ملیت و حاکمیت بر اساس رضایت

مرتبط با قره باغ

مورای روتبارد

اشتباه فاحش این است که دولت-ملت را به فرد تشبیه کرده و آن را چون فرد دارای حق مالکیت دانسته چنانکه گویی برای مایملک به آن نسبت داده شده‌اش کار کرده و آن را حتی به ارث میبرد. آیا مرزهای یک دولت-ملت را واقعا میتوان با مرزهای ملک، خانه یا یک کارخانه مقایسه کرد؟

بنظرم نه تنها لیبرالهای کلاسیک یا لیبرتارینها بلکه هر کسی که واقعا به این موضوع درست فکر کند به آن پاسخ منفی میدهد؛ چرا‌که بسیار مسخره است که ادعای دولت-ملتها را بر مرزهای معین و مشخص شده چیز بی‌عیب و نقص و کاملی تلقی کرده و به آن تقدس دهیم به گونه‌ای که گویی کالبد یا دارایی ما است. این مرزها همواره با اعمال زور و خشونت و مداخلات و منازعات بین دولی تعیین شده اند و بعد از گذشت زمان ادعای مبتنی بر یکپارچگی سرزمینی ادعای پوچ و باطلی خواهدبود

در مورد بوسنی چند سال قبل جنگ در یک نظر‌سنجی گروههای چپ،‌ راست و میانه عمدتا نظر بر حفظ یکپارچگی یوگسلاوی داشتند و نسبت به جنبشهای جدایی طلب روی خوشی نشان نمیدادند. ولی بعد از اندک زمانی صربها که طلیعه دار ملت یوگسلاوی سابق و مخالف جنبشهای شریر و جدایی طلب بودند، ‌حالا خود جدایی‌طلب بوده و در آرزوی فروپاشی بوسنی هستند. این دامی است که با کاربرد مفهوم دولت-ملت ما را فراگرفته چنانکه دولت چون ملک و دارایی و حق بلامنازع و امری مقدس فرض شده که گویی حق مالکیت خصوصی بر سرزمین و مردمش را دارد

برای انطباق با رویکرد فون میزس و دور شدن از احساسات بگذارید دو کشور روریتانی و فریدونیا را با هم مقایسه کنیم. فرض کنید روریتانی به شرق فریدونیا حمله کند و مدعی مالکیت آن باشد. در آن صورت البته بطور خودکار ما روریتانی را بخاطر حمله به فریدونیا محکوم میکنیم و به آنجا نیرو میفرستیم و روریتانی ظالم و فریدونیای مظلوم و بیچاره شناخته خواهدشد و این در حالی است که شرق فریدونیا تا دو سال قبل بخشی از روریتانی بوده و ساکنین آنجا خواستار پیوستن به روریتانی بودند. بصورتی خلاصه میتوان در خصوص منازعات بین‌المللی بعبارت همیشه زنده و.س.گیلبرت اشاره کرد که: به ندرت چیزها همانی هستند که بنظر میرسند.

جدایی‌طلبی یا استقلال طلبی

در ابتدا باید گفت که مرزهای همه دولت-ملتها منصفانه نیست، از این رو از اهداف لیبرتارینها باید تلاش برای گذار از دولت-ملتهای موجود به هویتهایی ملی با مرزهای مشخص و به دور از الزام و اجبار دولت-ملت باشد ملتی حقیقی مبتنی بر رضایت خاطر مردمانش. برای مثال در خصوص شرق فریدونیا ساکنینش باید توان و حق جدایی از فریدونیا و پیوستن به روریتانی را داشته باشند

ممکن است لیبرالهای کلاسیک در مقابل بگویند که مرزهای ملی نمیتواند هیچ تمایز و تفاوتی ایجاد کند، البته در این هیچ شکی نیست که لیبرالهای کلاسیک مدعی عدم مداخله دولت هستند و از این رو دولت حداقلی و تقلیل یافته چه روریتانی و چه فریدونیا که باشد از منظر آنان چندان تفاوتی برای ساکنینش نخواهد داشت، اما باید گفت حتی تحت حاکمیت یک دولت حداقلی باز مرزهای ملی بر ساکنان تاثیر گذارند چنانچه در مورد فوق زبان مورد کاربرد برای عناوین خیابانها، دفترچه تلفنها، فرآیندهای دادگاهی یا کلاسهای مدارس از آن متاثر خواهندبود

بطور خلاصه هر گروه یا ملتی باید حق جدایی از هر دولت-ملتی و پیوستن به هر دولت-ملت دیگری را داشته باشد که خود به معنی بنا نهادن ملت بر اصل رضایت است چنانچه اگر اسکاتلندیها بخواهند از بریتانیا جدا شده و مستقل شوند یا حتی کنفدراسیون اسکاتلندیها تشکیل دهند باید از چنین حقی برخوردار باشند
یا کوردها و یا هر ملت دیگری.

رویکرد عمومی به جهانی با ملیتهای متعدد ممکن است نگرانیهایی درخصوص حصرها و موانع بر سر تجارت را در پی داشته باشد ولی از سوی دیگر عامل تعیین‌کننده این است که افزایش ملیتهای جدید باعث کوچک شدن اندازه آنها شده که این خود امر مثبتی است چراکه ادعای خودکفایی بیشتر یک توهم مینماید

همینطور اگر هر استانی یا منطقه‌ای پول خودش را چاپ کند، ضمن اینکه رقابت بین ارزها افزایش میابد، پیامدهای ناخوشایندی که پول مخصوص را تهدید میکند منحصر به آن باقی میماند و عدم تمرکز برای هدایت به یک بازار سالم که کالا با پولهایی چون طلا و نقره مبادله میشوند مناسبتر خواهدبود




ئایا دڵ سەرچاوەی بیرکردنەوەیە؟

  • دارا سڵێمان

لە زۆربەی شارستانییەتەکانی مێژوودا ئەو بۆچوونە هەبووە کە دڵ شوێن و سەرچاوەی هەست و هۆش و گشت بیرکردنەوەیەکە. ئەو جۆرە بیروڕایە بۆ وشەی دڵ، هەتا ئەمڕۆکەش لە گەلەک زمانەکانی جیهان وەک دەربڕینێک بۆ خۆشەویستی و هەست و هۆش و هی دیکە ڕەنگی داوەتەوە. میسرییە کۆنەکان یەکەمین شارستانییەتن لە دڵیان ڕوانیووە بە شێوەی هێمایەک بۆ سۆز و ژیریی و چاکە و خراپە، تا ڕادەیەک وای بۆ دەچوون کە مرۆڤەکان پاش مردن بەگوێرەی کێشی دڵیان لێپرسینەوەیان لەگەڵدا دەکرێت بۆ پاداشت، یان سزا وەرگرتن. هەر بۆیەش لە کاتی بەمۆمیاکردندا دڵیان دەهێشتەوە و مێشکیشیان وەک ئەندامێکی بێبایەخ فڕێ دەدا. بەهەمان شێوە لەلای چینییە کۆنەکان دڵ جێی گیان و بەرپرسی یەکەمی بیرکردنەوە و هزر و هۆش بووە. گریکییەکانیش دڵیان بە سەرچاوەی هەست و بیرکردنەوە داناوە، ژمارەیەک لە زانا و فەیلەسووفەکانیان هەموو ڕۆڵێکیان بۆ دڵ گەڕاندۆتەوە.
لە ئاینە ناسراوەکانیش دڵ نرخ و بەهایەکی مەزنی هەبووە، واتای ڕاستی و ئازایەتی و ڕەوشتبەرزی بەدەستەوە داوە. دڵ نێوەندی خوای ئاواتمان و چاوی سێیەمی ژیریی پایەبەرز و پیرۆزی هیندۆسییەکانە، ناخی تێگەیشتن و زانینی تاوییەکان و گەوهەری ڕوونی و پاکییە لای بوداییەکان. شوێنی ناسینی خواوەند بووە لە سێ ئاینە (ئاسمانییەکان)ی جوو و کرستیان و ئیسلام. دڵ لە تەوڕاتدا زێدی هەست و بیرکردنەوەکانە، کرستییانەکانیش ڕێزێکی گەورەی دڵ دەگرن، وەک زام و خوێنی عیسای خواوەند و پەرستنی دڵی مریەمی پاک و پیرۆز لێی دەڕوانن.
بەر لە ئیسلام، ئەوەی موسڵمانان پێی دەڵێن سەردەمی نەزانین، تێیدا ئەوە باو بووە کە دڵ شوێنی خۆشەویستی و شیکردنەوەی لۆژیکی و گشت کردارێکە لە، هەستکردن بە جوانی، نێوەندی ڕک و هەست و نەستەکان، چەقی بیرکردنەوە و بیرەوەرییەکان، شاردەنەوەی نهێنییەکان، ئاین و گەیشتن بەخواوەندەکان. کاتێکیش موحەمەدی دامەزرێنەری ئیسلام هات، هەمان ڕێچکەی گرتەبەر و درێژەی بەم تێڕوانینە دا بۆ دڵ، بەوەی مەڵبەندی هەموو ئەو شتگەلانەیە کە ناومان بردن، بۆ تاکە یەک جاریش لەئیسلامدا ئاماژە بە مێشک نەدراوە کە سەرچاوەی بیر و هۆش بێت.
ئەوانەی پێدا دەگرن لەوەی دڵ ئامرازی هۆشمەندی و بیرکردنەوەیە، بێگومان دووچاری هەڵەیەکی زەق دەبن لە زانستدا، سووربوونیشیان لەسەر ئەم هەڵەیە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە زانیارییەکی وایان دەربارەی چیەتی ئەندامی بیرکردنەوە و چۆنەتی ڕوودانی کار و فەرمانەکانی نییە. بۆیە لێرەدا پێمان باشە پێش وەڵامدانەوەی هەڵەکان و ڕوونکردنەوەی بابەتەکەمان، زۆر بەکورتی پێناسەیەکی زانستی دڵ و مێشک بکەین.

دڵ

کاتێک لە ڕوانگەیەکی زانستی ڕووتەوە لە دڵ دەدوێین ئەوا دەکارین بڵێین، ئەو ئەندامە ماسوولکەییەیە لە مرۆڤدا (لە زۆربەی ئاژەڵەکاندا) خوێن بۆ گشت بەشەکانی لەش دەگوازێتەوە، لەڕێی کۆمەڵێک لە لوولە خوێنبەرەکان کە کۆتاییان بە موولوولەکان دێت. خوێنبەرەکان خوێنی پاکی هەڵگری ئۆکسیجن و خۆراک دەگیێننە خانەکان، پاشان دووەم ئۆکسیدی کاربۆن و ماددە بەکاربراوەکان، واتە خوێنی پیس بەهۆی خوێنهێنەرە وردەکانەوە کۆدەکرێنەوە و دەبن بە لوولەی سەرەکیی پەلەکان و ئەندامەکان، دەرەنجام بە دوو لوولەی مەزن کە یەکێکیان لەبەشی خوارەوەی لەش، ئەوەی دیکەش لە سەرووی لەشەوە هاتوون، دەگەڕێنەوە بۆ لای ڕاستی دڵ، ئەمەش بە سووڕی گەورەی خوێن دەناسرێت. ئەو دەمەشی دڵ خوێنی لای ڕاستی دەنێرێتە سییەکان، بە هەناسەدان دووەم ئۆکسیدی کاربۆن فڕێ دەدرێتە دەرەوە و ئۆکسیجن هەڵدەمژرێت و خوێنی پاک دێتەوە لای چەپی دڵ، ئەمەشیان بە سووڕی بچووکی خوێن ناو دەبرێت.
لەمێژە مرۆڤ زانیاری هەبووە لەسەر دڵ، هەرچەندە بەتەواوی لە فەرمانەکانیشی تێنەگیشتبێت. گریکییە کۆنەکان یەکەمین شارستانییەتن بە چەند بۆچوونێکی تا ڕادەیەک زانستی پێناسەی دڵیان کردووە. بۆ نموونە ئەرستۆ پێی وا بووە، دڵ ئەندامی بەرهەمهێنەری خوێنە، ئەفلاتون دەیگوت دڵ سەرچاوەی سووڕی خوێنە، هیپۆکراتیش تێبینی سووڕانەوەی خوێنی کرد قۆناغ بە قۆناغ لە لەشەوە بۆ دڵ و سییەکان. بەڵام پزیشکی گریکی ناودار گالینۆس بەوردی فەرمانی خوێنبەر و خوێنهێنەرەکان و چۆنەتی دابەشبوونیان لە لەشدا دەستنیشان کرد. هەموو ئەو بیروڕایانەی گالینۆس بەفەرمی لەلایەن کلێسای ئەو کاتە وەرگیرا، ئەمەش تا نێزیکەی هەزار ساڵ هەر وا مایەوە. دوای ئەوە لە سەدەکانی ناوەڕاست پێناسەکانی ئیبن نەفیس ناسرا، پاشان چەندان زانای گەورەی دیکە بەدەر کەوتن و ئەم زانستەیان بەرەو پێشەوە برد، بە نموونە پزیشکی بەناوبانگ ولیەم هارفی. دەرەنجام بواری پزیشکی هەنگاوی زۆر مەزنی هاویشت، گەیشتە دۆزەوەی ئامێری هێلکاری کارەبایی دڵ، ئەوەی کە ویلیام ئەیندهۆڤن دایهێنا و خەڵاتی نۆبڵی پێ وەرگرت (١٩٢٤)، ئەو پێشکەوتنانە لەڕێی زانا و پزیشکان لە گەلەک دامەزراوە و ڕێکخراوی جیهانی، تا ئەمڕۆکەش هەر بەردەوامن.

مێشک

مێشک پێکهاتەیە لەناو کەلـلەسەردایە، لەڕێی دەمارەکانی کەلـلە و کڕۆکی بڕبڕە بەرپرسە لە گشت کار و فەرمانێکی کۆئەندامی دەمارەکی لەشی مرۆڤ. کردارە مرۆییە خۆنەویستەکانی وەک خێرایی لێدانی دڵ و هەناسەدان و هەرسکردن، لەلایەن مێشکەوە بەهۆی ئەندامی دەمارەکی خۆکارەوە بەڕێوە دەچێت. بەڵام ئەوانەی هۆشەکی و ئاڵۆزی لە شێوەی بیرکردنەوە و دەرنجامگیری لۆژیکی کە خۆویستن، بە هۆشێکی ئاگاوە ئەنجام دەدرێن.
بەبەردەوامی زانست توانای نوێ مێشک دەدۆزێتەوە، ئەو پێناسەیەی ئەمڕۆکە دەربارەی مێشک دەیزانین ئەوەیە کە کۆئەندامێکە وای لە ئێمە کردووە پێمان بگوترێت مرۆڤ. بە مێشکەوە هەستەکانمان هەن وەک، بینین، بیستن، بۆنکردن، تامکردن، بیرکردنەوە، هەر ئەویشە مرۆڤ دەکاتە خاوەن داهێنانە هونەرییەکان، زمان، گوتە و داڕشتنی ڕستەکان، ڕەفتارە ڕەوشتەکییەکان، ژیری و هۆشمەندی، هاوکات بەرپرسە لە کەسایەتی هەر تاکێک لە بیرەوەرییەکان، هەڵسوکەوتەکان، هەستکردن بە جیهانی دەوروبەر. هەموو ئەمەش لە بارستاییەک پێک دێت لە ڕۆن و پڕۆتینەکان بەکێشێکی نێزیکەی ١،٤ کیلۆگرام. مێشک یەکێکە لە گەورەترین ئەندامەکانی لەش، پتر لە ١٠٠ ملیار خانەی دەمارەکی لەخۆ دەگرێت، هەندێک لەو خانانە کاریان تەنیا ئەوە نییە کە زانیاری وەرگیراو شی بکەنەوە، بگرە لە توانایاندا هەیە هاوشێوەی کۆگەیەک، ژمارەیەکی یەکجار زۆر لە زانیاری گل بدەنەوە.
هەموومان بەبەردەوامی، یاخۆ بەناچاری وشەی هۆش، یان عەقڵ بەکار دەهێنین، بەڵام زۆربەمان نازانین وشەی هۆش بەو پێناسە گشتییە لە زانستدا هیچ واتایەکی نییە. لە کۆندا بۆچوونێکی وا هەبوو کە توانای تێگەیشتن، بڕیاردان، هەستکردن، گلدانەوەی زانیارییەکان و کار و کردەوەیەکی هۆشەکییەکان لەلایەن شتێکەوە، یان هێزێکەوە بەڕێوە دەچێت و ناویان نا بە هۆش. ئەو دەمەشی مرۆڤ ئەو توانا و چالاکیە لەدەست دەدات، ناوی شێتیان پێ داوە، لەو باوەڕەدا بوون هۆش بەشێکە لە گیان و شوێنەکەشی دڵە.
هەرچەندە لەمەشدا میسرییە کۆنەکان، یەکەمین ئەو شارستانییەتە بوون بەوردیی باسی مێشک و پێکهاتە و توێک و شلەمەنییەکانی ناوی و درێژبوونەی بەرەو کڕۆکی بڕبڕە کردووە، بەڵام ئەوانەی زانیوویانە مێشک شوێنی بیرکردنەوەیە، گریکییەکان بوونە لە دەوروبەری ٥٨٠ ساڵ بەر لە زاین. لە ئیسلامیشدا لە سەردەمی عەباسییەکان، هەندێ زانا لە گەلەک ڕووەوە ئاماژەیان بە کار و کردەوەکانی مێشک داوە، وەک سەرچاوەیەکی سەرەکی بۆ بیر و هۆش. بە بڵاوبوونەوەی پتری توێکاری لەش لە سەدەی هەژدەیەمەوە، چییەتی مێشک و بەش و لکەکانی کە لێیەوە دەردەچن، چۆنەتی هەستکردن و بینین و بیستن و هی دیکە، ڕۆژ لەدوای ڕۆژ دەدۆزرانەوە. لە سەدەی نۆزدەیەمیش پزیشکی نەشتەرگەری فەڕەنسی ناودار پاول بڕۆکا، ڕووبەری بەرپرسیار لە ئاخافتن و داڕشتنی لە مێشکدا دەستنیشان کرد، پاش ئەمە پێشکەوتنە پزیشکییەکان هەتا ئەمڕۆکەش زۆر بەخێرایی هەنگاو دەنێن. بۆیە لەم چەرخەی کە زانست لە لوتکەدایە دەکارین بەدڵنیاییەوە ببێژین، مێشک شوێنی گشت کار و فەرمانێکی هزریی لە بیرکردنەوە و هۆشمەندی و ئەوانەی دیکەیە، بۆ سەلماندنی ئەمەش بە سەدان هەزار تۆژینەوەی زانستی لەبەردەستماندا هەن.

بەچی بەڵگەیەک دڵ شوێنی بیر و هۆشە! 

