Home / سیاسەت وکومەڵگا / سێ فیشەک تا ئازادی

سێ فیشەک تا ئازادی

نووسەر:دوکتور پژواک کەوکەبییان

ستڕاتیژی سێ قۆناخی بۆ ڕزگاری لە ئیستیعماری ئێران

سەرەتا

کوردستان موستەعمەرەی ئێرانە ، کوردستان مستەعمەرەی فەرهەنگی ، ڕامیاری ، نیزامی ، ئابووری ئێرانە .دڕێژەکێشانی ئەو ئیستیعمار و چەوساندنەوە سەقامگیرە، هێژمۆنی پێکهاتەکانی ئیستیعماری ئەوانی بە دامەزراوە و هاسایی کردۆتەوە، زەین و لەشی کوردستان، شەکەتی زوڵم و داگیرکاری وئیستیعمار و تاڵانە .

سێ شێوەی لە ئیستیعمار : ئیستیعماری زەین ، ئیستیعماری لەش و ئیستیعماری دامەزراوەیی ، کۆڵەواری وبێدەرەتانی کوردستانیان لێکەوتۆتەوە.

ئێران بە زەبر و زۆر موستەعمەرەیەک ئیدارە دەکا و سیاسەتێکی تێدا بەڕێوە دەبا کە لە ڕیاکاری و دەغەڵکاری وچەواشەکاری و وەحشیگەری دا لەجیهان بێ وێنەیە، ئێران بە شەرمەزارییەکی تەواو دەستی بە سەر خاک و وڵاتی زاگڕۆس و کوردستان دا داگرتووە و یاساگەل و ڕێساگەلێکی وەدی هێناوە کە هیچ پەیوەندییەکی دەگەڵ بیر وبۆچوونی دانیشتوانی کوردستاندا نییە هیچ، بەلکوو دژایەتییەکی بەرچاو و زەقی دەگەل هەموو ئەوداب ونەریت و فەرهەنگەیە کە بە درێژایی مێژوو لە کوردستاندا ڕەچاو کراون و دەکرێن و جێی ڕێزن بۆ کوردەواری .چونکوو لەمەڕ ئەو یاسا و وڕێسایانە هیچ پرسێک بە نەتەوەی کورد نەکراوە و هیچکامیشیان هیچ بەرژەوەندییەکیان دەگەڵ هێچ لایەنێكی کورد دا نییە وتەنیا شتێکن داسەپاو و نامۆ لە کوردەورایدا.

چۆنیەتی هەنووکەیی زاگڕۆسییەکان وەک ئەوانە دەچێ کە، لە گرتووخانەکانی ئێراندا دەست بەسەرن .کوردەکان ڕزگار کردنی خاک و وڵاتی خۆیان بە مانای داماڵینی کۆت و زنجیری دەست و پێیان و نیری دیلی لە ملیان دەزانن کە بە سەروەری ومەزنایەتی سەرلەنوێی خۆیان بە سەر وڵاتی خۆیاندا لێکدەدەنەوە . لەبواری مێژووییەوە ئێران وەک ئاغایەک بە سەر زاگڕۆسەوەیە کە، هەر خەریکی زوڵم و ستەم بووە و هەر دەستکەوتێک کە بە هۆی شۆڕش و سەرهەڵدان و سەربزێوی نەتەوەی کورد بۆ ئازادی و خۆڕزگار کردن لەو ئیستیعمارە، لە چاو لوتف و مەرحەمەتی ئەوئەربابەوە نابێ سەیر بکرێ ، بەڵکوو لە مەرگ و نەمان و فەوتانی ئەو داگیرکەرە دا مسۆگر دەبێ . هەووەڵین دەستکەوت ، کاتێک دەستەبەر دەکرێ کە زانیاری و وشیاری و چاوکراوەیی کورد لەڕاست بوونی داگیرکەر و ئیستیعمارگەر و تاڵانچییەکی بە نێوی ئێران لە سەر خاك و زێدی باب وباپیرانیدا هەست پێبکا و خاک و خۆی بەداگیرکراو بزانێ .

واقیعییەت ئەوەیە کە هەرکات نەتەوەکانی داگیرکراو و موستەعمەرە، ئیدارە و بەرێوەبەرایەتی سیستیمی ماڵی و سەروەت و سامانی خۆیان بە دەست خۆیانەوە بێ ، هاوسەنگی داگیرکەری ڕابردوو لەگرێژنە دەچێ.چونکوو هەر ئاڵوگۆڕێکی ئابووری و گەشەی سەنعەتی کە سەرەتای ئەو بە مەوادی خاو دەست پێدەکەن کە لە کوردستان دەبرێن و بەتاڵان دەچن، دەبێتە هۆی ئەوەکە کاڵا و خزمەتگوزارییەکان لەلایەن مەستەعمەرەکانی پێشوو هەرزانتر لە جاران دەستەبەر بکرێن و ڕەقابەت بۆ ئێرانی ئیستیعمارگەر نەک زۆر دژوارە ، بەلکوو تەنانەت نەلواو دەبێ .

ئێمە ئاگادارین کە لە هەنگاوی هەووەڵدا ئەوەیکە بۆ ئیستیعماری ئێرانی گرینگە ، بانکەکانی دامەزراو، سەرەتەکانی قازانج، کەلک وەرگرتن لە مڵک و خاکی داگیرکراو  و شاڕەگی تاڵانی ئاو ، زەوی ، کرێکاری بێ حەقدەست ، ئاژەڵداری و کشتوکاڵ و سەرچاوە ژێر زەوییەکانن ، ئەگینا باقی شتەکانی تری بەلاوە، هەرهەمووی بۆ فریو و هەلخڵەتاندنن.

بەڵێ کوردستانییەکان دەبێ بزانن کە ، بە دەست لە سەر دەست دانان ناتوانن چاوەڕوانی هیچ ئاڵوگۆڕێک بن ، تەنیا سەروەتێکی کەیلانی وەتەنی”وەتەن دۆستان” زاگڕۆس هەیانە ، تینوێتی ئەوانە بە ئازادی وخۆڕزگارکردن لە کۆت و زنجیری ونیری ئیستیعمار وداگیرکاری ئێرانییە وبەس .تا کاتێک ئاڵای بێگانە لە وڵاتی ئێمەدا بشەکێتەوە و خاکی ئێمە لە ژێر چەکمەڕەقانی داگیرکەردا بمێنێتەوە ، کوردستان لە بواری نیزامی هەر لەژێر داگیرکەردایە و لە بواری ئابوورییەوە ئیستیعمارکراوە و لە بواری فەرهەنگییەوە پاکتاوی پێناسەکراو و ئاسمیلە وهەڵاواردە و حەشا لێکراوە.

ڕێچارەی هەرسێک لەو سێ بوارە ئیستیعمارییانە، تەنیا یەک فیشەکە ، بۆیە ستڕاتیژی سێ قۆناخی بۆ ڕزگاری لەو نهامەتییانە بە پێویست دەزانین.

ئیستیعماری هەووەڵ

زەینی کوردستان دیل و لەژێر کارتێکەری و پاپۆکەی ئێرانییەت و ئێرانی بوون دایە. تا زەین و پێناسەی کوردستانی لەو پاپۆکە ئیستیعمارییەی ئێرانی ڕزگار نەکرێ ، لەشی ئەو زەینە ئازاد نابێ، لێکجوێکردنەوەی پێناسەی کوردستانی لە پێناسەی ئێرانی، لە پێداویستییەکانی قۆناخی هەووەڵ دەزانین ، فام و قبووڵی ئەو بنەمایە کە پێناسەی کوردستانی جوێ لە پێناسەی ئێرانی یە، هەنگاوی هەووەڵە لە قۆناخی هەووەڵدا.

فیشەکی هەووەڵ دەبێ بە سەرخۆماندا هەڵتۆقێنین ، تا خۆمان لە خەوی غەفڵەت ڕاچڵەکێنین .ئەو فیشەکە هەر ئەو وەخۆ هاتنەوە لەمەڕ ئاسمیلاسیون و دەستەڵاتی زەینی ئێران لەهەموو بوارەکانی ژیانی ئێمەدایە، کە ئەوفیشەکە جارێک بۆ هەمیشە، لەو خەوە هەڵمانهەستێنێ .