چەند تۆژەرێکی ئایندار لەبەر پاشخانی ئاینییان، بۆچوونیان ئەوەیە کە دڵ چەق و کانگای سۆز و بیرکردنەوە و هۆشە، پێیان وایە زانستیش پاڵپشتی بیروڕاکانیان دەکات. موسڵمانانیش هەمیشە دەبێژن کە هەرچییەک لە قورئاندا هاتووە، لەگەڵ زانستدا یەک دەگرێتەوە، لەم بابەتەی دڵیشدا هیچ دژایەتییەک نایێتە ئاراوە. بەڵام کەسانی بێلایەن و دوور لە کاریگەری ئاینەکان، بەچاکی دەزانن کە هۆکاری بوونی ئەو بیروڕایە نازانستییانە لە باوەڕدارییانەوە سەرچاوە دەگرێت، چونکە هیچ کەسێک ناتوانێ بەئاسانی دەستبەرداری ئاینی پێشینانی ببێتەوە کە هەر لە منداڵێیەوە لەسەری ڕاهاتووە. زۆر سەختە ئەمانە باوەڕ بەوە بکەن ئاینەکەیان هەڵەیە و کتێبە پیرۆزەکەشیان دەستکردی مرۆڤە و نێردراوی خوا نییە، بۆیە تا متمانەیان بەرانبەر بە ئاینەکەیان لەق نەبێ، ئامادەن هەموو ڕاستییەکان بەلاوە بنێن و باوەڕ بە هەر شتێک بکەن لە ئاینەکەیاندا هاتووە بەبێ گوێدان بە لۆژیک و زانیاری ڕاستەقینە.
دانەری قورئان لە ژمارەیەکی زۆری ئایەتەکاندا، دڵی (نەک مێشک) بە شوێنی کۆمەڵێک شت داناوە هەندێک لەوانە، باوەڕداری و گومان، هۆش و بیرکردنەوە و پاراستنی نهێنییەکان. وەک لەو نموونانەوە بەدەر دەکەوێت؛
قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ (المائدة ٤١): دڵی باوەڕهێنان.
وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (التوبة ٤٥): دڵی گوماندار.
لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا (الأعراف ١٧٩): دڵ بۆ تێگەیشتن.
لهمْ قلوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا (الحج ٤٦): دڵی هۆشمەند.
وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ (الأحزاب ٥١): دڵی خاون نهێنی.
موسڵمانان بۆ چارەسەری ئەم کێشە مەزنانەی قورئان، یان ئەوەتا دەبێ دەرەنجامی تۆژینەوە و ئەزموونە زانستییەکان وەربگرن و دان بەهەڵەبوونی قورئان بهێنن، یاخۆ بەدوای لێکدانەوە و پینەکردنی جۆراجۆردا بگەڕێن.
لێرەدا لە پێناو پشتگیری کردنی بۆچوونەکانی قورئان و سەلماندنی ئەوەی دڵ سەرچاوەی هۆش و بیرکردنەوەیە، زۆربەی ئاینداران و بەتایبەتی موسڵمانان بە پلەی یەکەم پەنا دەبەنە بەر کتێبی پاوڵ پیرساڵ بەناوی نهێنی دڵ (The heart’s code). هەرچەندە ڕاستە ئەم نووسەرە ئاماژەی بە ڕۆڵی دڵ کردووە لە هەندێ ڕەفتار و بیرەوەری لەلای مرۆڤدا، بەڵام لە هیچ شوێنێکدا نەی گوتووە کە دڵ نێوەند و چەقی هۆش و تێگەیشتنە. کتێبەکەی پیرساڵ کتێبی کەسێکی شارەزایە لە چارەسەری دەروونی، نەک پزیشکێکی پسپۆڕ لە دڵ، یان کارئەندامزانی (فسیۆلۆژی). ئەمەش خۆی دانی پێدا هێناوە کە گەلەک بیروڕای تایبەتی خۆی نووسیوەتەوە و کتێبەکەی بۆ خوێنەرانە بەگشتی و نابێ بە سەرچاوەیەکی زانستی باوەڕپێکراو لێی بڕواندرێت. پیرساڵ پشت دەبەستێت بە چەند چیرۆککێکی کەم، کەچی سەدانی دیکەی فەرامۆش کردووە کە لەگەڵ بۆچوونەکەی ئەودا ناگونجێن. نووسەر بەسەرهاتی گێڕدراوەی نەخۆشەکانی وەک بەڵگە دەستنیشان کردووە (anecdotal evidence)، بێگومان ئەم دەرەنجامانەش لە کۆمەڵگە زانستییەکاندا هەرگیز بە زانستی ڕاستەقینە هەژمار ناکرێت. بەڵام لەبەرئەوەی ئەو ئاینانەی دڵیان بە کانگای بیر و هۆش داناوە، بۆیە کتێبێکی ئاوا هەر دەبێ لای لایەنگرانیان بایەخێکی تەواوی پێبدرێت.
کورتەی کتێبەکە ئەوەیە، هەندێک لەوانەی دڵی کەسانی دییان بۆ گوێزراوەتەوە، ڕەفتار و هەڵسوکەوتی خاوەن دڵەکان وەردەگرن. ئەوەی جێی سەرنجە پیرساڵ دەڵێت، ئەوەی هەیە خودی نەخۆشەکان باسیان کردووە، بەڵام خۆی هەوڵی نەداوە لە ڕاستییەتی ئەو بەسەرهاتانە بکۆڵێتەوە. لە هەمووی گرینگتر لەم کتێبەدا چەند جار ئەوە دووپات کراوەتەوە کە ژمارەیەکی زۆر لەوانەی دڵیان پێدراوە، هیچ گۆڕانکارییەک لێیاندا ڕووی نەداوە! لە لایەکی دیکەوە ئەوانەی پیرساڵ ناوی بردوون، گشتیان لەوانە بوون دڵێ کەسانی دییان بۆ گوێزرابۆوە، ئەمەش لە نۆهەتەکانی سەدەی ڕابردوو بووە، واتە پێش داهێنانەکانی دڵی دەستکردی پێشکەوتوو. لەبەرئەوەش کتێبەکە زانستی نەبووە، بۆیە دەبینین تا ئێستە بە پشتبەستن بە زانیارییە نوێیەکان، جارێکی دیکە چاپ نەکراوەتەوە.
لێرەدا پێمان باشە هەندێ لە ڕووداو و بەسەرهاتی دیارکراو کە دەکرێنە بەڵگە، لەوانەی پیرساڵ و هی دی کە لە کەسانی جیاجیا بیستراوە ڕیز بکەین؛
– کلیر ژنێکە نێزیک بووەوە لە مردن لەبەر بەرزبوونەوەیەکی زۆری فشاری خوێنی سییەکی، بەمەش پزیشکان توانییان بەسەرکەوتوویی دڵ و سییەکانی کوڕێکی گەنجی بۆ بڕوێنن کە ڕووداوی هاتوچۆ ببووە هۆی مردنی مێشکی. پاش نەشتەرگەری ئەو ژنە بووە خاوەن گەلەک ڕەفتاری پیاوانە، خۆراک و خواردنەوەی بووە شتانێک پێشتر حەزی لێیان نەبووە، واشی لێهات چەندان جار خەون بە کەسی خۆبەخش ببینێت.
– ژنێکی هاوڕەگەزخوازی تەمەن ٢٩ ساڵ، خواردەمەنی ژەمە خێراکانی (وەک هەمبەرگەر) زۆر پێخۆش بوو، دوای گوێزانەوەی دڵی کچێکی ڕوەکی، بووە کەسێکی ڕوەکخۆر و هاوڕەگەزخوازییەکەشی نەما.
– کچێک دڵێ کچێکی دی بۆ داندرا کە ڕووداوی هاتوچۆ ببووە هۆکاری مردنی، دەڵێن ئەو کچەی دڵەکەی وەرگرتبوو، بەردەوام باسی ژانی سنگی دەکرد و هەستی دەکرد شتێکی بەهێز خۆی بە سنگییەوە دەکێشێت، پاشان دەرکەوت کە خاوەن دڵ دوای ڕووداوەکە ماوەیەک ژیا، بەڵام هەتا مرد دەیگوت سنگم ئازاری هەیە.
– لە ڕاپۆرتێکدا هاتووە کچێکی تەمەن ٨ ساڵ، دڵی کچێکی کوژراوی تەمەن ١٠ ساڵی بۆ دەگوێزنەوە، پاش ماوەیەک شەوانە خەونی ترسناک بە پیاوێکی تاوانکار دەبینێت، پزیشکانی دەروونی پێیان نەکرا چارەسەری بکەن، دوای ئەوە دایکی پۆلیسی لەم بابەتە ئاگادار کردەوە، کچەکە لەڕێی خەونەکانییەوە توانی زانیاری تەواو لەسەر تاوانبارەکە و چۆنەتی ئەنجامدانی تاوانەکە بە پۆلیس بدات.