مەرجی هەووەڵ بەئاگا بوونەوەی تاک و گەیوی فکری شارۆمەندان و ناسینەوەی پێناسەی کوردستانی و دەرکەوتن لە کۆت ونیری زەینییەتی ئێرانی بوونە . تاکێکی زاگڕۆسی دەبێ ئەو ترسە داسەپاوەی زەینی بەو فیشەکە کە ئاڵقەی هەووەڵی زنجیری بە کۆیلە بوونمانە، لەبەر یەک بترازێنێ و بقەلشێنێ. لە ڕاستیدا تاکیکی کورد ئەوفیشەکە بە زەینی کۆیلایەتی  وژاراوی پێشووی و بەسەرچووی خۆیەوە دەنێ و پێناسەی کۆیلە و ژێردەستی و چەوساوەیی خۆی، جارێک بۆ هەمیشە دەکوژێ ، ئەوئینسانە سەرلەنوێ لەدایک دەبێتەوە وەک تاکێکی بە تەواوی جوی لە کەسایەتی پێشووی خۆی .ئینسانێكی ئازاد ،شۆڕشگێڕ ، بەکەلک  و بە بەرهەم ، باوەڕمەند بە خۆی ، بنەماڵەکەی، شارەکەی، نەتەوەکەی و وڵاتەکەی . ئەو فیشەکەی دەستپێک، دەبێتە هۆی ئەوەیکە چیتر هەست بە خۆی وەک ئینسانێكی داپلۆسراو ، بچووک کراو ، داگیرکراو و ئیستیعمارکراو نەکا و ئیستیعمارگەر و داگیرکەر بە چاوێكی سووک سەیر بکا نەک وەک هێزێكی لەخۆی بەهێزتر.ئەو زەینییەتە ژاراوییەی ئێرانی بوون دەبێ لە لەش و گیانی کورد و وکوردستاندا هێڵانەی کردووە، جاریک بۆ هەمیشە بسڕێتەوە و خاوێن بکرێتەوە، مائۆ تسەتۆنگ قسەیەکی هەیە دەڵێ : (فکر و پرسیارێک کە لە ناخی خەڵکدا، چەکەرە بکا، چەکێکە بە هێز، کە فەوتانیان نالوێ و کە گشتگریش بوو، نە دەفەوتێ و نە دەمرێ ).

فیشەکی دەستپێک بە ئاڵقەی کۆتی زەینی “خۆبە ئێرانی” زانینە.

ئیستیعماری دووهەم

ئیستیعماری دووهەم داگیرکاری خاک و وڵات ، لەشی شەکەت و دەستبەسەرکراوی زاگڕۆسە. داگیرکاری نیزامی و دیلی پێکهاتەکانی ئیستیعماری یە. بوونی فیزیکی ئەودامەزراوانەن کە خەریکی تاڵانی سەروەت و سامان و فەرهەنگین .کە خۆی بەڵگەی بەرچاوی تاڵان و دزینن ، سیستیمی ڕاهێنان وپەروەردە ، ڕیکخراوەکەکانی ئیداری و وڵاتی ، دامەزراوەکانی بەرێوەبەرایەتی سەرچاوەکانی ئابووری هەرهەموویان وەک قشڵە (پادگان) ن کە درێژە بە ئیستعمارگەری ئێرانی دەدەن .قۆناخی دووهەم، جووڵانەوەیەکە بەرەو ئازادی ، سڕینەوەی خاکی کوردستان لەو ئیستیعمار و داگیرکارییە یە. پێویستە کۆتایی بە بوونی داگیرکەر بهێندرێ .

دەستدرێژکەر بە سیستیمی برۆکڕاسییەکەی ،ماڵی ئێمەی بڕیوە ، بە چەک و چەکمە خەریکی تاڵانە ، جا لێرەیە کە دەبێ فیشەکی دووهەم باوێن ، بە گوێرەی یاسای جیهانی ، گرتن و دەستبەسەرکردنی دەستدرێژکەر لە ساتی دزی و تاوانکردندا ، دیفاعێکی مەشرووعە ، ئەوە خۆڕزگارکردن لە ژێر زەختی ئەو چەکمەیە، کە لە سەر قوڕقوڕۆچکەی میللەتی کورد دانراوە و بڕستی هاوار و داوای هانای خۆڕزگارکردنی لێبڕیوە و ئیزن بە پشوودان و هەناسە کێشانی نادا.

ئیستیعماری سێهەم

دز لە ماڵێ دەرکراوە و ماڵ دەبێ دەستێکی بە سەر و گوێلاکی دابهێندرێ وڕێک وپێک بکرێ.پیویست بە بەرنامە وداڕشتنی پڕۆژە ئابووری و بەرێوەبەرایەتی هەیە ، ئەندامانی ئەو بنەماڵە و دانیشتوانی بڕیار دەدەن کە کارەکان چلۆن بە سەر خۆیاندا دابەش بکەن، پسپۆڕان و لێزانان، هەر کام لە بواری تایبەت بە زانستی خۆیاندا بەشداری ئەو پڕۆژەیە دەبن. هەر دەنگێک کە ئەندامان و دانیشتوانی ئەو ماڵە لە سندووقێ دەنگی داوێن .ئاستەنگێکە لە سەر گەڕانەوەی سەرلەنوێی ئیستیبداد .