ڕاستکردنەوەی تێگەیشتنە هەڵەکان

ئەگەر لە پزیشکێک بپرسیت کاتێک نەخۆشێک دەهێننە لات و پێت دەڵێن هۆشی (لەدەستداوە)، بیرت بۆ کێشەی مێشک، یان دڵ دەچێت؟ وەڵامەکەی بێگومان مێشکە، بەتایبەتیش لۆی پێشەوەی مێشک کە پێی دەگوترێت، سیستەمی میسۆلیمبیک (mesolimbic system)، چارەسەرکەشی بە دەرمانەکانی مێشکە نەک دڵ، ئەوانەی کار لەسەر وەرگرەکانی دۆپامین و سیرۆتۆنین دەکەن لە خانەکانی مێشک. بە هەمان شێوە ئەو کەسەی گرفتی بێهێزی هەیە لە بیرەوەردا، ڕاستەوخۆ پزیشکان دەزانن ئەمەیان نەخۆشییەکی مێشکە. بەرانبەر بەمەش ئەوانەی دووچاری نەخۆشییە جیاجیاکانی دڵ بوونەتەوە، هیچ پزیشکێک پێمان ناڵێت کە تووشی کەموکووڕی بوونە لە توانای مێشکیان و هۆشمەندی و تێگەیشتنیان. کەچی تووشبووان بە گرفت و خوێنبەربوونی مێشک، کۆمەڵێک کێشەی مەترسیدار لە لایاندا سەرهەڵ دەدات لە پەشێوی هزر و بیر و فەرمانە هۆشەکییەکان.
لە زانستدا ئەوەی هەیە تەنیا کۆمەڵە کار و پیشەیەکی مێشکە و ناونراون بە فەرمانە زانینەکییەکان (Cognitive functions)، بەوەی هەر کارێک چەند خانەیەک لێی بەرپرسیارن، خانە هەیە تایبەت بە بیرەوەر، بۆ شیکار و بیرکردنەوەی لۆژیکی، هی دیکەش پەیوەستە بە تێگەیشتن، زانین و بڕیاردان و هەڵوێست وەرگرتن لە هەندێ بواردا. ئەم خانانە هەر هەموویان تا ڕادەیەک سەربەخۆن و لەڕێی دەمارگەلەکانەوە پێک بەندن، هەر کێشە و شێوانێک هەبێ لە کۆمەڵە خانەیەک لەمانەی ئاماژەمان پێیان کرد، کاریگەری لەسەر ئەو فەرمان و تایبەتمەندییە هەیە کە لێیەوە بەرپرسن. بۆ نموونە کاتێک خانەکانی کاری بیرەوەر و گلدانەوەی زانیاری کەمخایەن لەناو دەچن، ئەوانەی دەکەونە بەشی پێشەوەی سەر و دوو تەنیشتەکانی هیپۆکامپس (Hippocampus)، وا لە کەسەکە دەکات توانای هەڵگرتنی زانیاری بەرەبەرە کز ببێت و سەرەتای نەخۆشی ئاڵزهایمەری لێ بەدەر بکەوێت، بێگومان ئەمەش فەرمانێکە و بەستراوەتەوە بە خانەکانی مێشک و بە هیچ شێوەیەک پێوەندی بە دڵەوە نییە. هاوشێوەی ئەوە نەخۆشی پەشێوی و شڵەژانی دەروونی (شیزۆفرێنیا)، کار لە خانەکانی توێکی مێشک و ئەو بەشەی بەرپرسە لە زانین و شیکردنەوەی زانیارییەکان و چەند بابەتێکی دیکە دەکات، ئەمەش لە کۆندا دەگوترا کە کەسەکە مێشکی خۆی لەدەست داوە و (شێت) بووە. بەڵام ئەمڕۆکە بە چارەسەری و دەرمانی گونجاوی کارکردوو لەسەر وەرگرەکان، دەتوانن ئەو خانانەی بەر زیان کەوتوون تا ئاستێکی باش، یانیش هەر بەتەواوی چاکیان بکاتەوە.
ئەوەی ئەمڕۆ باس لە توانای دڵ دەکات بۆ هۆش و هەستەکان، کەسێکی دوورە لە زانست، چونکە زانستەکانی بواری پزیشکی دووپاتی ئەوە دەکەنەوە کە دڵ جگە لە ترومپایەک زیاتر هیچی دی نییە، هەرگیز پێوەندیشی بە زانین و بیرکردنەوەوە نییە. بێگومان دڵ تووشی پەشێوی و شێوان دەبێ لە دەرنجامی هەڵچوونی دەروونی و کێشەی ئەندامەکانی دیکەوە، ئەوەشە نهێنی پێکبەندبوونی دڵ و هەستەکان کە وا دەکات گۆڕانکاری لە لێدانی دڵ ڕوو بدات، بەهۆی ئەو شتانەی کاریگەریان هەیە لەسەر هەست و نەستەکانی مرۆڤ. دوو ئەندام بەرپرسن لە کارلێکی مرۆڤ بە سروشتی دەوروبەرەکەی و بەبەرهەمهێنانی هەست و سۆزەکان، ئەوانیش مێشک و کڕۆکی بڕبڕەن (کۆئەندامی هەستەکی)، ئەوانەی دەمارە هەستەکییەکان دەیان گوێزنەوە و پێهاتوون لە ماددە کیمیاییەکان و هۆڕمۆنەکان کە دەست بەسەر گشت کردارێکی سۆز و هەستەکان دادەگرن، بەوەی کاتێک دەڕژێنە ناو خوێن کار لە هەموو بەشێکی لەش دەکەن. بەڵام پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە، بۆچی کاتێک هەست بە سۆز و خۆشەویستی دەکەین دووچاری پەشێوی و خێرایی لێدانی دڵ دەبین؟ پسپۆڕ و شارەزایانی ئەو بوارە دەڵێن، چونکە دڵ لە چوار ئارستەوە بە مێشکەوە بەندە ئەوانیش، پێکبەندی دەمارەکی، پێکبەندی زیندەکیمیایی (هۆڕمۆنەکان)، پێکبەندی کاڕۆموگناتیسی، پێکبەندی فیزیۆزیندەکی، ئەوانە هەموویان وا دەکەن دڵ بکەوێتە بە کاریگەریی ئەو شتانەی هەستیان پێ دەکەین.
لە ڕووانگەیەکی دییەوە لایەنگرانی ئەوانەی دڵ بە چەقی بیر و هۆش دەزانن، بیانوویان ئەوەیە دڵ خاوەنی ٤٠ هەزار کۆتا دەمارەکییەکانە، پێیان وایە ئەمەش ژمارەیەکی گەلەک زۆرە، بۆیە دەبێ دڵ چەندان فەرمان بگرێتە ئەستۆ. پێویستە بەوانە بگوترێت، بوونی کۆتای دەمارەکی لە دڵدا سەلمێنەری ئەوەیە، مێشک بە دڵەوە بەندە و دەست دەگرێت بەو فەرمانانەی دڵ بەڕێوەیان دەبات. ئەی ئەمانە دەبێ چی بڵێن دەربارەی کۆئەندامی زایەندی، ئەوەی بە زیاتر لە ١٠٠ هەزار کۆتا دەمارەکییەکان بە مێشکەوە بەستراوە، ئایا ئەمەشیان شوێنی بیرکردنەوەیە؟ دڵ بەندە بە مێشک هاوشێوەی هەموو ئەندامەکانی دیکەی لەش وەک گەدە، کەواتە ئەوانەی ئەم پێکبەندییەی نێوان مێشک و دڵ دەکەنە هۆکاری ئەوەی دڵ دەتوانێت بیربکاتەوە، دەبێ دان بەوەشدا بهێنن کە گەدەش دەتوانێت خاوەنی بیرکردنەوە بێت.
ئەوانەشی پێیان وایە دڵ سەرچاوەی بیرکردنەوە و هۆشە لەبەر مەزنی و چییەتی کارەکانی، دەبێ بزانن ئەگەر ئەمە ڕاست بووایە، دەبووایە فیل و زەڕافە ژیرتر بن لە مرۆڤ، چونکە ئەم ئاژەڵانە دڵی گەورەتریان هەیە لە لایەنی قەبارە و فەرمانەوە. بەڵام زانستی پزیشکی پێمان دەڵێت، مرۆڤ لەم ئاژەڵانە هۆشمەندترە، لەبەرئەوەی هەم لە ڕێژەی مەزنی قەبارەی مێشکیان بەرانبەر بە کێشی لەش، هەمیش خاوەنی سێ هێندە پتر خانەی دەمارەکییە لەوەی فیل و ئاژەڵە زلەکان.
خاڵێکی دیکەی کە چەندان جار پەنای بۆ دەبردرێت ئەوەیە، گوێزانەوەی دڵ وا لە کەسی وەرگر دەکات، تووشی شڵەژان و خەمۆکی ببن و حەز و ئارەزوویان بگۆڕێت. بێگومان ئەمە ڕاستە و پزیشکەکانیش دەبێژن، ئەم کێشە و گرفتانە لە گشت نەشتەرگەرییەکی لابردن، یاخۆ ڕوواندنی ئەندامی گەورەی لەش ڕوو دەدات لە شێوەی، بڕینەوەی پەلێک، چاندنی جگەر و گورچیلە، نەشتەرگەری دڵ، هەتا ئەگەر دڵیش نەگۆڕدرێت. هۆکارەکەی ئەوەیە فشارێکی یەکجار بەهێز دەکەوێتە سەر لەش، بەتایبەتی لەسەر مێشک پاش نەشتەرگەرییەکی مەزن و نێزیک بوونەوە لە مردن، یاخۆ هەستکردن بە نەمانی پەلێک، یان ئەندامێکی لەش. هاوکات سڕکردنی درێژخایەن و نیشانەی لابەلایی نەخوازراوی ئەو دەرمانانەی بەکار دەهێندرێن لەدوای چاندنی دڵ، بۆ دامرکاندنەوەی بەرگریکردنی لەش بۆ ئەندامێکی نامۆ و نوێ کاریگەرییان زۆرە. بەداخەوە لەم بابەتانەدا هەندێ لە پزیشکانیش لەپێناو بەرژەوەندی خۆیان و بیروباوەڕەکەیان، دێن و ڕاڤەی نالۆژیکی و هەڵەی پێ دەدەن و هۆکاری ڕاستەقینەی زانستیش فەرامۆش دەکەن.
بۆ ڕوونکردنەوە و تێگەیشتنی پتری کاریگەری ڕوواندنی دڵ، دەمانەوێ ئاماژە بدەین بە ناسراوترین چیرۆک لەم ڕووەوە دەربارەی ئەو دڵە دەستکردەی کە درێژترین ماوەی بەخشییە هەڵگرەکەی بۆ ئەوەی لە ژیاندا بمێنێتەوە. بابەتەکەش ئەوەیە لە لەندەنی وڵاتی ئینگلستان لە ساڵی ٢٠٠٠دا نەشتەرگەرییەک کرا بۆ چاندنی دڵێکی دەستکرد بۆ هاوڵاتی پیتەر هۆوتن Peter Houghton کە قەبارەکەی هێندەی پەنجەی گەورەی مرۆڤ دەبوو. ئەم دڵە توانی نێزیکەی ٧ ساڵ درێژە بەژیانی نەخۆشەکە بدات، دڵەکەش جۆری (جارفیک) بوو کە لەلایەن کۆمپانیای جارفیکی ئەمریکییەوە دروست کرابوو، بە پیل کاری دەکرد و بە ئامێرێک ڕێک دەخرا و بە پشتێنەی نەخۆشەکەوە دەبەسترا. پێویستە هەر لە سەرەتاوە ئەوەش بڵێین، ئەوەی بۆ پیتەر چاندرا پێی ناگوترێت دڵ، بگرە تەنیا ترومپایەک بوو لەپاڵ دڵی سروشتی خۆی.
دراوسێ و هاوڕێکەی دەیگوت، پیتەر کەسێکی مەزن بوو، پاش نەشتەرگەرییەکە لەو حەفت ساڵەدا هەموو ژیانی بۆ کاری چاکە وەک ئەندامێکی هەرە چالاک لە نێوەندی خێرخوازی بۆ تۆژینەوەی نەخۆشییەکانی دڵ تەرخان کرد. هەمیشە لە گەشت و گەڕانیش بوو و لە ڕێی چەندان ڕێکخراوەی جیهانی خەڵکی دیکەی هان دەدا بۆ یارمەتیدانی نەخۆشانی دڵ. بێگومان ئەمانەش تەواو ماندووی کردن، بەتایبەتیش کاتێک بووە سەرۆکی دامەزراوەی کێشە و گرفتی دڵ، بەمەش لە ساڵی ٢٠٠٧ کۆچی دوایی کرد.
کەسانێکی زۆر چاوپێکەوتنیان لەگەڵ پیتەر دەکرد و دەربارەی تەندروستییەکەی پرسیاریان لێ دەکرد. ئەو هەردەم سوپاسگوزار بوو بۆ ئەو دڵە دەستکردەی لە مردن ڕزگاری کرد، بەڵام گلەیی لەخۆی دەکرد کە بۆچی ساردییەک لە هەستیدا بەدی دەکات، لەبەرچیش لە پێوەندی بە نەوەکانییەوە وەک پێشان گەرموگوڕ نییە؟ یەکێک لەو ڕۆژنامەنووسانەی گفتوگۆی لەگەڵدا کرد دەبێژێت، پیتەر وای لێهات گۆڕان بەسەر بیروباوەڕیدا بێت و هیچ گرینگی بە پارە نەدات، نەشزانێت هیوا و ئامانجی لەم ژیانەدا چین؟ ئەوەی جێی سەرنجە کاتێک لە سەرۆکی بەشی پزیشکی زانکۆی پێنسیلڤانیایان پرسی بۆ ئەمە و ئایا دڵ بەندە بە هەست و بیرکردنەوە؟ گوتی، ئەم بابەتە هیچ گرینگییەکی نییە، زاناکان هیچ بایەخێک بەوە نادەن، کەسیشمان لە پێوەندی نێوان هۆش و سۆز لەگەڵ ئەندامەکانی لەش لێکۆڵینەوە ناکات!
ئەوانەی هەوڵ دەدەن بە هەر شێوەیەک بێت دڵ ببەستنەوە بە هۆشمەندی، بە دوو خاڵی ئاشکرا و ڕوون دیسانەوە وەڵامیان دەدەینەوە، یەکەمیان گوتومانە کە ئەوەی بۆ پیتەر ئەنجام درا گواستنەوەی دڵ نەبوو، بگرە دانانی ترومپایەکی بچووک بوو بۆ یارمەتیدانی ئەو دڵەکەی کە هەر لە شووێن خۆیدا مایەوە. ئەمە خودی پیتەر بەدرێژی باسی لێوە کردووە لە کتێبەکەیدا (ساڵی ٢٠٠١) بەناوی: مەرگ، دەمریت و نامریت (Death, Dying and Not Dying). دووەمیشیان، ئەم کتێبە هەندێ بەشی پێش نەشتەرگەرییەکە ئامادە کرابوو، بەشەکانی دیکەی دوای ئەنجامدانی نەشتەرگەرییەکە نووسرایەوە و بە دوو ساڵ ئینجا تەواو کرا. هەموو ئەمانەش پاش ئەوەی لەگەڵ سێ هاوڕێیەکەی، یەکیان موسڵمانی سوونە و یەکێکی شیعە و ئەوەی دیکەی ئاینێکی دی، دەربارەی چەندان بابەتی جۆراوجۆری ئاینی گفتوگۆی کرد وەک، خوا و گیان، ژیان و مردن، هەست و هۆشەکان، بێگومان ئەمانە گشتیان بە هۆکار و کاریگەری نەشتەرگەرییەکە خرانە چوارچێوەی کۆمەڵە بیرۆکەیەکی جیاواز و تایبەتی. بەوانەوە دەگەینە ئەو دەرنجامەی کە بە دانانی دڵێکی تەوایش هیچ گۆرانکارییەکی بنەڕەتی نایێتە کایەوە و نەخۆشەکان هەرگیز کەسایەتی ڕاستەقینەی خۆیان لەدەست نادەن. بەڵام وەک چەندان جار جەختی لەسەر کرایەوە کە ڕووداوێکی گەورەی لەم شێوەیە، بێگومان ڕۆڵی هەر دەبێت بۆ شێوازی ژیان و ڕەفتار و هەڵسوکەوتەکان.
ئەوەی لێرەدا شایەنی ئاماژەپێکردنە، شانشینی عەرەبی سعودی لەبواری نەشتەرگەری ڕواندنی دڵ، لە پێشەوەی زۆربەی وڵاتانی ئیسلامییە، ژمارەیەکی یەکجار زۆر چاندنی دڵی تێدا ئەنجام دراوە. دەربارەی ئەو بابەتە دکتۆر موحەمەد عەبدول بار لە وتاریکدا دەڵێت، گەلەک لە شارستانییەتەکان لە مێژوودا وای بۆ دەچوون دڵ شوێنی هەست و بیر و هۆشە، کەچی دەبینین هەموو ئەوانەی دڵیان بۆ گوێزراوەتەوە، هیچ گۆڕانکارییەک لە هەست و سۆز و کەسایەتییان ڕووی نەداوە. ئەو موسڵمانە سعودییەی دڵی کرستیانێکی فلیپینی وەرگرتبوو، ئەو نەخشە جوگرافیاییەی کە هەی بوو پێش نەشتەرگری، دەربارەی وڵات و شار و ماڵەکەی گۆڕانی بەسەردا نەهات، هاوکات لە باوەڕداری و ئاین و هەستی بەرانبەر بە منداڵ و ژنەکەی وەک خۆی مابوونەوە، دڵیشی بۆ ئەو کچە فلیپینییە نەدەچوو کە خۆشەویستی کەسی خاوەن دڵ بوو. هۆکاری ئەمانە لەوەدایە کە نێوەندی گلدانەوەی ئەو زانیارییانە مێشکە، دڵ نییە، چونکە مێشک تەنیا ئەوەی لە دڵ دەخوازێت کە خوێنی هەڵگری خۆراکی پێ ببەخشێت، نەک زانیارییەکان.
لەبارەی ئەمەوە پزیشک و پڕۆفیسۆر (کاری شوارتز) لە زانکۆی ئەریزۆنا دەڵێ، ژمارەیەکی زۆر لە لێکۆڵینەوەکان دەی سەلمێنن کە پاش نەشتەرگەری مەزن، گۆڕانکاری لە ڕەفتار و هەڵسوکەوت ڕوو دەدات، ئەمەش نەک تەنیا دوای نەشتەرگەری دڵ، بگرە زۆربەی ئەندامەکانی دیکەی لەش. بۆ نموونە ژنێک بەناوی لیندا کامور گورچیلەیەکی خۆی دەبەخشێتە پیاوەکەی، لێرەشدا پاش نەشتەرگەری، پیاوەکە بەردەوام یاریدەی ژنەکەی دەدا لە کاری پاککردنەوەی ناوماڵ و چێشتلێنان و بازاڕکردن، ئەمانەش چەند کردارێک بوون کە پیاوەکە بەر لە وەرگرتنی گورچیلەکە ڕقی لێیان دەبووەوە. بەڵام زۆریش ڕێی تێدەچێت ئەو پیاوە لەبەر سوپاسگوزاری و زێدەبوونی خۆشەویستی بۆ ژنەکەی، ئەم گۆڕانکارییانەی بەسەردا هاتبێت؟
ئەوەی ئاشکرایە کە دڵی دەستکرد، بابەتی دانەپاڵی هۆش و بیرکردنەوەی بۆ دڵ بەتەواوی بەلاوە نا، چونکە ساڵانە نێزەکەی دە هەزار کەس دڵێ دەستکردیان بۆ دادەنرێت، کەسیش نەی بیستووە یەکێکیان، بیر و هۆش، یان نهێنییەکانی ژیان، یاخۆ بیرەوەری و زانیاری کۆنینەی لەبیر چووبێتەوە. نوێترین ئەو دڵە دەستکردانە تا پێنج ساڵ و پتریش کار دەکەن و پاشان جارێکی دی دەگۆڕدرێنەوە، لە پڕۆژەکانی داهاتوو هەوڵ دەدرێ لەم بوارانەدا، چاکسازی پتر ئەنجام بدرێن و ژمارەیەکی گەلەک زۆر دڵی هەمیشەیی بەبەرهەم بهێندرێت.
سەرباری ئەمانە، تۆژینەوە نوێیەکان پێمان ڕادەگەێنن کە دەشێ ئەندامەکانی ئاژەڵان بگوێزرێنەوە بۆ مرۆڤ. لەبارەی ئەمەوە شارەزایانی پزیشکی بۆ گواستنەوەی دڵ لە بەریتانیدا، پاش کۆمەڵێک لە ئەزموونی یەک بەدوای یەک، گەیشتوونەتە ئەو دەرنجامەی کە لەم دوو یان سێ ساڵەی داهاتوو دەتواندرێت دڵی بەراز دابندرێت بۆ ئەو مرۆڤانەی کێشەی دڵیان هەیە، یان دڵیان لەکار کەوتووە. بە ئەنجامدان و سەرکەوتنی ئەم هەوڵانەی زاناکانی هاوچەرخ، دەبێ ئەوانەی دڵ بە سەرچاوەی هزر و هۆش و بیرکردنەوە دادەنێن، دەربارەی ئەمە چی بڵێن؟
………………………….

سەرچاوەکان؛

http://salimalshama.com/emotion-and-reason-between-the-mind-and-the-heart/
https://www.facebook.com/qurandebate/posts/1240159412719333/
http://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=583384&r=0
https://arabic.euronews.com/2019/08/20/pig-hearts-discover-solution-for-heart-attack-patients-uk-transplant-possible
https://nourinoqail.wordpress.com/
https://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%84%D8%A8

دارا سڵێمان




گێڕانەوەی هەقایەتی بزواندنی هەستی نەتەوایەتییە بە ناوی مێژووەوە

هیچ گومان لەوەدا نییە کە یەکێک لەو بوارانەی کە کورد تێیدا کۆڵە، بواری مێژووە. ئەگەر بەراوردی کورد بە نەتەوەکانی دراوسێمان بکەین ئەوا هەژاریمان بە ڕوونی لەو بوارەدا دەردەکەوێت. نەتەوەی ئەرمەن کە ژمارەیان کەمتر لە سێ ملیۆن کەسە کەچی بە دەیان لێکۆڵینەوەی زۆر نایابیان بە زمانی ئینگلیزی لەسەر ئیزیدییەکان هەیە ئەمە جگە لەوەی سەدانیان بە زمانی ئەرمەنی لەسەر هەمان بابەت هەیە. ئێمە بە کوردی ڕەسەن ناویان دەهێنین، کەچی دەگمەنە کە لێکۆلینەوەیەکی زانستی متمانەپێکراومان لەسەریان هەبێت. ئەمڕۆ بۆ لێکۆڵینەوە لە مێژووی کورد لە سەرەتای ئیسلام و پێش ئیسلامدا، یەک بەرهەمی ئەکادیمی باش نییە کە لە زانکۆیەکی کوردستانەوە دەرچووبێت و بتوانیت متمانەی بکەیتە سەر و بە دەگمەن کتێبی ئەکادیمیی کوردی لەسەر ئاینی یارسانی و ئێزدی دەبێنیت.
واتە بۆشایییەکی زۆر گەورەمان لە بواری مێژوودا هەیە کە بوارێکە بۆ کورد زۆر گرنگە. بوونی ئەم بۆشایییە وای کردووە کە کۆمەڵگەی کوردی بە گشتی نائاشنا بێ بە مێژووی خۆی. لە هەمان کاتدا دەرفەتی دروست کردووە کە هەندێک بەڕێز بێن قسە لەسەر مێژوو بکەن کە هێشتا لە مانای مێژووتۆمارکردن نەگەیشتوون. جا بەهۆی ئاسانی پەیوەندی لەسەر فەیسبوک، زۆرجار ڤیدیۆی خەڵکانی جیاوازم بۆ دەنێرن بە مەبەستی ئاگادارکردنەوەم لە بۆچوونی ئەو کەسانە لەسەر مێژووی کورد. با بزانین خەڵک بە گشتی چۆن بزانێت کامە مێژووە و کامە هەقایەت گێڕانەوەیە و چۆن لە یەکتری جودایان بکاتەوە؟
مێژوو بابتێکی زانستیە و هەوڵێکە بۆ تێگەیشتن لە رووداوەکانی ڕابردوو بە متمانەکردنە سەر بەڵگەی جیاوازی تۆماری مێژوویی، شوێنەواری، زمان و زۆر لایەنی تری فەرهەنگی. لە کاتێکدا کە چیرۆک هەوڵێکە بۆ گێڕانەوەی بابەتێک بە بەکارهێنانی توانای خەیاڵاتی چیرۆکنووس و جوانکردنی شێوەی گێڕانەوە. زۆربەی جار چیرۆک لەغاوی خەیاڵات بەر دەدا بۆ ئەوەی جیهانی گێڕانەوە ڕەنگاوڕەنگ بکا. هەرچەندە هەندێک چیرۆک بابەتەکەی ڕووداوی ڕاستییە بەڵام شێوەی گێڕانەوە و ترشوخوێ‌کردنی بەشێکی گرنگی کاری چیرۆکنووسییە.
جا بۆ ئەوەی کە ئاگادار بین بابەتەکەمان لە مێژوونووسینەوە نەبێ بە چیرۆکنووسین، دەبێت هەمیشە متمانە بکەینە سەر بەڵگە هەمەجۆرەکان کە ئاماژەم پێیان کرد. بۆ نموونە من کە کوردم خۆش دەوێت و حەز دەکەم شتەکان لە بەرژوەندی ئەواندا بێ، ئەگەر متمانە نەکەمە سەر بەڵگە مێژوویییە هەمەجۆرەکان ئەوا حەزەکانم خەیاڵات دەبەن بۆ جیهانێک کە هەمووشتێک کوردییە و هەمووشتێک لە بەرژوەندی کوردە. بە مەبەستی ئەوەی کە ڕێ لەوە بگرم، متمانەکردنە سەر بەڵگەکان و ئەو هەوڵەی من خاو دەکەنەوە و دەیخەنەوە سەر ڕێچکەیەک کە دەیکاتەوە بە مێژوونوسین. لەبەر ئەوە هەتاوەکوو ڕێ بە خەیاڵات و بیروبڕوای خۆمان بدەین کە کۆنترۆڵی نووسینەوەی مێژوونوسینمان بکا، ئەوا مێژووەکە زیاتر سیاسییانە و ئایدۆلۆژییانە دەبێ و نزیک دەبێتەوە لە هەقایەت گێڕانەوە و پێچەوانەکەشی ڕاستە. زۆرکەس کە مێژوو دەنووسێت لەژێر ئەو کاریگەرییەدا بابەتەکەی زانستی نابێ. نموونەش بەگشتی ئەو مێژووەیە کە لە وڵاتی تورکیا و سوریا و عێراق و ئێراندا بەگشتی دەنووسرێ. لە تورکیادا زۆربەی شتەکان لە بەرژەوەندی تورک و لە ئێراندا لە بەرژوەندی فارس و لە سوریا و عێراقدا لە بەرژوەندی عەرەب دەنووسرێت. ئەوە وا دەکا کە کتێبی مێژووییی ئەو وڵاتانە بە ئاگاوە بخوێنرێتەوە و بێ ڕەچاوی ئەو ڕاستییە، مرۆڤ سوودی زانستی لە کتێبی ئەو وڵاتانە نابینێ. کەسمان لە ڕابردوودا نەژیاوین کەس ناتوانێت بڵێ ئەو مێژووە لە سەداسەد ڕاستە، بەڵام هەتاوەکوو متمانە بکرێتە سەر بەڵگەی جیاواز و سەرچاوەی هەمەجۆر، ئەوا نووسینەوەی مێژووەکە زیاتر نزیک دەبێتەوە لە ڕاستی نەک لە سەداسەد ڕاست بێ.
جا کوردیش لەم بوارەدا کەمتەرخەمی نەکردووە و بەهۆی ئاسانی و دەرفەتی سۆشیال میدیاوە هەندێک بەڕێز خۆشیان ماندوو ناکەن کە شتەکانیان بخەنە سەرکاغەز و لەسەر هەمان رێچکە بە ئارەزووی خۆیان خەریکە جیهان دەکەن بە کوردی. بۆ نموونە بەڕێزێک کە لەسەر مێژوو قسە دەکا، دێ دەڵێ کە وشەی قیبلە، بنەچەکەی لە (کۆی بلەکان)ەوە هاتووە، لەبەر ئەوەی ئەمە پەیوەندی بەو کەسانەوە بووە کە سەر بە ئیبراهیم بوون و وشەکە کوردییە. ئەم بۆچوونە لە سەداسەد متمانە دەکاتە سەر خەیاڵاتی ئەو کەسەی کە ئەو بۆچوونە دەدا. لەبەر ئەوەی کە وشەی (قبلة) لە عەرەبیدا مانایەکی ڕوونی هەیە و پەیوەندی بەوەوەیە کە موسوڵمانەکان ڕووی تێ دەکەن و وشەکە ڕەسەنە لە عەرەبیدا و چەندین وشەی تری لێ دروست کراوە. لە کاتێکدا (کۆی بلە) هەقایەتێکی خۆشە بۆ بزواندنی هەستی نەتەوایەتی و هیچ خزمەتێکی تێگەیشتن لە ڕابردوو ناکا و هیچ بەڵگەیەکی لە پشتەوە نیە.
یان دەگووترێت ناوی عیراق لە (ئاو ڕەگ)ەوە هاتووە لەبەر ئەوەی عێراق خاکی دوو
ڕووبارەکەیە. جارێ مرۆڤ دەبێ پرسیار بکا ئەگەر وشەی ئاویش کۆن بێت لە کوردیدا کێ دەڵێ (ڕەگ) کۆنە. ئەمجار عێراق شوێنی ڕووبارەکانە نەک ڕەگی ڕووبارەکان. دووەم؛ کام سەرچاوە بەکار هاتووە بۆ ئەم لێکدانەوەیە؟ لەڕاستیدا هیچ و ئەمە دیسان خەیاڵاتی ئەو کەسەیە کە دەخوازێ هەمووشتێک بە زۆر کوردی بێ. دەنا ناوی عێراق چەند لێکدانەوەیەکی بۆ کراوە کە تا ڕادەیەک متمانە دەکاتە سەر سەرچاوەی مێژوویی. یەکەمیان ئەوەیە کە لە (وروک)ی سۆمەرییەوە گۆڕابێ، کە شارێکی گرنگی دەسەڵاتی ئەوان بووە لە خواروی عێراقی ئەمڕۆدا کە لە تەوراتیشدا ناوی هاتووە بە شێوەی (ئێرێخ). بۆچوونی دووەم؛ ئەوەیە کە لە پەهلەوی وەرگیرابێت لەبەر ئەوەی کە eraq لە زمانی پەهلەویدا مانای (خاکی نزم) دەدا کە ئەمەش لەگەڵ سروشتی عێراقدا گونجاوە، کە لە ڕابردوودا زیاتر بە خواروی عێراقی ئەمڕۆ ناوەکە گوتراوە، هەندێک لێکدانەوەی بنەچەی عەرەبیش بۆ ناوەکە کراوە کە کەمتر متمانەی دەکرێتە سەر. دیارە گران دەبێ بزانرێ کە کام لەوانە لە سەداسەد ڕاستن. بەڵام ئەوانە کۆمەڵێک بۆچوونن کە متمانەیان کردۆتە سەر سەرچاوە و بە دڵنیایییەوە بەکارهێنانی سەرچاوە و لێکدانەوەی زیاتر بۆ هەر یەکێک لەو بۆچوونانە، زیاتر نزیکیان دەکاتەوە لە ڕاستی.
هەمیشە بۆ هەموو کارەکان ڕێچکەی زانستی هەیە. بۆ نموونە کاتێک دەگوترێت وشەی (آمین) لە بنەچەدا عەرەبی نییە لەبەر ئەوەیە کە بە بەڵگەوە پێشتر لە ئایینی جوودا تۆمار کراوە، بە مانای پشتڕاستکردنەوە. وەک ئەوەی کە گوێ لە وتەیەک دەگری، لە کۆتاییدا هەموو دەڵێن (دروستە). وشەکە لە بنەچەدا لە زمانی عیبریدا و لە تێکستی جووەکان و کریستیانەکاندا بەو مانایە بە کار هاتووە. وشەکە هاتۆتە ناو فەرهەنگی ئیسلامییەوە و لە گەڵ کاتدا ماناکەی گۆڕاوە. ئەمانە هەموویان سەرچاوەیان هەیە و هەوڵەکە دەخەنە سەر ڕێچکەیەکی زانستی.
مێژوو کەرەستەیەکە بۆ تێگەیشتن لە ڕابردوو بە ئامانجی زیاتر تێگەیشتن لە بنەچەی ئەمڕۆ و وانەوەرگرتن لە ڕووداوەکان. جا خوێنەر یان گوێگر بۆ ئەوەی ئەو دوو بابەتە لە یەکتر جودا بکاتەوە دەبێ لە مێشکی خۆیدا هەمیشە پرسیار بکا، لە نووسین و بەرهەمی کەسەکان. ئەم زانیارییەی لە کوێ بوو؟ متمانەی لەسەر کام سەرچاوەیە؟ چۆن دڵنیایە کە کورد ئەو سەردەمە ئەو وشانەی بە کار هێناوە؟… بەو جۆرە پرسیارەکان زیاتر هاوکاریمان دەکەن کە مێژوو و چیرۆکنووسین لە یەکتری جودا بکەینەوە.
جا بە کوردیکردنی مێژوو بابەتێکی خۆشە بۆ هەندێک گوێگری ئاسایی لە بزاواندنی هەستی نەتەوایەتییاندا بەڵام بە هیچ شێوەیەک سوود بە تێگەیشتنمان لە ڕابردوو و ئەمڕۆ ناگەیەنێ و ئەو ئاڕاستەی کارکردنە زیاتر لە خانەی هەقایەتی خۆشدا دەمێنێتەوە. ئێمە ئەمرۆ پێویستمان بە تێگەیشتنە لە هەزاران لەو بەڵگە دێرینانە کە لە ڕابردوودا لەسەر کوردستان نووسراون و ئێمە بەگشتی ئاگاداری زۆرینەیان نین. تێگەیشتن لەو بەڵگەنامانە زیاتر هاوکاریمان دەکا لەوەی کە لە خۆمان و فەرهەنگەکەمان تێ بگەین، وەک لە خەیاڵاتی بە کوردیکردنی مێژوو.
وەک لە سەرەتای ئەم بابەتەدا ئاماژەم پێ کرد، کورد یەکێکە لەو نەتەوانەی کە لە بواری مێژوونووسینەوەدا زۆر هەژارە. هەوڵی نوسینەوەی ئەو مێژووە و دەوڵەمەندکردنی، بە پشتبەستن بە بەڵگەنامە و پەیڕەوکردنی ڕێچکەی لێکۆڵینەوەی دروست دەبێ، نەک بە خەیاڵاتی بەکوردیکردنی جیهان، کە هیچ سوودێکمان پێ ناگەیەنێ، جگە لە بزواندنی هەستی نەتەوایەتیمان و ئەو هەوڵانە تەنها لە خانەی هەقایەتی خۆشدا دەمێننەوە. هەقایەت‌گێڕانەوە ئاسانترە لە مێژوونوسینەوە، لە کاتێکدا لەوەی یەکەمیاندا بە ئارەزوو شتەکان لێک دەدرێتەوە و لەوەی دووەمیاندا هەمیشە بە هەوڵدانی زۆر و گەڕان بە دوای بەڵگەنامە و لێکدانەوەیان و پەیڕەوکردنی ڕێچکەی زانستی ئەنجام دەدرێ.




بێچەقی لە کوردستان

بێچەقی ( لامەرکەزی)

جەزا چنگیانی

یەکەم:لەفەرهەنگی سیاسیدابێچەقی(لامەرکەزی)شارێک لەدەوڵەت وسیستەمی دیموکراسی (یەک رەگەز)دا دیموکراسیکردنی دەسەڵاتە.بەڵام ئابوری و سوپای ئەو شارە لەژیرکۆنترۆڵی دەوڵەت دەمێنێتەوە.چونکە ئەگەر ئەوشارە توشی هێرشی دەرکی ببێ بەتەنیا ناتوانی بەرگری لەخاکەکەی بکات .ئەگەر ئابوریکەشی شکست بینی ئەرکی حکومەتی ئەو دەوڵەتەیەگرفتی ئابوری ئەوشارە چارەسەر بکات(چونکە خاکی ئەوشارە ودانیشتوانی ئەوشارە )بەشیکن لەخاکی نیشتمان و دانیشتوانیشی بەشیکن لەگەلی ئەو دەوڵەتەکە).
لەسیستەمی دەوڵەتی فیدریاڵی (یەک رەگەزی وچەندرەگەزی )دا هەموو شارەکانی سنوری هەریمەکان لەژێر بریاری پەرلەمانی هەریمەکاندان نەک ئەنجومەنی شارەوانی شارەکان.
شارلەسنوری هەریمێکدا ناتوانی بەتەنیا پەیوەندی سیاسی وئابوری لەتەک پایتەختی ووڵاتدا بکات .بەڵکۆ بەهۆی پەرلەمان وسەرۆکایەتی هەریمەکەوە دەیکات .
دووهەم : داخوازی بێچەقی (لامرکزی) شاریکی گەلێکی بێ دەوڵەت(کورد) تیکەڵاو لە تەک رەگەزیکی تری(گەلیزاڵ.عەرەب)کەمکردنەوەی سنوری هەریمە.
پیسکردارە.جاشایەتیە.ناپاکییە.گەمژەییە.نیشتمان وگەلفرۆشییە.
نایاسایی.کفری سیاسیە.لەدەرەوەی پرینسیبی زانستی سیاسیە.
هەریمی گەلی(بێ دەوڵەت.کورد)دەبێ سنوری هەریم وزمانی دانیشتوانەکەی لەیەک نەپچرێنێ لەبەر ئەوەی یەکەم هەنگاو بۆگەیشتن بەدەوڵەتی سەربەخۆ لەسیستەمی فیدریالیدا یەکیتی خاک و زمانی گەلی هەریمەکەیە.
بێچەقی (لامرکزی) وفیدریالێ لە عیرقدا .
سلیمانی و بەسرا
ئەگەر خواروی عیراق ببێ بەهەریم ولەچەند شاریک پێکبێ لەرووی یاساییەوە ناگونجێ . شاری بەسرا بەتەنیا لەدەرەوەی هەریمی خواروی عیراق داوای بێچەقی(لامرکزی) بکات .
بەڵام ئەگەر خواروی عیراق هەریم نەبێ.داوای بەسرا بۆ بیچەقی (لامرکزی)خیانەت ونیشتمان وگەلفرۆشتن نیە چونکە شاری بەسرا وشاری بەغداد شاری (یەک رەگەزن.عەرەبن )خاکی شاری بەسراو شاری بەغداد خاکی عیراقن .
کورد لە باشوری کوردستان (گەلێکی زوڵملیکراوە وخاکی هەریمی کوردستان خاکی عەرەب نیە)باشوری کوردستان لەلایەن(عیراقەوەکۆلۆنیالکراوە)بۆیەجیابوونەوەی شارێک لەهەریمی کوردستان پێسی وجاشایەتی ونیشتمان فرۆشتنە.
ئەو بەریزانەی 2003 دەستوریان نووسیوەتەوە لەرووی سیاسی ویاسیایەوە بۆشایی لەهوشیاریان هەبووە.
دەبوایە یاسای( بێچەقی )شارەکان تەنیا بۆ شارە عەرەبەکان پەسەند بکردایە نەک شارەکانی هەریمی کوردستان ئەوە پاشقولی سیاسی بووە لە نۆینەرانی کورد لە عیراقی نویداکراوە .
جیاوازی لەنێوان شاری سلیمانی وبەسرەدا . جیاوازی رەگەز وزمان ومیژووە. دۆزی سیاسی وجوگرافیایە . دەبوایە ئەوبەریزانەی بریاریان لەسەر دەستور دا ئەم راستیەیان بزانیایە .
واتە بێچەقی (لامرکزی) تایبەتە بە شارەکانی عیراق نەک هەریمی کوردستان .
ئەو شارانەی خراونەتە سنوری (مادەی140) ناتوانن داوای بێچەقی یان ببن بە بەشیک لەخاکی عیراق چونکەمادەی140خەسێنراوە.
کەواتە ئەوانەی داوای بێچەقی(لامرکزی)بۆسلیمانی دەکەن دەبێ لەبەر ئاوینە بەخۆیان پێبکەنن چونکە لەپێوەری سیستەم ویاساوپرینسی سیاسیدا ئەو داخوزیە گاڵتەکردنە بەخود.گەمژەی سیاسیە.
16ئوکتۆبەر بۆ کورد. پیسیکاریکی نیشتمانیە.
16ئوکتۆبەر بۆ دەوڵەتی عیراق. بێ حورمەتیە بە دەستوری عیراق.
چونکە چارەسەری ناوچەکێشەلەسەرەکان بە (مادەی140) دەکرێ نەک کرین وفرۆشتنی
گروپێکی چەکداری کورد وگرۆپیکی چەکداری عەرەبی .
گۆڕینی مادەیەکی دەستوری لە دەستوری عیراقدا بێ رەزامەندی کورد نابێ.
رەزامەندی کورد واتە (حکومەتی هەریم وپەرەلەمانی کوردستان ).
بێچەقی (لامرکزی) زمان .زاراوە.
لەهەموو زمانەکانی جیهاندا چەندها (زاراوەی جودا هەیە) لە دەوڵەتی فیدریاڵێدا خاوەن چەند زاراوەی زمان .دەبێ زمانی زاڵ ودەوڵەمەند ببی بەزمانی فەرمی هەریمەکان وەک ئەڵمانیا شانزە هەریمە زاراوەی هەریمی(هێسن)زمانی فرمی خویندن وراڤەی سیاسیە.
بەڵام هەریمەکان لەئاخافتندا زارەوەی تایبەتی خۆیان بەکاردێنن.ئەمە پرینسیبی (بیسمارک) دامەزرینەرەی دەوڵەتی نەتەوەی ئەڵەمان بوو .
لەباشوردا 2003 حکومەتی هەریم هەڵەیەکی گەوەری نیشتمانی کرد بێچەقی (لامرکزی) زاراوەی بۆقوتابخانەکانی دهۆک بەکارهێنا.
ئیستادهۆک وەک دۆرگەیەکی داخراوی لێهاتووە.دانیشتوانی دهۆک بەرهەمی شارەکانی تری باشور ناخوێندنەوە . شارەکانی کەرکوک وسلیمانی هەولیر وخانەقین وهەلەبجە وسوران ورانیە وقەلادزە وسنە ومهاباد وکرمانشاە وبانە….بەرهەمی نووسەرانی دهۆک ناخویندنەوە.
یەکەمجارشێخی نەمرزمانی کوردی لەجیاتی زمانی تورکی لەباشورداکردبە زمانی فەرمی لە1970مەلامستەفا زاراوەی سۆرانی کرد بەزمانی فەرمی باشور.

ووشەی بێچەقی ( لامەرکەزی)لە زمانی میدایا ونووسیندا بەکاری بهێنن.
ووشەیەکی کوردی جوانی سیاسیە.




فرهنگ سترون، بررسی فرهنگ سیاسی در آیینه ی تاریخ

فرهنگ سترون، بررسی فرهنگ سیاسی در آیینه ی تاریخ
سپهر ساغری

“آتش غضب و کینه موسس قاجار با ریختن خون بی گناهان، نزدیکان و خویشاوندان لطفعلی خان و هتک حرمت زنان تسکین نیافت، بلکه امر نمود تا استخوان های کریم خان زند را که پدر آغامحمدخان یعنی محمدحسن خان را کشته بود، از قبر بیرون آورده در آستانه قصر خویش در تهران دفه نمودند تا هر روز از روی آن ها عبور کرده و توهین وارد آورده باشد. رفتار  آغامحمدخان با برادرانش از روی کمال قساوت قلب بود، چنان که سه نفر آن ها از بیم گریختند و مصطفی قلیخان و جعفرقلیخان، که طرفدار او بودند و او را از اسارت رضاقلیخان نجات داده بودند، طرف بی مهری وی واقع گشتند و مصطفی قلیخان را نابینا ساخت و جعفرقلیخان را به عذر کشت. سپس به گوشمالی ترکمانان استرآباد پرداخت، زنان و اطفال آنان را به اسارت برد… به امر پادشاه قاجار، شاهرخ پدر نادرمیرزا را در افغانستان انواع شکنجه و عقوبت و آزار نمودند و حتی خمیر گداخته بر سرش ریختند تا کلیه خزاین جواهری که از زمان نادر در آن خانواده بود، تقدیم آغامحمدخان شد… آغامحمدخان در طول حیات خود موفق شد که ایالات و ولایات ایران را تحت یک حکومت درآورد، اما هیچ گونه اصلاح کشوری یا لشکری ننمود.”[1]

ایران یکی از معدود کشورهایی در سطح جهان محسوب می شود که از تاریخ چند هزار ساله مدنیت برخوردار است. این پیشینه قابل توجه زندگی شهری از ما ملتی مغرور، اگر نگوییم مدعی، ساخته است. اما جدا از کیفیت یا کمیت این عنوان چه میزان فرهنگ شهری در میان ما ایرانیان ریشه دوانیده است؟ این مهم که در گوشه و کنار جغرافیای سرزمین پهناور ایران، آثاری از تمدن های چند هزار ساله قابل اکتشاف و مشاهده است، کمکی به زندگی امروزین ایرانیان می کند؟ به عبارت دیگر این پیشینه فرهنگی و تاریخی غنی چه تاثیری بر جهان بینی و کیفیت زندگی شهروند کنونی جامعه ایران داشته است؟  عقبه پر فراز و نشیب ایران طبعا پرسش های فراوانی را خاصه در ارتباط با مقوله فرهنگ برمی انگیزد. فرهنگ ایرانی دارای چه ویژگی هایی است؟ این خصوصیات چگونه شکل گرفته اند و بر سرنوشت ایرانیان چه تاثیری گذاشته اند؟ آیا فرهنگ ایرانی از پی تهاجمات متعددی که به آن صورت گرفته ثابت و مقاوم به حیات خود ادامه داده و به نسل های کنونی رسیده است یا در گذر حوادث تاثیر پذیرفته و تغییرات قابل ملاحظه ای یافته است؟ در مجموعه یاداشت هایی تلاش دارم تا ضمن پرداختن به تاریخ ایران، ریشه های فرهنگ سیاسی در کشور را بررسی کنم.

فقدان ثبات، فرهنگ هرج و مرج

تجربه تاریخی مردم ایران گواه مواجه با خشونت و استیلای هرج و مرج است. در تاریخ پر فراز و نشیب مردم این سرزمین، عموما گروهی با توسل به زور بر حکومت مستقر غلبه کرده و پس از دوره ای سرکوب و خفقان بر همه امور مسلط می شد. این نظام سیاسی برآمده از خشونت خود نیز با تکیه بر خشونت بوسیله نیروهای معارض داخلی و یا رقبای خارجی از صحنه تاریخ کنار زده می شد. در حقیقت مکانیزمی برای انتقال قدرت وجود نداشت (یا آن طور که باید اندیشه و بکار گرفته نشد) و قوه ی قهریه تنها معبر ممکن برای تغییر در دستگاه قدرت به نظر می رسید.