گرفتی کلاسیک و کۆنی وڵاتانی ئێمەی جیهانی سێهەمییەکان ، نەبوونی ڕێکخراوەگەلێکن کە لەژێڕ چاوەدێری جەماوەری خەڵکی ئەو وڵاتانەدا بەڕێوە بچن.ئیستیبدادی ناوەندگرایی بە شێوەیەکی ناوهاخنکراو و تێخزێندراو لە زەین و مێشکی خەڵکی ئەو وڵاتانەدا سازماندراوە. بۆیە نەبوونی هەڵبژاردنێکی ڕاستەقینە وڕاستەوخۆ لەبەستێنێکی گونجاو بۆ حکوومەتێكی خەڵک بە سەر خەڵک دا ، بنەماییترین گرفتە لە دوای ڕزگار بوونیان لەژێر زەخت وستەم دا. بۆیە ئیستیبدادێکی ناوخۆیی و خوماڵی نابێ جێگای ئیستیبدادی بێگانە بگرێتەوە ، بۆیە پێکهێنانی ڕیکخراوەگەلی بەڵێنمەند بە یاسا ، پێکهاتە ولێژنە و پاڕڵمان و دەوڵەتی کوردستان ،یەک لە پێداویستییەکانی بەر‌هەڵستکاری لە مەر ژیاندنەوەی ئیستیبدادی ئێرانی و ڕەت بوون لەقۆناخی سێهەمە، قۆناخی سێهەم ، ڕیفڕاندۆمی گشتی، دامەزراندنی پێکهاتەکانی دیموکڕاتیک ، لێژنەسازی و مۆدێڕنیزاسیۆنی ڕێکخراوەکانی ناوخۆییە.

ئەوە فیشەکی سێهەم وفیشەکی کۆتایییە، لە لەشی کەلەلا و نیوەگیانی ئیستیبداد ، ئیستیعمار ، زوڵم و ستەم  وداگیرکاری و دەستدرێژی دەدرێ .

بەشداری لە دەنگدان ،ڕێفڕاندۆم ودەربڕینی بیر وبۆچوون لەڕاست پرسگەلێک کە پەیوەندییان بە زاگڕؤس و کوردستانەوە هەیە ، ئەرک و مافی هەموو کوردێکە، نێلسۆن ماندێلا هەمیشە دووپاتی دەکردەوە کە : “تا قانوونی داگیرکەر لە پاڕڵمانی خاکی وەتەنی خۆمدا پەسەند نەکراوە بە فەرمی نایناسم و لای من ئیعتیباری نییە”. کوردستانیش هیچ قانوونێکی ئێران تا لەپاڕڵمانی زاگڕۆس و کوردستاندا پەسەند نەکراوە، بەرەسمییەتی ناناسێ ، پاڕڵمانی نەتەوەیی کوردستان سەرچاوەی یاسا و ڕێسای حاکم بە سەر کوردستانەوەن وهیچ قانوون و دەستوری کار و ئاییننامەیەک کە لە دەرەوەی پاڕڵمانی خاکی کوردستان دا پەسەند کرابێ بە فەرمی و ڕەسمی ناناسێندرێ  و هەڵگری هیچ ئێعتیبارێک نییە و شیاوی بەڕێوەبردن نین.

فیشەکی سێهەم،  کارتی دەنگدانە، کە کۆتایی بە سیستیمی داگیرکاری ، پێکهاتەکانی ، یاساکانی ، برۆکراسییەکەی و ناوەندگراییەکەی دێنێ و وەک تیری خلاس لە مێشکی ئیستیعمار و ئیستیبداد و داگیرکاری دەدا .

بژی ئازادی – ئاوەدان کوردستان

image_print

پژواک کوکبیان دارای مهندسی کامپیوتر از دانشگاه شریف، MBA از کانادا، فوق لیسانس و دکترای اقتصاد تجارت جهانی و فاینانس از کلرمونت کالیفرنیا، آمریکا است

About پژواک کوکبیان

پژواک کوکبیان دارای مهندسی کامپیوتر از دانشگاه شریف، MBA از کانادا، فوق لیسانس و دکترای اقتصاد تجارت جهانی و فاینانس از کلرمونت کالیفرنیا، آمریکا است

Check Also

٥٠٠٠ سال جدایی ژنتیک گروەهای اتنیکی در جغرافیای ایران

خلاصه مطالعه پیش رو نشان میدهد که در طول ٥٠٠٠ سال گذشته ملت های جغرافیای …

چرا ایران با رئیس جمهوری برهم صالح موافق است اما هیچگاه به ملا بختیار اجازه ترفیع سیاسی نمیدهد ؟

در اینجا چند مبحث اساسی حول آنارشیسم سیاسی کورد به صورت خلاصه ذکر میشود، در …

شارلاتان کیست و شارلاتانیسم چیست؟

شارلاتان کیست و شارلاتانیسم چیست؟ شارلاتان به کسی گفتە میشود که با زبان خوش، تظاهر …