“در ایران، هر کس با هر سابقه طبقاتی و اجتماعی ممکن بود وزیر و صدراعظم (و حتی شاه) شود، همچنین ممکن بود هر وزیر و صدراعظم (و حتی شاه) نه فقط مقام که مال و جانش به کلی نابود گردد، که دودمانش برای همیشه نیست گردد. پدرکشی، پسرکشی، برادرکشی، وزیرکشی و شاه کشی رایج در تاریخ ایران نیز ناشی از این واقعیت ها بود، زیرا برای در دست گرفتن قدرت مالا ضابطه ای جز خود قدرت وجود نداشت.”[2]

اگر بخواهیم تیتروار به آمد و شد پادشاهان در ایران نظری بیافکنیم، مطمنا یکی از بارزترین وجوه مشترک آن توسل به خشونت است. به بیان روشن تر نه فقط کوروش در 2500 سال پیش که حتی در دوران معاصر، رضاخان نیز با تکیه بر سربازان خود قدرت را تصاحب کردند. این رویه ی ثابت در جابجایی قدرت نشان از سترونی فرهنگ سیاسی ایران در حل منازعات دارد یا ریشه در جبر جغرافیایی؟[3] اگر این بی ثباتی در تاریخ ایران به دفعات دیده می شود نقطه مقابل آن یا همان ثبات سیاسی چه خواهد بود و چگونه به دست می آید؟

“اگر بخواهیم لفظ ثبات و کارآمدی را به مفهوم فرهنگ سیاسی اطلاق کنیم، می توانیم این طور نتیجه بگیریم که اگر شهروندان یک جامعه، هم احساس کنند و هم به لحاظ عملیاتی و اجرایی اطمینان داشته باشند که با تشکل و کار جمعی می توانند با نهادهای سیاسی یک حکومت تعامل داشته باشند و پاسخ دریافت کنند و به نتیجه برسند، فرهنگ سیاسی از کارآمدی برخوردار است و با ابزار و روش های تثبیت شده و مورد اجماع خود، ثبات سیاسی را به ارمغان آورده است. در چنین سیستمی، حکومت کانونی است که گروه ها و تشکل ها به آن رجوع می کنند تا همه یا بخشی از تقاضاهای خود را دریافت کنند.”[4]

در برابر این تعریف از ثبات سیاسی توجه به نحوه ی برخورد دستگاه قدرت با معارضین خود در دوران صفویه و قاجار قابل تامل است:

“برخی از ایلات که سهمی در قدرت حاکم نداشتند، حکومت مرکزی را تهدید می کردند و به همین دلیل، ایل حاکم سعی در دگرگون سازی وضع ایلات دیگر داشت. این دگرگونی ها گاهی به صورت تغییر محل سکونت ایل بود که با این عمل از قدرت و تحرک ایلیاتی ها در محیط جدید و تشخیص موقعیت دشوار بود. در نتیجه، حکومت مرکزی مدتی از خطر این دسته از ایلات در امان بود. کوچاندن بخشی از عشایر کردستان توسط شاه عباس صفوی به شمال خراسان و عشایر بختیاری به وسیله نادرشاه از اصفهان به حوالی خراسان و جابجایی بخشی از عشایر گرجستان به منطقه ییلاقی بختیاری ها در زمان صفویه به همین منظور صورت گرفته است. افزون بر جابجایی ها که گاهی به منظور حفط و حراست مرزها و مناطق تحت قلمرو حکومت مرکزی صورت می گرفت، ایل حاکم با اعطای امتیازاتی به برخی ایلات، سعی در جلب حمایت آن ها می کرد. این حمایت ناپایدار بود و اتحاد ایلات را در سرنگونی حکومت مرکزی به دنبال داشت. به عنوان نمونه، می توان از حمایت بختیاری ها از نادرشاه در لشگرکشی به قندهار و سپس اتحاد علیمردان خان بختیاری، کریم خان زند و ابوالفتح خان قاجار در نابودی بقایای حکومت ایل افشار نام برد.”[5]

خروجی این بی ثباتی، بی اعتمادی به دیگر هم نوعان یا هموطنان بود. از این رو هر قوم یا ایلی متناسب با فرهنگ عشیره ای خود کشور را اداره می کرد و نیروهای خود را برمی گزید. از مادها، هخامنشیان، اشکانیان تا غزنویان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان،  صفویان و قاجاریان! پر بی راه نیست اگر تاریخ سلسله های حاکم بر ایران را  تاریخ  آمد و شد ایلات و عشایر بنامیم.

از رهگذر بررسی خصوصیات فکری و رفتاری ساختار ایلاتی بر شرایط کشور، “محمود سریع القلم” به جنگ های ایران و روس اشاره می کند. او ضمن پرداختن به مشکلات عباس میرزا در متحد کردن نیروهای ایلاتی که هریک فرماندهی جداگانه ای داشتند می نویسد:

“یکی از دلایل شکست عباس میرزا در جنگ های ایران و روس، پراکندگی قوای نظامی تحت فرمان او بود. در واقع نیروهای نظامی او هر یک فرماندهی مستقلی داشتند که همان سران ایلات بودند. هر یک از خان ها بنا به مصلحت عشیره ای خود عمل می کرد نه منافع عمومی یا ملی. بنابراین در چنین شرایطی عباس میرزا نمی توانست فرماندهی و اهداف مشخص کلی را بر تمام سپاهیان عشیره ای حاکم کند.”[6]

 بی اعتمادی فراگیر؛ خروجی آشوب و خشونت

“محمدجواد مشکور” بر این باور است که تاریخ توطئه های درباری در ایران نشان می دهد که فرمانروایان در ایران اغلب رقبایی داشته اند که می خواستند جای وی را بگیرند و برای این منظور به کشتن فرمانروا دست می زدند، برای همین نیز فرمانروایان همیشه به اطرافیان خود بدگمان بوده اند. در مقابل اطرافیان شاه نیز همواره نسبت به شاه بیم و ترس داشته اند.”[7]

این بیم و ترس در بدنه جامعه هم دیده می شود. پرهیز از سیاست یا سیاست گریزی و حضور کم رنگ در گروه ها و احزاب سیاسی موید این مطلب است. بی اعتمادی، بدگمانی، تشتت و ارجحیت منافع فردی یا ایلی بر مصالح جمعی، در اشکالی چون خلف وعده و سیاست حذفی عینیت می یابد. فرهنگی که تا دوران معاصر و حتی پس از مشروطه و افزایش آگاهی اجتماعی قابل مشاهده است:

“محمدعلی شاه برای اغفال نمایندگان، شخصا به مجلس شورای ملی رفت و قسم یاد کرد که مشروعیت را حفظ کند. به زغم این قول، چند هفته بعد هیات دولت را به کاخ سلطنتی احضار کرد و همه را دستگیر نمود، عده ای را تبعید کرد و در نهایت با دستیاری لیاخوف روسی، مجلس شورای ملی را به توپ بست و عده ای از نمایندگان را به قتل رساند…”[8]

قسم ظاهری پادشاه به قرآن در صیانت از نظام مشروطه، در عمل، به زندان و تبعید نمایندگان مجلس انجامید! سال های بعد “ماروین زونیس” در طی پژوهشی در سال 1971 به بررسی فرهنگ سیاسی در عصر پهلوی دوم می پردازد. این تحقیق با چراغ سبز محمدرضا شاه صورت پذیرفت اما اجازه مصاحبه با سران ارتش و اعضای هیئت دولت به پژوهشگر داده نشد! این تحقیق با جمع آوری پرسشنامه از مجموعه ای از مدیران و مقامات رده ی دوم و سوم انجام شد:

“در نهایت تحقیق میدانی زونیس بر اساس 167 پرسشنامه برگشتی از 300 پرسشنامه ارسالی تنظیم شده است. زونیس مطرح می کند که متغیرهای شکل دهنده فرایندهای سیاسی در ایران، به طور شگفت انگیزی محدود هستند و تکرار و وزن قابل توجه آن ها در پاسخ ها حایز اهمیت است. او این متغیرها را این گونه برمی شمارد: بدبینی، بی اعتمادی، احساس ناامنی و سوء استفاده های گسترده افراد از یکدیگر. این ها ویژگی های رایج در میان نخبگان سیاسی ایران هستند. زونیس با استناد به لئونارد بایندر، ایران شناس مشهور دهه 1960، اظهار می دارد: ایرانی ها پیوسته نظام سیاسی خود را به چالش می کشند و با مقاومت همراه با سکوت و با خودداری از باور کردن آن چه افردا می گویند، بدبینی خود را نسبت به تحولات و فرایندهای سیاسی ابراز می دارند.”[9]


[1]- سریع القلم، محمود، فرهنگ سیاسی ایران، نشر فرزان روز، چاپ پنجم، 1395، صص 73 و 74
[2]- سریع القلم، محمود، فرهنگ سیاسی ایران، نشر فرزان روز، چاپ پنجم، 1395، ص 33 (به نقل از محمدعلی همایون کاتوزیان، اقتصاد سیاسی ایران، تهران، نشر مرکز، 1366، ص 8)
[3]- و یا هر عامل دیگر
[4]- سریع القلم، محمود، فرهنگ سیاسی ایران، نشر فرزان روز، چاپ پنجم، 1395، صص 36 و 37
[5]- سریع القلم، محمود، فرهنگ سیاسی ایران، نشر فرزان روز، چاپ پنجم، 1395، ص 64[6]- سریع القلم، محمود، فرهنگ سیاسی ایران، نشر فرزان روز، چاپ پنجم، 1395، ص 65
[7]- ربانی، علی، شایگان فرد، فرهاد. فرهنگ سیاسی ایران و مولفه هایش، فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره ی 40، شماره 40، زمستان 1389، ص 129[8]- سریع القلم، محمود، فرهنگ سیاسی ایران، نشر فرزان روز، چاپ پنجم، 1395، ص 97
[9]- سریع القلم، محمود، فرهنگ سیاسی ایران، نشر فرزان روز، چاپ پنجم، 1395، ص 46

ن



مصوبه رسمی استعمار – عدم استخدام کوردها

عارف نادری

آیا در بین بیش از ۱۰ میلیون کورد در ایران (با احتساب کوردهای تهران، خراسان شمالی و …)، حتی یک شخص هم امکان رشد نداشته که بتواند به استانداری برسد؟ اگر این ادعا صحت داشته باشد، خود گویای تبعیض و ستم های ناروائی است که حکومت های حاکم بر ایران و از جمله حکومت کنونی بر ملت کورد روا داشتەاند …

نبود افراد توانا!؟
وجود افراد خودسر!؟
یا مصوبه شورای عالی امنیت ملی!؟؟

طی روزهای اخیر علی یونسی مشاور ویژه رئیس جمهور ایران در امور اقوام و اقلیت‌ها گفته است که دولت “موفق نشده است” استانداری یا وزارتخانه ای را در اختیار اقلیت های قومی و مذهبی قرار دهد و آن را به وجود گروههای خودسر ربط داده است. چند روز بعد از آن رحمانی فضلی، وزیر کشور ایران در مراسم معارفه استاندار سنندج در مورد علل عدم انتخاب فردی از خود کوردها، گفت: “«حجت کافی برای این‌کار نداشته و فردی بومی که توانایی‌های اجرایی لازم را برای تصدی استانداری داشته باشد نیافته ‌است». این در حالی بود که استاندارهای سایر مناطق اقلیم کوردستان ایران (…) نیز افرادی غیرکورد و غیرکوردستانی هستند. یعنی طبق تعریف وزیر کشور ایران در سایر مناطق کوردنشین نیز فردی توانا وجود نداشته است. به عبارتی دیگر در بین بیش از ١٠ میلیون کورد در ایران (با احتساب کوردهای تهران، خراسان شمالی و …)، حتی یک شخص هم امکان رشد نداشته است. اگر این ادعا صحت داشته باشد، خود گویای تبعیض و ستم های ناروائی است که حکومت های حاکم بر ایران و از جمله حکومت کنونی بر ملت کورد روا داشتهاند. سیاست سرکوبگرانه سیستماتیکی که بحران نبود نیروی انسانی کنونی از پیامدهای فاحش آنست. اگر ادعای این دولتمدار نیز کذب باشد، بازهم چیزی از معادله فوق تغییر نمی کند، مسأله به نوعی دیگر تراژیک است.

اما روی دیگر سکه چیست؟
همه ما به یاد داریم که در فروردین ماه سال ١٣٨٤ نامهای منتسب به محمدعلی ابطحی، رئیس دفتر محمد خاتمی منتشر شد که در آن بر: “تصمیم شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی مبنی بر تغییر ترکیب جمعیتی عرب‌های خوزستان تاکید شده بود”.
در مورد اقلیم کوردستان ایران نیز دقیقا چنین مصوبهای از سوی “شورای عالی امنیت ملی ایران” وجود دارد. که تنها چیزی که ما از آن مصوبه و چند و چون ان می دانیم اینست که در آن آمده است:
” که نباید در مدیریت های کلان کشوری از نیروهای کورد استفاده نمود و…”. همچنین اشاره به این نکته لازم است که کوردهایی نیز که در صفوف نیروهای نظامی اعم از ارتش، سپاه، هوائی و دریایی هستند تنها بعد از بازنشستگی درجات بالای نظامی دریافت می کنند. در مراکز هستهای ایران نیروهای کورد به هیچوجه استخدام نمی شوند و …
دلیل صحت وجود چنین مصوبه ای از یک سو عدم واگذاری پست های مدیریتی در سطح کلان به مدیران توانای کورد است. همچنین مرحوم مهندس ادب نماینده سنندج در مجلس ششم نیز در یک سخنرانی به آن اشاره کرده بود که چنین مصوبهای وجود دارد. علاوه بر اعتراض مهندس ادب به چنین مصوبه ای، محمدرضا رحیمی، معاون اول احمدی نژاد، نیز در پاییز سال ١٣٨٢ در محلفی خصوصی که با جمع کوچک و محدودی از فرهنگیان اهل سنت شهر های قروه و دهگلان که به غیر از من، همگی از افراد مورد اعتماد ایشان بودند، داشت. صحت وجود چنین مصوبه ای را تأیید کرد. جلسه ای که همراه ایشان موسی مرادیانی و محمدقربان کیانی که هر دو از مدیران استان سنندج طی سه دهه اخیر بوده اند، نیز حضور داشتند. من نیز چندین بار در تجمع های مردمی به این مساله اعتراض نمودم. همان وقت در زمان بازجویی های مکرر و بازداشت های موقتی که داشتم اشاره من به این مصوبه یکی از موارد حساسیت برانگیز برای نهادهای امنیتی بود. آنها دنبال کسی بودند که راوی نخست یا منبع من بوده است. آنزمان آنها فکر می کردند نماینده قروه، سیدمسعود حسینی یا دکتر جلالیزاده، نماینده سنندج اطلاعاتی به من داده اند. تهدید می کردند که اینگونه موارد جزو افشای اطلاعات محرمانه محسوب شده و اقدام علیه امنیت ملی است و در صورت هر گونه اطلاع و اعتراضی باید شما از کانالهای قانونی و به صورت محرمانه پیگیری کنید. نه اینکه به اطلاع افکارعمومی برسد یا به عرصه رسانه ها کشانده شود…

چرا در این بین فقط مهندس ادب اعتراض نمود؟
مهندس ادب نه وابستگی به جناح چپ حکومتی داشت و نه به راست. طی آن سالها با توجه به تجاربی که اندوخته بود و سرمایه اجتماعی و وجهه مردمی بی نظیری که در بین کوردها کسب کرده بود با فاصله گرفتن از مواضع و نوع رویکرد سابقش در دوره پنجم مجلس، چهرهای ملی از خود نشان داد. چهرهای ملی که آنگونه که نشان می داد آگاه به مسئولیتهای ملی اش نیز بود و خود به آنها متعهد می دانست. اما سایر نیروهای حاضر در صحنه که دارای تریبون بودند به دلیل منافعی که امروز نیز همچنان دارند (شاید برای تعدادی نیز هزینه ها و مخاطرات آن) بدون هیچگونه حساسیتی نسبت به این قضیه مهم، حتی اگر شایعه هم بوده باشد، با سکوت گذشتند و گذاشتند که به فراموشی سپرده شود. در حالی که اگر شایعه ای بیش نبود که می توانستند آنرا حداقل تکذیب کنند.
نیروهای وابسته به جناح راست حکومتی در اقلیم کوردستان ایران که اصولا چنین دغدغه های در سطح کلان نداشته و ندارند، زیرا روند موجود کم و بیش تأمین کننده منافع آنها بوده و هست. نیروهای طیف چپ حکومتی نیز با توجه به اینکه چنین مصوبهای از سوی شورای عالی امنیت ملی که ریاست آن بر عهده رئیس جمهور خاتمی بود و مهمترین پست شورای عالی امنیت ملی که مسئولیت دبیرخانه آن است بر عهده حسن روحانی گذاشته شده بود. سکوت اختیار کردند و اعتراض مهندس ادب مورد اهتمام جدی قرار نگرفت. زیرا هرگونه موضعگیری آنها به معنای مقابله با دولت اصلاحات و جریان اصلاح طلبی بود. از دیگر سو، مبحثی بسیار حساس و امنیتی بود که شاید بجز اطلاعاتی جزئی و شفاهی، مدارک محکمه پسندی برای اثبات آن نداشتند. حتی اگر هم داشتند قادر به ارائه آن نبودند، زیرا به اتهام افشای اسناد محرمانه و طبق بندی شده با عواقب وخیمی روبه رو می شدند.
اگرچه عدهای بر این عقیده اند که چنین مصوبه ای تنها کردهای اهل سنت و یارسانی را در بر می گیرد و شامل کوردهای شیعه مذهب نمی شود. استنادشان نیز حضور عبدالله رمضانزاده، استاندار سنندج در دوره نخست ریاست جمهوری خاتمی، یا وزیر فعلی کشور رحمانی فضلی، وزیر نفت، مهندس زنگنه و انتصاب اخیر سیدعماد حسینی در پست یکی از معاونین وزارت نفت هست، که اصالتا کورد می باشند. اما می توان با صراحت گفت که چنین مصوبه ای همه کوردها را فارغ از مذهب آنان در بر می گیرد. زیرا وجود چند نفر در کشور بزرگ چون ایران با آن دستگاه عریض و طویل اداری اش چیزی از حقیقت قضیه را تغییر نمی دهد.
حتی مصطفی تاجزاده، مهرماه امسال طی نامه ای به روحانی در ارتباط با لزوم به کارگیری نیروهای اهل سنت نوشته بود: “این جانب به دکتر روحانی یادآور می شوم در سال 78 هنگامی که قرار بود شوراهای اسلامی شهر و روستا را تشکیل دهیم، نگرانی ها و بعضاً انتقادات زیادی متوجه ما شد که آیا می خواهید در سراسر کشور و در شهرهای مرزی حتی «مهاباد» شورا تشکیل دهید و سرنوشت شهر را در اختیار منتخبان آن، نه مأموران دولتی، قرار دهید؟!”. تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل.

[email protected]

*عضو سابق شورای شهر قروه کوردستان(٨٢ـ٨٦)
*لینک زیر مربوط به سخنرانی نویسنده به زبان در خرداد سال ٨٤ در شهر دهگلان می باشد که در آن به وجود مصوبه فوق از سوی شورای امنیت ملی اعتراض می کنم.




یارسان در کتاب سفرنامه گوبینو

 

در زیر چند بخش از کتاب سه سال در آسیا اثر گوبینو تایپ و منتشر میکنم. در نوشتار و گفتار به این داده برمی‌گردم. در اینجا تنها چند نکته که به نظراتم مرتبط هستند، برجسته میکنم. متاسفانه گوبینو قادر به تشخیص تمایزات در بین گروههای متمایز نبوده و داده‌های جمع‌آوری کرده از منابع متفاوت را شدیدا درهم‌آمیخته و به درستی و روشمند آنها را آنالیز نکرده است. لذا، خلط مباحث نویسنده زیاد و بویژه شمار زیادی از نامها و واژگان و مفاهیم را نادرست شنیده و یا فهمیده است. و شاید هم وی از افراد ناآشنا به موضوع کسب اطلاعات نموده است.

1. همه‌ی اهل‌حق خود را مقید به روزه داری نمیداند.
2. کره‌ی زمین بر پشت گاو و گاو بر پشت ماهی قرار گرفته، برگرفته از عقاید هندی دانسته که با عقاید ایزیدیها همخوانی دارد.
3. «پیر رزق بار تکالیف اخلاقی بسیار محکمی وضع کرده که از دین جدا نیست.» و « رعایت تکالیف اخلاقی بخش مهمی از آیین و بلکه همه‌ی آیین را تشکیل می‌دهد»
4. «باید دست‌کم در دو یا سه جا کتابخانه‌هایی وجود داشته باشد که تا آنجائی که من اطلاع دارم شامل حدود بیست جلد کتابهای آنان می‌باشد.»
5. «در باره‌ی محتوای کتب مزبور اطلاعی ندارم، اما بسیار مایلم به آن پی ببرم و ارزش تاریخی آنها را دریابم، خواه به مسائل مادی پرداخته باشند و خواه مسائل فلسفی.»
6. « می‌گویند مهم‌ترین این کتابها «کتاب سرانجام» یا کتاب چهار ملک نام دارد.»
7. «عقاید اهل‌حق به قدری با معتقدات بودائیان هند نزدیک است»
8. « اسامی چهار مظهر اولیه یعنی پیربنیامین، پیرزرق‌بار، پیرداود و پیرموسی جعلی است»
9. « کتب مزبور به زبان کوردی نوشته شده است و کوردی زبان مقدس به شمار می‌رود»
10. ….
چنان که دیدیم خداوند به مفهومی که صوفیان برایش قائل هستند، نیروی اصلی و اولیه می‌باشد و معمولا از آن به الفاظی از قبیل «دُرّ» یعنی مروارید، «پادشام» یعنی پادشاه من، خداوندگار، سلطان عشق یا شاه خویشتن نام می‌برند. وقتی خداوند به خلقت جهان پرداخته بخشی از جوهر وجودش را در آن به کار برده و این امر باعث ایجاد اقلیمهای هفت گانه‌ای شده که عالم به آن تقسیم می‌شود و کره‌ی زمین را در پشت گاوی مجازی قرار داده که پاهایش به پشت یک ماهی تکیه دارد. عقاید مزبور که کاملا هندی است، این فرقه‌های مسلمان از آن اقتباس کرده‌اند. در همین حال خداوند بخش دیگری از وجودش را به شکل دیگری به کار برده و موجودات جان‌دار را آفریده است. (ص 248)

پیربنیامین رهبر معنوی جوهر اّلهی، تجسم قانون و شرایطی است که تحت آن وجود عالم ممکن می‌شود و خلاصه اینکه احکام دینی را به هر شکل و ماهیتی صادر می‌کند. احکام مزبور به طور نمادین و برای تاکید، سه روز روزه را در سال واجب می‌شمارد، اما همه‌ی اهل‌حق خودشان را مقید به پذیرفتن این ریاضت نمی‌دانند و فقط چهار فرقه‌ی ابراهیمی، داودی، میری و سلطان بابری به آن گردن می‌نهند و داودیها نیز با روزه گرفتن یک روز پیش از تاریخ مقرر و ترک آن یک روز زودتر، خودشان را از فرقه‌های دیگر متمایز می‌سازند. این دوره‌ی پرهیز به هنگام تعادل اوقات شبانه‌روز در ابتدای پاییز می‌باشد و به کلی از نظر مدت و به خصوص سخت‌گیری با روزه‌ی ماه رمضان مسلمانان فرق دارد. برای اهل‌حق خوردن و آشامیدن قبل از طلوع و بعد از غروب آفتاب بیش از آنچه برای حفظ بنیه‌ی جسمانی لازم است، جایز نیست. (ص 249 )

پیر رزق بار تکالیف اخلاقی بسیار محکمی وضع کرده که از دین جدا نیست. او اجازه نداده و اهل حق نیز نمی‌پذیرند که کسی که ایمان داشته باشد هریک از تکالیف مزبور را انجام ندهد. دزدی، زنا، دروغ تنها معصیت و گناه و حتی جنایت محسوب نمی‌شود، بلکه توهین به مقدسات و محاربه با خداست. در نتیجه، رعایت تکالیف اخلاقی بخش مهمی از آیین و بلکه همه‌ی آیین را تشکیل می‌دهد، زیرا به نظر اهل حق نماز و دعا چندان لزومی ندارد و آداب مذهبی در درجه‌ی بسیار پایین قرار می‌گیرد. اگر به عقاید بوداییان هند در دورانهای اولیه‌ی پیشرفت آن مراجعه کنیم، همین حالت جزمی را در همه جا می‌یابیم. (ص 250)

در اینجا این مسئله مطرح می‌شود که آیا اهل‌حق کتابهایی هم دارند؟ مسلمانان تاکید می‌کنند که ندارند، ولی خودشان می‌گویند هیچ نوشته‌ای جز اشعاری که در فوق ذکر کردم ندارند. با این همه دلایلی در دست دارم که ثابت می‌کند این مطلب درست نیست. باید دست‌کم در دو یا سه جا کتابخانه‌هایی وجود داشته باشد که تا آنجائی که من اطلاع دارم شامل حدود بیست جلد کتابهای آنان می‌باشد. در باره‌ی محتوای کتب مزبور اطلاعی ندارم، اما بسیار مایلم به آن پی ببرم و ارزش تاریخی آنها را دریابم، خواه به مسائل مادی پرداخته باشند و خواه مسائل فلسفی. می‌گویند مهم‌ترین این کتابها «کتاب سرانجام» یا کتاب چهار ملک نام دارد. از آنچه برایم تعریف کرده‌اند چنین بر می‌آید که عقاید اهل‌حق به قدری با معتقدات بودائیان هند نزدیک است که جرات نمی‌کنم به شرح جزئیات آن بپردازم از ترس اینکه مبادا چنان که در ایران مرسوم است نحوه‌ی طرح سوالاتم باعث تلقین جوابها بشود. به عنوان مثال اسامی چهار مظهر اولیه یعنی پیربنیامین، پیرزرق‌بار، پیرداود و پیرموسی جعلی است و این امر بسیار مقرون به حقیقت به نظر می‌رسد و به جای آنها باید اسامی بودا را که در کتب هندی آمده است، قرار داد. جرات نمی‌کنم این مطلب را قطعی بدانم، ولی با این وصف امکان‌پذیر است. اما این موضوع جزئی قابل توجه است: کتب مزبور به زبان کوردی نوشته شده است و کوردی زبان مقدس به شمار می‌رود چون کوردی حوالی کرمانشاه رابطه‌ی بسیار نزدیکی با فرس قدیم که «لکی» نامیده می‌شود دارد که هنوز زرتشتیان بین خودشان صحبت می‌کنند. بنابراین احتمال دارد زبان مقدس همان لکی باشد و این موضوع برای پژوهش بسیار جالب است چون در صورت اثبات تاریخ قطعی عقاید اهل‌حق معلوم می‌شود. (ص 255 و 256 )




کورونا و تشدید مرزبندیهای حاکمیت ها

با نظری بر آرا فوکو و آگامبن

آسو هدایت
دانشجوی دکترای جامعه¬شناسی_گرایش اقتصادی و توسعه

نوشته¬ی حاضر در پی استنباط این نکته است که ویروس کورنا سبب وضعیتی در جهان شده است که تحت عنوان تشدید مرزبندی حاکمیت¬ها می¬توان از آن یاد کرد. ایده¬ی برآمده از این نوشتار، از اظهارنظر جمعی از فیلسوفان معاصر _ از جمله جورجو آگامبن_ درباره ویروس کورونا و پیامدهای آن نشات گرفته است . مفروضه¬ی بنیادین ما در این نوشتار این است که اشاعه¬ی ویروس کورنا در جهان سبب پیوندی ناگسستنی سیاست، حاکمیت، امنیت و بدن و پزشکینه شدن جوامع و به تعبیری کلی¬تر زیست¬سیاست در قالب امنیت/ بدن شده است. آنچه قابل رویت است، دست¬اندازی دولت¬ها به وسیله¬ی رسانه، سازمان¬ها و کادرهای پزشکی و درمانی و… است که داعیی¬دار مبارزه و سخن¬پراکنی در جلوگیری از ویروس کورنا در حاکمیت خود می-باشند. مفاهیمی که می¬تواند گویای این واقعیت باشد، حکومت¬مندی و دولت-امنیت است. دو مفهوم حکومتم¬ندی و دولت-امنیت (چه نزد فوکو و چه در اندیشه¬ی آگامبن )، نظام سلطه به میانجی رویه¬ها، تمایلات، تأملات، نهادها و تاکتیک¬ها مردم و جمعیت-ها را در تسخیر خود درآورده است. در واقع نزد این متفکران قدرت به خودی خود امری ترسناک و سرکوبگر نیست، بلکه این مفهوم سلطه است که هر گونه مقاومت را در برابر قدرت به چالش می¬کشد و سرکوب می¬کند. آماج اصلی آن چنین شکلی از قدرت، جمعیت و شکل اصلی دانش آن اقتصاد سیاسی و ابزار تکنیکی ذاتی آن، سامانه¬های امنیت است (کسرایی و دیگران 1390: 60) به نظر این دو متفکر آنچه موجب می¬شود جامعه/مردم تحت استیلای نظام حاکم قرار بگیرد، تأکید نظام بر نظامی از همبستگی است که به تناظر مفاهیم حاکمیت، انضباط و اداره¬ی حکومتی تحقق می¬یابد (فوکو، 1392: 269) و به شکل نهاد حاکم، قانون و دستگاه پلیس در پی ایجاد سلطه و تسخیر حیات و امر اجتماعی است. برای آنها تسخیر حیات و امر اجتماعی در دولت-ملت مدرن یک ضرورت سیاسی است تا اقتدار نظام به میانجی مرزبندی‌ها و تعیین‌بخشی‌های سیاسی و مکانی تثبیت شود. این شکل از تسخیر و استیلا تنها به میانجی وجه‌ی پنهان نظام سلطه یعنی دستگاه امنیّت است که تحقّق می‌یابد. در واقع این تسخیر و استیلا نشان از عجز سیستم و نظام در کار کردن بدون بدل شدن به ماشینی مرگبار (آگامبن، 1387: 51) دارد. اکنون این دستگاه امنیت، نه در قالب پلیس¬ها بلکه در قالب پزشکان و پرستاران – به طور کلی بیمارستان¬ها و مراز درمانی_ به تسخیر حوزه¬هایی از این سامانه پرداخته¬اند.
در اینجا لازم است که مفهوم زیست¬سیاست قبل از هر چیز تشریح شود، چرا که پایه¬ی استدلال¬ها، تعابیر و تحلیلیات فوکو و آگامبن روی آن استوار است. نزد فوکو، زيست سياست به طور کلي عبارت بود از ادغام زندگي در مکانيسم هاي سياست مدرن. فوکو مي¬گويد با ظهور مدرنيته حيات طبيعي هم رفته رفته در سيستم سياسي جذب و انگاره شده، و تکنيک¬ها و استراتژي¬هاي معطوف به اداره زندگي به طور روزافزوني درکار ادغام حيات بيولوژيک¬اند. از نظر فوکو مدرنيته توأم است با جهشي در ماهيت خود قدرت: قدرت ديگر فقط بر اتباع يا شهروندان از آن حيث که به يک حوزه سياسي قضايي خاص تعلق دارند مُجرا نيست، بلکه بر موجودات زنده از حيث تعلق شان به “نوع” اعمال مي¬شود. يعني انسان از آن حيث که هوموساپينس يا انسان هوشمند هست در معرض اعمال قدرت¬ دارد. پس، در دوران مدرن، اين تن زنده انسان است که محل و محمل کارکرد قدرت است نه شأن حقوقي او. به همين ترتيب، اصل قدرت حاکم هم نه اصلي حقوقي (حاکميت سرزميني)، که اصلي بيولوژيک (بدن) است. “زيست سياست” در يک کلام عبارت است از ادغام “زوئه” (حيات طبيعی) در “بيوس” (حيات سياسي). “زيست سياست”. آگامبن در هوموساکر ورود زيست طبيعي و بيولوژيک به قلمرو سياست را “رويداد تعيين کننده¬ی مدرنيته” معرفي کرده، رخدادي که “خبر از تحول ريشه¬اي مقولات سياسي/فلسفي تفکر کلاسيک مي¬آورد”. آگامبن تحت تأثیر فوکو بر بدن و زیست شهروندان تأکید ویژه¬ای داشته و بر اساس رویکرد فوکو معتقد است که آستانه¬ی مدرنیته¬ی زیست¬شناختی یک جامعه همان نقطه¬ای است که در آن نوع و فرد در قالب یک بدن زنده جایگاه تنش¬های استراتژی¬های سیاسی آن جامعه است (Agamben 1998: 10). اینک، در برهه¬ از تاریخ بشریت، ویروس کورونا، این امر را دوچندان تنش¬آمیز نموده است. بدن افراد اهمیت حیاتی پیدا کرده و این اهمیت، شرایط حیات روزمره را دچار وقفه نموده است. اما در عرصه¬ی دولت¬ها، این امر در مفهوم دولت امنیّت نشان می‌دهد که آنچه تهدیدکننده‌ی دولت و امنیّت حاکمیّت است همواره در درون مرزها قرار دارد و حضور آن در حقیقت ریشه در جایگیری امر دگرسان در درون همسانی نژادی/اجتماعی‌ای دارد که حاکمیّت تحت عنوان “ملّت” آن را تأسیس کرده است. مرز در این رویکرد موجودیت ملّت و مردم در قالب نژادی/اجتماعی را جایگزین مفهوم مردمی می‌کند که دیگر از هستی خود بیگانه شده است؛ دیگر مردم در اقامت‌گاه حیاتی‌شان در اجتماع آواره شده‌اند، و دیگر آن تجربه‌ی اصیل از دیگری از میان رفته است. این همان انزوای مردم است که ارتباط میان من و دیگری را به میانجی مرزها به ارتباط میان خودی/غیرخودی تقلیل داده است. چنین وضعیّتی شکلی از تقلیل سیاسی مفهوم مردم را هم دربر‌دارد. یعنی دولت امنیّت از طرفی به میانجی سرکوب و تعلیق قانون و ایجاد وضعیّت استثناء، جمعیّت و ملّت را به شکلی غیرسیاسی در‌می‌آورد و از سوی دیگر به واسطه‌ی سیاسی کردن عنصر غیرسیاسیِ همسانی قومی و نژادی، مردم را از بیگانه و دشمن متمایز می‌کند. نکته‌ای که باید در این دولت امنیّت، مدنظر قرار بگیرد آن است که اگر شهروندان سیاست‌زدوده شوند فقط به شرطی می‌توان آنان را از انفعال بیرون کرد که با ترس از دشمنی بیگانه که لزوماً بیرون از مرز نیست، بسیج شوند. (آگامبن، 1395: 16-15). هم اکنون، ویروس کورنا و مهمترین ابزار بسیج عمومی رسانه¬ها می¬باشند. این وضعیت، چیزی را سبب می¬شود که آگامبن از آن وضعیت استثنایی نام می برد. در اینجا، آنچه می¬تواند اهمیت دوباره و چند باره بیابد مفهوم پرمناقشه¬ی مرز است. مرز همچون جایگیری، در اصل تثبیت معنای نوین مردم و در عین حال همان دال معنابخشی است که مفهوم سرزمین، تولد و هیچ تهی خودی بودن را تعیّن می‌بخشد. اما خود جایگیری و مرز به شکل مکان‌یابی‌ای عمل می‌کند که بر هم زننده‌ی مکان است. سرزمین/زیستگاه در این تعریف شکلی از اردوگاه است که به مثابه‌ی مکان‌یابیِ بر هم زننده‌ی نمکان عمل می‌کند. اردوگاه جایگاه امر استثناء و تعلیق امور است. سرزمین/ زیستگاه نوین همچون اردوگاه قطعه‌ای از سرزمین است که بیرون از نظام حقوقی عادی جای داده می‌شود. این بیرون بودگی محصول مرزهایی است که سیاست و هرسانی زندگی را در قالب فرم‌های سرزمینی/زیستی محدود و سرکوب کرده‌اند. به نظر آگامبن اردوگاه، بهترین مکان برای شناخت دوران جدید است، زیرا در این مکان است که دیگر تمایزی میان امر خصوصی و امر عمومی از میان می¬رود و بدن در کلیت خود به کنترل و تسخیر حاکمیت درمی¬آید. اردوگاه بر این اساس مکانی است که قانون به تعلیق درآمده و استثناء به قانون و قاعده مبدل می¬شود و زیست سیاست بطور مطلق سربرمی¬آورد و بطور بی¬واسطه با حیات زیست¬شناختی رودرو می¬شود (Agamben 2013: 40). در دوران کرونایی و شاید بعد از آن کشورها همچون اردوگاه¬هایی تعبیر شوند که این وضعیت را در انحاء مختلف به وجود آورند. در این حالت، مرزبندی‌ها و جای‌گیری‌های نوین در قالب اردوگاه تحقّق ایده‌آل ملّت، دولت و سرزمین را که الگوی کلاسیک ناسیونالیسم و دولت ـ ملّت بود کنار گذاشته و انتظامی جدید را به میانجی تعلیق قانون و زیست سیاسی نوین خلق کرده است. مرزهای این اردوگاه در عین جای‌گیری و مکان‌یابی‌ای که به تولّد و نژادگرا و گرایی نوین معنا می‌بخشد، در همان حال موجب از جا ـ به ـ در ـ کردن دیگری‌ای می‌شود که بیرون از این مرزها می‌تواند مکان‌یابی را به خطر بیاندازد. به طور کلّی هر چند مرزها و مرزبندی‌ها می‌بایست با سیالیت جهان مدرن می‌بایست کاهش می‌یافت، اما به نظر آگامبن به شیوه‌های پیچیده‌تر و غامض‌تری در جریان هستند. بنابراین دولت ملّت مدرن و تشکیل جامعه‌ی امنیّتی شکل نوینی از وضعیّت مرزبندی شده را ایجاد کرده است که در آن مرزها تعریف‌کننده‌ی جایگاه امنیّت و سلطه هستند.
این امرخود را در مفهوم زیست قدرت در درون حاکمیت¬ها نشان می¬دهد. زیست قدرت در این وضعیّت بالاتر از حق همگانی و حاکم عمل می‌کند. این مازاد زیست قدرت زمانی ظاهر می‌شود که نظام حاکم تمام حقوق حیات و مرگ را مصادره کرده است و بدین شکل در درون مرزهای حاکم نژادگرایی‌ای شکل گرفته که امروه مکانیزم اصلی قدرت به حساب می‌آید. این نژادگرایی برای تثبیت شکاف میان آنچه می‌بایست زنده بماند و آنچه باید بمیرد ضروری است. نژادگرایی وقفه‌ای است بیولوژیکی درون جمعیّتی که یک گستره‌ی بیولوژیک را تشکیل می‌دهد. این چنین قدرت می‌تواند با این جمعیّت به منزله‌ی آمیزه‌ای از نژادها رفتار کند. یا به عبارت دقیق‌تر با گونه‌ها به منزله‌ی نژاد برخورد کند و گونه‌های تحت کنترل خود را به خرده‌گونه‌هایی که دقیقاً به صورت نژاد شناخته می‌شوند، تقسیم کند (فوکو،1392: 337) نژادگرایی عملکرد مرگبار دولت را برای بقای مردم و حذف و نابودی نامردم، یعنی آنان که تهدیدی داخلی یا خارجی‌اند علیه جمعیّت به نمایش می‌گذارد.
این نکته واضح است که دولت¬مردان از جنگ با کورونا می¬گویند، جنگی علیه دشمن ناشناخته که می¬خواهند مردم¬شان را از نامردم¬ها جدا کنند. جدایی که می¬تواند پیامدهایی فاجعه¬آمیزتری دربرداشته باشد. یکی از مهمترین پیامدها ظهور گفتمان جنگ نوینی از سیاست است که دولت¬ها از آن تغذیه خواهند کرد. در این وضعیت است که می¬توان به تعبیر فوکو گفت که سیاست چیزی نیست جز جنگی مداوم و همیشگی که دولت‌ها ابزارها، تکنولوژی‌ها و تحقّق آن را تصاحب کرده و منحصراً در اختیار گرفته‌اند. این انحصار دولتی موجب شد تا جنگ روزمره و خصوصی از پیکره‌ی اجتماعی و از روابط بین انسان‌ها و گروه‌ها ریشه‌کَن شود و به طور فزاینده جنگ‌ها، کردارهای جنگی و نهادهای جنگ (به طور خلاصه) تنها در مرزها و حدود بیرونی واحدهای دولتی بزرگ و تنها به منزله‌ی رابطه‌ای خشونت‌آمیز بین دولت‌ها به حیات ادامه داد (فوکو، 1390: 91-90). کورنا وضعیتی از جنگ است که در آن دولت¬ها، همه را (چه دولت¬های دیگر و چه مردم خودشان) دشمن تلقی می¬کنند و با توسل به شیوه¬های اقناع، قرنطینه، اهدا مایحتاج و پول به شهروندان و… در صدد مُعَلق نگه¬داشتن این وضعیت هستند.

منابع
آگامبن، جورجو (1387)، وسایل بی هدف، یادداشتهایی در باب سیاست، ترجمه امید مهرگان و صالح نجفی، تهران: چشمه.
آگامبن، جورجو (1395)، وضعیت استثنائی، ترجمه پویا ایمانی، تهران: نی.
فوکو، میشل(1390)، باید از جامعه دفاع کرد، ترجمه: ، تهران: رخداد نو.
فوکو، میشل(1392)، تئاتر فلسفه، ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نی.
کسرایی، محمدسالار، مرادخانی، همایون و رضایی، محمد (1390)، فوکو: حکومت¬مندی، سوژه سیاسی و کنش سیاسی، دانشنامه علوم اجتماعی تربیت مدرس، جامعه¬شناسی تاریخ، دوره¬ی سوم، شماره 2.
Agamben, Giorgio (1998), HomoSacer: Sovereign Power and Bare Life, Trans by: Daniel Heller Roazen, Stanford University Press.
Agamben, Giorgio (2013), the Highest Poverty: Monastic Rules and Form-of-Life. Translated by Adam Kotsko. Stanford CA: Stanford University Press.




کاوەی ئاسنگەر پاڵەوانێکی ئەفسانیی کورد یان “خائینێک” ێک؟

ساڵی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو لە زانکۆ لە شاری بەغدا دەمخوێند. ئەو کات ئەنتەرنێت نەبوو بۆیە هەواڵی کەسوکار و ناوچەکانی خۆمان بە تەلەفۆن وەردەگرت. دوانیوەڕۆی ٢٠ ی مانگی نەورۆز بوو و ئێمە کۆمەڵێک هاوڕێ بەیەکەوە بووین و تەلەفۆنمان بۆ کەسوکارمان دەکرد بۆ هەواڵ پرسین. کە کەسوکار بە تەلەفۆن باسی ئاگرکردنەوە و ئاهەنگێرانی نەورۆزیان بۆکردین، لەو دوورەوە بەو هەوالانە گەشکە بووین و کەوتینە ناو کەشوهەوایەکی کوردانەوە و بەپەلە گەڕاینەوە ماڵەوە. لەو باڵەخانەیەی کە شوقەیەکمان لە بەرزترین نهۆمیدا گرتبوو، لە سەربانەکەیدا ئاگرێکی گەورەمان کردەوە بە مەبەستی ئاهەنگێڕانی نەورۆز. خەڵکی گەڕەکەکە ئاگاداری ئەوە نەبوون، وایانزانی بیناکە گڕی گرتووە و ترسابوون. بۆیە تەلەفۆنیان بۆ تیپی ئاگرکوژانەوە کردبوو و ئەوانیش بەپەلە گەیشتنە سەرمان. دواتر کە تیپی ئاگرکوژانەوە هاتن، ئەمجا خەڵکی گەڕەک تێگەیشتن کە ئاهەنگی نەورۆز دەگێڕین و هەرچۆنێک بوو مەسەلەکە چارەسەر کرا.

دڵنیام هەزاران کورد چیرۆکی جیاوازی لەو جۆرەیان هەیە لەگەڵ نەورۆز لەبەر ئەوەی کە بۆ هەموو کوردێک ئاگری نەورۆز و کاوە بوونەتە دوو سیمبوڵی مەزنی داکۆکی کردن و بەشێکی گرنگی ناسنامەی نەتەوەیی کورد. داگیرکەرانی کوردستانیش دەرکیان بە گرنگی ئەو سیمبوڵانە کردووە لە ناو کورد دا و بەشێوەی جیاواز ویستویانە لەو سیمبوڵانە بدەن. ساڵی پار چەتەکانی تورکیا کاتێک چوونە ناو شاری ئەفرین (عەفرینی)ی ڕۆژئاواوە، دەستبەجێ پەیکەری کاوەیان شکاند وەک ڕەتکردنەوەی ئەو سیمبوڵە کوردیە. ئەوە یەکەم جار نەبوو کە هێزیكی داگیرکەر ئەوە بکات، لە ساڵی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا کاتێک کە لە شاری سلێمانی پەیکەری کاوە دروستکرا، ئەو ئێوارەیەی کە پەردە لەسەر پەیکەرەکە لابرا، خەڵکی شارەکە بە دەوریدا سروودی ئەیڕەقیبیان ووت. ئەمە وایکرد دەسەڵاتدارانی حیزبی بەعس پاش چەند ڕۆژێک بە شۆڤڵ ئەو پەیکەرەی کە سیمبوڵی بەرخوادنی کوردان بوو، بڕوخێنن. ئەمانە تەنها دوو نموونە بوون، دەنا دڵنیام سەدان حاڵەتی لەو جۆرە لەم سەد ساڵەی ڕابردوودا و لەبەشەکانی کوردستاندا ڕوویداوە. بەڵام کێشەکە لەوەدایە لەم چەند ساڵەی دواییدا خەریکە کورد خۆی دەبێتە بەشێک لە هەوڵی تێکشکاندنی کاوەی ئاسنگەر و ئێستاکە ساڵ بە ساڵ خەریکە واز لە کاوە دێنین و ئەو گەرموگوڕیەی جارانمان بەرامبەری نەماوە و تاڕادەیەک لە نەورۆزدا خۆمان لە کاوەی ئاسنگەر گێل دەکەین. ئەویش لەژێر کاریگەری بۆچوونی دانانی کاوەیە بە “خائین و جاش و خۆفرۆش” کە لەلایەن خاوەنی دوو جۆر فکری جیاوازەوە بنیات نراوە؛ یەکێکیان ئەوانەن کە نەورۆز و ئاهەنگێڕانەکەی لەگەڵ بۆچوونی ئاینیاندا ناگونجێت و بە ئاهەنگێکی کافرانەی دەبینن ئەوی دووەمیان لە ڕوانگەیەکی تەسکی ناسیۆناڵیستیانەوە، کاوەیان کردووە بە فارس و ئەژدەهاک (هەژدیها) یان کردووە بە کورد. بەو جۆرە لەم چەند ساڵەی دواییدا کاوەی ئاسنگەر و ئەم جەژنە کەوتوونەتە بەردەم هێرشێکی ناڕاوا کە مرۆڤ دڵتەنگ دەکات. ئەوانە بێ ئەوەی بەخۆیان بزانن و مەبەستیان بێت، بوونەتە بەشێک لە هەوڵی تێکشاندنی فەرهەنگی کوردی. بۆیە لەم بابەتەدا بەپێی سەرچاوەکان هەوڵی تێگەیشتن لە ئەژدەهاک و کاوە دەدرێت.

ئەوانەی ئەو بۆچوونە نەرێنیەیان لەسەر کاوەی ئاسنگەر دروست کردووە، تەنها لەسەر یەک بنچینە ئەو بۆچوونەیان گەڵاڵە کردووە، ئەویش ناوی دوایەمین پاشای میدە کە (ئەژدەهاک/هەژدیها/ئەستیاگ/زوحاک) بووە. لە ڕاستیدا ناوی ئەو پادشا میدە/کوردە مانای (هەژدیها) ی ئەمڕۆ دەدات هەر چەندە لە مێژوودا بەشێوەی جیاواز و بە زمانی جیاواز تۆمارکراوە. ئەوان تەنها لەسەر ئەو ناوە و بێ هیچ سەرچاوەیەکی مێژوویی و بەپێی دەرئەنجامی ئەو کەسانە، کاوە فارس بووە و ئەژدەهاک پاشایەکی میدی بووە و فارسەکان ئەم چیرۆکەیان دژی کورد دروست کردووە. لەبەر ئەوە زۆر بە ئاسانی بڕیاریان داوە ئەژدەهاک پیاوی چاک و مید/کورد بووە و کاوەش فارس بووە و دوژمنی کورد. بابزانین سەرچاوە مێژووییە دێرینەکان چیمان سەبارەت بە نەورۆز و کاوە پێ دەڵێن.

کۆنترین سەرچاوەی کوردی و تا ڕادەیەک جیهانی کە من ئاگاداری بم و باسی مێژووی نەورۆزی کردبێت، نزیکی هەزار و دوو سەد ساڵ لەومەبەر بووە لەلایەن زانای مەزنی جیهانی کورد، ئەبو حەنیفەی دینەوەری کە لە دایکبووی شارۆچکەی دینەوەری نزیک کرماشان بووە و یەکەم کەس بووە لە مێژوودا کە مێژووی کوردی نووسیوە. ئەبو حەنیفە لە کتێبی مێژووەکەیدا بە ناوی (کتاب اخبار الطوال) کە مێژووی مرۆڤایەتی بە بۆچوونی ئەو سەردەمە دەگێڕێتەوە (کۆپیەکی لای بەندەیە)، ئاماژە بە سەرەتای دەستپێکردنی ئەو جەژنە دەکات. دینەوەری مێژوو بە ئادەم دەستپێدەکات و باسی چەند بەرەیەکی ئادەم دەکات، دواتر دەگاتە نوح و چیرۆکەکەی دەبەستێتەوە بە ناوچەی جەزیرە و بۆتانەوە. ئەمجا باسی سام- ی کوڕی نوح دەکات. دینەوەری دەڵێت سام کاروباری بەرەکانی ئادەمی گرتبوە دەست، زستان لە خاکی جوخی و هاوین لە موسڵ دەژیا. سام ڕێگەی هاتوچۆی بە کەناری ڕۆژهەڵاتی ڕوباری دیجلەدا بوو، بەهۆی ئەوەوە شاری سامەرا (سامراء) ناونراوە (سام ڕا) واتە (ڕێگەی سام). هەروەها بەردەوام دەبێت و دەڵێت دوای سام، کوڕەکەی کە ناوی شاڵخ بووە، دەسەڵاتی گرتە دەست و ئەمجا دوای مردنی ئەویش دەسەڵات چووە دەست برازاکەی بە ناوی (جەمی کوڕی ویونجهانی کوڕی هەرفەخش)، کە ئەو بناغەی سەرەتای پادشایەتی دانا و ڕۆژی نەورۆزی کرد بە جەژن. هەر لەسەردەمی ئەودا بووە کە زمانەکان لە یەکتر جودا بوونەوە.

لە ڕاستیدا دینەوەری بێ ئەوەی ئاگادار بێت، هەر هەمان چیرۆکی مێسۆپۆتامیای دێرین لەسەر سەرەتای جودابوونەوەی زمانەکان و دەستپێکردنی پادشایەتی و بابەتی نوح، دەگێڕێتەوە. لە مێسۆپۆتامیادا پێیان وابووە کە سەرەتا یەک زمان قسەکراوە و دواتر خوداکان زمانی خەڵکیان جوداکردۆتەوە و دیسان باسی سەرەتای دروستبوونی پادشایەتیان کردووە و لە مێسۆپۆتامیا ناوی زیوسودرایان لەبری نوح بەکارهێناوە. هەر هەمان ئەم چیرۆکەیە تەورات بە گۆڕانێکی کەمەوە لە مێسۆپۆتامیای وەرگرتووە و دیسان ئەویش سەرەتای جودابوونەوەی زمانەکانی وەک ئەوان بە گۆڕانێکی کەمی ناوەکانەوە تۆمارکردووە. واتە هەمان ئاهەنگی نەورۆز لە سەرەتای شارستانیەتەوە بە ناوی جیاوازتر گێردراوە و بەستراوە بە چیرۆکی نەمرود و نوح و ناوچەی موسڵەوە کە ڕابردەوەکەی بە کوردەوە گرێدراوە. وەک سەرچاوەی مێژوویی، سەری ساڵ لە مانگی سێ و چواردا لە سەرەتای شارستانیەتی مێسۆپۆتامیاوە هەبووە بەڵام بەهۆی پەیوەستبوونی ئەو جەژنە بە ژیانەوەی سروشتەوە، دەشێت تەمەنی زیاتر لە دە هەزار ساڵ بێت.

ئەو سەرچاوانەی سەرەوە دێرینی ئەو جەژنەمان بۆ ڕوون دەکەنەوە. بەڵام سەرچاوەیەکی تری زۆر نایاب نزیکی هەزار و شەش سەد ساڵ لەمەوبەر و زیاتر لە چوار سەد ساڵ پێش دینەوەری، ناسنامەی ئەژدەهاکمان بۆ یەکلایی دەکاتەوە. موسای خۆرێنی (موسای خۆرێناتسی) ( لەدایکبووی ٤١٠ ز) لە کتێبێکی نایابدا بە ناوی (مێژووی ئەرمینیا) کە بەشێکی باشی باسی میدەکانە، مێژووی ئەرمینیای نووسیوە. خورێنی لە بەشێکی کتێبەکەیدا ئاماژە بەوە دەکات کە دوای مردنی ئەژدەهاک/هەژدیهای دوایەمین پاشای مید، نزیکی دە هەزار کەس لە دەستوپێوەند و کەسوکار و ژن و منداڵی لە ئەرمینیا نیشتەجێ کران. ئەو مێژوونوسە بۆ گەورەکردنی ڕۆڵی پادشای ئەرمەنی تیگران، دەڵێت ئەو پادشایە بە دەستی خۆی هەژدیها/ئەژدەهاکی دوایەمین پادشای میدی کوشتووە. تەنانەت ناوی ژنە گەورەکەی ئەژدەهاکی میدی دەنووسێت و هەروەها ناوی ژنە ئەرمەنیەکەی پادشای مید دەنووسێت کە خوشکی پادشای ئەرمەنی تیگران بووە. بە بەپێی موسای خۆرێنی هەتا ئەو کاتەی سەردەمی ئەو مێژوونوسە، بابەتەکە لە ناو خەڵکی ئەرمینیادا ئامەژەی پێکراوە و تەنانەت خۆرێنی دەڵێت، ئەوە وەک گۆرانی لە ناو خەڵکی ئەو ناوچەیەدا دەگێردرێتەوە کە میدەکانی لێبووە و لەسەردەمی ئەویشدا هەر میدەکان لەوێ مابوون. هەروەها دەشڵێت ئەو خەڵکانە خۆیان بە بەرەی هەژدیها دادەنێن لەبەر ئەوەی کە بە زمانی ئێمە (مەبەستی ئەرمەنیە) بە مید دەڵێین (مار). تەنانەت باس لەوە دەکات کە دوای نیشتەجێ بوونیان، دواتر هەندێک لە پادشا گەورەکانی ئەرمینیا لەبەرەی ئەژدەهاکی میدی بوون و لە ئەرمینیادا حوکمڕان بوون.

موسای خۆرێنی سەر بە قوتابخانەی یۆنانی بووە لە مێژوونوسیندا بۆیە ئەفسانەی قبوڵ نەبووە. لەژێر کاریگەری ئەم قوتابخانەیەدا لە بەشێکی تری کتێبەکەدا لە ژێر ناونیشانی “لە ناو ئەفسانەکانی فارسدا” باسی ئەو مێژووە دەکات کە فارسەکان چەند بەشێوەیەکی خەیاڵی ئەفسانەیی نووسیویانە و باسی پادشایەکی ئەفسانەیی بە ناوی ئەژدەهاکی بیورئەسپ دەکات کە مانای ناوەکەی (ئەژدەهاک/هەژدیهای هەزارئەسپ) ە، موسای خورێنی بە تەواوی وەک پاشایەکی جیاواز لە ئەژدەهاکی میدی و سەر بە سەردەمێکی جیاواز باسی دەکات. سەبارەت بە ئەژدەهاکی بیورئەسپی ئەفسانەیی، خورێنی ئاماژە بە بێمانایی ئەو ئەفسانەیەی فارسەکان دەکات و چیرۆکی فەرەیدون و ئەژدەهاک دەگێڕێتەوە کە لە شاخی دەماوەند ئەژدەهاک دەکوژێت، دوای ئەوەی کە گاڵتەیەکی زۆر بە ئەفسانەی فارسەکان دەکات ئەمجا بەپێی سەرچاوەکان ئەو دەڵێت ئەمەیان گونجاوە و دەڵێت “ئەوەی کە فارسەکان پێی دەڵێن ئەژدەهاکی پیورئەسپ ئەوان بە باوباپیری خۆیانی دادەنێن: ئەو پادشایە لەسەردەمی نەمرود دا ژیاوە. ئەو کاتەی کە زمانەکان دابەش بووە لە جیهاندا”. بە ڕوونی دەردەکەوێت کە موسای خورێنی هەزار و شەش سەد ساڵ لەمەوبەر ئەژدەهاکی پادشای میدی وەک پادشایەکی مێژوویی مید و بابەتێکی مێژوویی باسکردووە کە بەرەکانی لە ئەرمینیادا نیشتەجێ بوون، تەنانەت ناوەکانیشیان جیاواز بووە و تەنانەت دەڵێت خەڵکی ئەو ناوچەیە لە لە ڕۆژانی ئەو مێژوونوسەدا هەر میدی بوون و لای ئەو مێژوونوسە ئەژدەهاکی یەکەم پادشایەکی مێژوویی مید بووە و ئەژدەهاکی میدی بووە و ئەوەی دووەم ئەژدەهاکی بیورئەسپ و پادشایەکی ئەفسانەیی بووە کە فارسەکان بە کۆنترین پادشای خۆیان دایانناوە، کە هەرچەندیشە موسای خۆرێن دواتر دەڵێت “ئەو پادشایە بە ناوێکی نزیک لەوە لە کتێبی کلدانەکاندا لەو سەردەمەدا هەبووە”، واتە ئەژدەهاکی نەورۆز، پادشایەک و چیرۆکێکی تەنها فارسی نەبووە و فارسەکان بە شێوەی خۆیان گێڕاویانەتەوە. ئەو دواتر ئەفسانەکە بە شێوەکی جیاواز لەوان دەگێڕێتەوە و ئەفسانەکە هی خەڵکی ناوچەکە بووە نەک فارس. واتە هەرچەندە فارسەکان ئەژدەهاکی بیورئەسپی ئەفسانەیی نەورۆزیان بە باوباپیرانی خۆیان داناوە سەرەڕای ئەوە سەرچاوەی تری کلدانی بە شێوەی تر گێڕاویانەتەوە.

واتە زانیاریەکانی دوو مێژوونوسی دێرین بە ڕوونی ئەوەمان بۆ دەخەنە ڕوو کە ئەژدەهاکی پەیوەست بە نەورۆز بەستراوەتەوە بە سەردەمی نوح و نەمرودەوە و ناوچەی ئەفسانەکەش وڵاتی بەناو ئێران نەبووە، بەڵکو موسڵ/کوردستان بووە. موسای خۆرێنی بە ڕوونی و بە جودا و لە ژێر ناوێکی جیاوازدا ئەژدەهاکی یەکەم دەناسێنێت بە ئەژدەهاکی بیورئەسپ و وەک ئەفسانەیەک سەیری کردووە و بە جودا و بە ناوی ئەژدەهاکی میدی مێژووی پادشایەکی تری گێڕاوەتەوە و وەک بابەتێکی مێژوویی ڕوون مامەڵەی لەگەڵ ئەژدەهاکی میدیدا کردووە و چەندین بەڵگەی لەسەر هێناوەتەوە. بۆ نموونە ئەوەی کە بەرەی ئەو پادشایە لە ئەرمینیا دواتریش هەر پادشا بوون و وەک بەیت ئەو بابەتە لە ناو خەڵکی ئەو ناوچانەدا بە گۆرانی گووتراوە. بەو جۆرە بە دوور و نزیک جگە لە ناوەکەیان کە ئەویش جیاوازی تێدا بووە، ئەو دوو پادشایە هیچ پەیوەندیەکیان بەیەکەوە نەبووە و لە دوو ناوچە و دوو سەردەمی جیاوازدا باسکراون. مێژوونوسی کورد، ئیبن ئەسیر (١١٦٦-١٢٣٣ ز) و تەبەری (٨٣٩- ٩٢٣ ز) و مەسعودی (٨٩٦-٩٥٦ ز) یش بە هەمان شێوە ئەژدەهاک و نەمرود بە هەمان کەس دادەنێن و ئەوانیش بەشێوەیکی تر هەر دووپاتی بەشێک لە قسەکانی ئەو دوو مێژوونوسە دەکەنەوە.

ئەی ئەم جەژنە و کاوە پەیوەندیان بە کوردەوە هەیە؟
زانا و مێژوونوسی کورد ئەبوحەنیفەی دینەوەری، لە بەشێکی کتێبەکەیدا باس لە بنەچەی کورد دەکات. دینەوەری هاتووە چیرۆکی زوحاکی بیورئەسپی ئەفسانەیی دەگێڕێتەوە و ئەویش دەڵێت کە ئەو کەسانەی کە ڕۆژانە لە دەست کوشتن و زوحاک دەرباز دەکران و ڕوویان دەکردە چیاکان، نەتەوەی کوردیان لێ پێکهات. لە ڕاستیدا ئەم ئەفسانەیە لەسەر کورد، لای مێژوونوس مەسعودیش دووبارە بووەتەوە. لە هۆنراوەی یارسانیشدا دیسان ئەو خۆبەستنەوە بە کاوە و ئەفسانەی زوحاکەوە دەردەکەوێت. شاوەیس قولی کە لە نزیکی ساڵی ١٤٠٧ز لە گوندی دەزرزیانی شاهۆ دایکبووە، واتە نزیکی شەش سەد ساڵ لەمەوبەر، دەبینرێت کورد بوون و گوزارشکردنی لە لەناوبردنی زوحاکدا بە شێوەکی زۆر سەرنج ڕاکێش دەخاتە ڕوو کاتێک کە بە هەورامیەکی شیرین یێژێت:

ئەسڵمەن جە کورد، ئەسڵمەن جە کورد
بابۆم کوردەنان، ئەسڵمەن جە کورد
من ئەو شێرەنان چەنی دەستەی گورد
سلسلەی سپای زەحاک کەردم ھورد

واتە “من بنەچەم کوردە و باوباپیرانم کوردە و لە ڕەگەزی کوردم، من ئەو شێرەم کە لەگەڵ کۆمەڵێکدا سوپای زوحاکمان وورد کرد”. لێرەدا شاوەیس قولی نزیکی شەش سەد ساڵ لەمەوبەر زۆر بەڕوونی ناسنامەی کوردبوونی بەستۆتەوە بە کاوەی ئاسنگەرەوە و ئەویش وەک سیمبوڵێکی کوردان ئاماژەی پێکردووە کە بەشێک بووە لەو دەستە کوردەی ئەژدەهاکیان لەناوبردووە. واتە ئەم شیعرەی شاوەیس قولی لەگەڵ قسەی ئەبوحەندیفە و بەستنەوەی کورد بە چیرۆکی کاوە و زوحاكەوە مێژوویەکی دێرینی هەبووە. ئەحمەدی خانی (١٦٥٠-١٧٠٧ ز) یش بە ووردی باسی جەژنی نەورۆز و سەرساڵی لە ناو کورداندا کردووە بێ ئەوەی کە باسی کاوە بکات. ئەحمەدی خانی زیاتر لە سێ سەد ساڵ لەمەوبەر لە مەم و زیندا باسی نەورۆز و خۆشی و شادی ئەو ڕۆژە لە ناو کورد دا بەم شێوەیە دەکات:

دەورا فەلەکی ژ بەختێ فەیروز
دیسان کو نوما ژ نوڤە نەوروز
مەبنی ل وێ عادەتێ موبارەک
شەهری یو سوپاسی یان ب جارە
.
.
.
سەرسالی و باکیر و روالان
سەد سالی و جوان و پیر و کالان
سەرسال ل رەسم و راهێ مەعهوود
گیرا ل جیه و مەقامێ مەحموود

ئەم جەژنە بە شێوەیەک لە ناو کورد دا ڕەگی داکوتیوە، کە هەتاوەکو نزیکی چوار سەد ساڵ لەمەوبەر شارۆچکەیەک لە شارەزوور ناوی (مێرکاوە) بووە و هەر بە ناوی کاوەی ئاسنگەرەوە ناونرابوو.

یەکێک لە ڕێوڕەسمە هەرە گرنگەکانی نەورۆز لای کورد ئاگرەکەیە. تا ساڵی حەفتاکان لەسەربانی هەموو ماڵێک لە هەندێک ناوچەدا ئاگردەکرایەوە. لە جەژنێکی تریشدا کە لە کۆتایی مانگی هەشت و لە دامێنی چیای دەماوەند/زەماوەند دا (جەژنی کورد) بەڕێوە چووە، لەوێدا هەتاوەکو ساڵی ١٨٢٠ خەڵک لەسەر سەربانی ماڵان هەموو ساڵێک ئاگریان بە بۆنەی ئەو جەژنەوە کردۆتەوە و جەژنەکەش ناوی (جەژنی کورد) بووە. واتە ئەو شوێنەی کە ئەژدەهاکی ئەفسانەیی تێدا کوژراوە، هەر لەوێدا جەژنی کورد بەڕێوە چووە. واتە لە هەموو سەردەمێکدا و تەنانەت بنەچەی دروستبوونی کوردیش بەو ئەفسانەیەوە بەستراوەتەوە و بەشێکی گرنگ بووە لە فەرهەنگی کوردی. هەروەها ئەمڕۆ لە زۆربەی ناوجەکانی کوردستان، لە کرمشانەوە هەتاوەکو باکوری کوردستان، لە هەندێک شوێندا هێشتا خەڵک بۆ ئەم جەژنە وەک سەردەمی دێرینی مێسۆپۆتامیا هێلکە ڕەنگ دەکەن کە ئەوە دیسان دێرینی ئەو جەژنە لە ناو کورد دا دووپات دەکاتەوە.

ئەنجام
وەک ڕوونکرایەوە ئەژدەهاکی پادشای میدی بابەتێکی مێژووییە و ئەژدەهاکی بیورئەسپ و کاوە، پادشا و پاڵەوانێکی ئەفسانەیین و چەندین سەرچاوەی مێژوویی جیاواز ئاماژەیان بەوە کردووە و گرنگترینیان ئەوەی موسای خۆرێنیە کە میدەکانی ناسیوە و هەتاوەکو سەردەمی ئەویش هەر بە مید ناسراوبوون و بە تەواوی بە جودا ئەو دوو پادشایەی باس کردووە. بەو جۆرە زۆربەی گێڕانەوەکان هەمان ئەو چیرۆکەی مێسۆپۆتامیایە بەشێوەی نوێتر و بنەچەی شوێنی ئەفسانەکە ناوچەی موسڵ و دەروبەری بووە نەک وڵاتی بەناو ئێران، هەرچەندە فارسەکان بە شێوەی جیاوازی خۆیان گێراویانەتەوە. بۆیە دەشێت تەمەنی ئەو جەژنە زیاتر لە دەهەزار ساڵ بێت. وەک لە شیعرەکەی شاوەیس قولیدا دەردەکەوێت، زیاتر لە شەش سەد ساڵ لەمەوبەر کورد کاوەی بە پاڵەوانێکی ئەفسانەیی کوردی سەیکردووە. بەپێی سەرچاوەکان، ئەو پادشا ئەفسانەییە دێرینە، فارسەکان بە باوباپیرانی خۆیان دایان ناوە سەرەڕای ئەوەی کە سەرچاوەی تر بۆچوونی جیاواز بووە. ئەوەی کە ئەمڕۆ ڕوودەدات، نەزانی هەندێک لە نووسەری کوردە کە زۆر خەمساردانە پاڵەوان و ئەفسانەیەکی دێرینی کوردی کە هەزاران ساڵە بە شێوەی جیاواز لە ناوباوباپیرانماندا دەگێڕدرێتەوە و بووە بە بەشێکی گرنگ لە فەرهەنگمان، بێ هیچ لێکۆڵینەوە و هەوڵێک بۆ تێگەیشتن، خەریکە مۆرکێکی ئایدیۆلۆژی و نەتەوەیی خۆیانی لێ دەدەن و بەوجۆرە فەرهەنگ و مێژوومان تێک دەدەن. هەموو ئەم بۆچوونە بێمانایە تەنها لەسەر لێکچوونی دوو ناو ڕوویداوە، دەنا ئەو دوو پادشایە بە دوور و نزیک پەیوەندیان بەیەکەوە نیە. زۆر جار مرۆڤ شەرم دەیگرێت کە نووسین و ئاخاوتنی هەندێک لەو نووسەرانە دەبینێت بەرامبەر بەو پاڵەوانە ئەفسانەییە کە هیچ بنەمایەکی تێگەیشتن و ڕێزگرتنیان تێدا نیە و زۆربەیان لەوە نەگەیشتوون کە کاوە و ئەژدەهاک ئەفسانەن نەک مێژوو. واتە نە ئەژدەهاکی ئەفسانەیی کورد بووە و نە کاوە فارس و نە پێچەوانەکەشیان. چیرۆکی کاوە و ئەژدەهاک، لە سەرەتای شارستانیەتەوە بەشێوەی جیاواز دەگێردرێتەوە و سەردەمانێک ئەو ئەفسانەیە هەبووە کە فارس هێشتا ناوی لە مێژوودا تۆمار نەکراوە و هەر نەتەوەیەک بە شێوەی خۆی گێڕاویەتیەوە، بەڵام هەرگیز ئەو ئەفسانەیە دژی کورد نەبووە. بە هیچ شێوەیەک لە مێژوودا بابەتی کاوە و زوحاک بابەتێکی کێشەی دوو نەتەوە نەبووە، ئەو لایەنە نەتەوەییە هەڵبەستراوی نووسەری کوردە لەسەردەمی نوێدا. زۆر لە کاردانەوەکانی نووسەری کورد چاوەروانکراون، ئەندامانی نەتەوەی داگیرکراو زۆر جار ڕقیان لە دابوونەریتی خۆیانە و هەمیشە بە دوای ئەوەوەن کە گاڵتەی پێبکەن و بە شێوەی جیاواز ڕەتی بکەنەوە (پێشتر بابەتم لەسەر ئەمە نووسیوە و لە خوارەوەدا لینکەکەی دادەنێم).

هیچ گومانێک نیە لەوەدا کە ئەفسانەی نەورۆز و کاوە بە فەرهەنگ و مێژوومانەوە گرێدراون و ڕەگێکی قوڵیان تێدا داکوتیوە، بۆیە نابێت هەرگیز وازیان لێبهێنین. دەبێت بۆ هەتایی کاوەی ئاسنگەر پاڵەوانی ئەفسانەیی و ئەو ئاگرە پیرۆزەی نەورۆز، سیمبوڵی بەرخودان و یەکگرتوویمان بێت. دەبێت جارێکی تر کاوە لە ئەفرین دروستبکەینەوە و لە هەر شوێنێکی تری کوردستان بێت، بێ دوودڵی پەیکەری کاوەی ئاسنگەر بۆ هەتایی سیمبوڵی پاڵەوانێکی ئەفسانەییمان بێت لە دژی ناعەدالەتی لە شێوەی خۆماڵی بێت یان بێگانە. ئەوانەی کە لەسەر مێژووی کوردیش دەنووسن، دەبێت ڕێز لە مێژوو و فەرهەنگ بگرن و بەرپرسیارانە مامەڵەی لەگەڵ بکەن.

نووسینی: سۆران حەمەڕەش

تێبینی:
– پێم ناخۆشە ناونیشانی بابەتەکەم بەوجۆرەیە، بەڵام ژمارەیەکی بەرچاو لە نوسەری کورد ناوی ئەو پاڵەوانە ئەفسانەییە بە “خائینیک” دەهێنن، منیش لە زمانی ئەوانەوە دووبارەی دەکەمەوە دەنا من ڕێ بەخۆم نادەم کە ئەو زمانە بەرامبەر پالەوانێکی ئەفسانەیی کوردی بەکاربهێنم.

– تکایە خوێنەری ئازیز، گەر لە ناوچەکەی تۆدا دابونەریتێکی تایبەت بە نەورۆز هەیە، بە سوپاسەوە لە کۆمێنتدا بۆ ئەوەی منیش و خوێنەرانیش سوودی لێ وەربگرین و بپارێزرێت و تۆماربکرێت.

– شوێنی گرتنی وێنەکەی لای ڕاست نادیارە، بەڵام وەک ئاهەنگێڕانی نەورۆزی گوندێکی ڕۆژهەڵات دەردەکەوێت. وێنەکەی لای چەپ ئەو کاتەیە کە چەتەکانی تورکیا پەیکەری کاوەیان لە شاری ئەفرین شکاندووە.

– لە ڕابردوودا هەژدیها مانایەکی ئەرێنی لە فەرهەنگی کوردیدا هەبووە، دەشێت سیمبوڵی بەهێزی و مەزنی و ژیری بووبێت و ڕۆڵی ئاینی هەبووبێت، هەر بۆیە دوایەمین پاشای مید ناوی هەژدیها/ئەژدەهاک بووە و هەتاوەکو ئەمڕۆش مار ڕۆڵێکی تایبەتی لە فەرهەنگی کوردیدا ماوە. پێشتر بابەتم لەسەر ئەوە نووسیوە هەر وەک لەم لینکەدا دەبینرێت.
https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1641931252509202&set=pb.100000770292893.-2207520000.1552070309.&type=3&theater

– بابەتی هۆکاری ڕقی کورد لە فەرهەنگی خۆی لەم لینکەدا دانراوە
https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1101209469914719&set=pb.100000770292893.-2207520000.1552070436.&type=3&theater

– بابەتێکم لەسەر زانا و کەسایەتی کورد ئەبوحەنیفەی دینەوەری نووسیوە هەر وەک لەم لینکەدا دانراوە
https://www.facebook.com/photo.php?fbid=648991251803212&set=pb.100000770292893.-2207520000.1552131056.&type=3&theater

سەرچاوەکان
– ابن الأثير (٢٠١٠) الكامل في التاريخ، موقع الوراق.
– حەمەڕەش، سۆران (٢٠١٣) کورد کێیە؟، لەلایەن نووسەرەوە چاپکراوە، لەندەن.
– الدینوري، ابو حنیفة احمد بن داود (١٨٨٨) الاخبار الطوال، مطبعة بریل، مدینة لیدن.
– المسعودي (٢٠١١) مروج الذهب، الموسوعة الشاملة.
– Dietrich, B. C. (2004) The Origins of Greek Religion, Bristol Phoenix Press, UK.
– Garnier (1909) The Worship of the Dead, Рипол Классик.
– Johnston, S. I. (2004) Religions of the Ancient World: A Guide, Harvard University Press, USA.
– Lundbom, J. R (1999) Jeremiah one-twenty, Doubleday, Indiana University, USA.
– Morier, J. J. (1818) A Second Journey through Persia, Armeia and Asia Minor to Constantinople between the years 1810 and 1816, Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown, London




The US census and the Kurdish diaspora

Dr. Amir Sharifi

Amid fears and mounting uncertainty about Coronavirus, the U.S 2020 census will soon be underway on April 1.

Most American households must have received the census mailings that went out in March, with instructions reminding us how to pencil in responses on those funny folding papers every ten years. Most Kurdish-Americans have probably heard of it, but may be asking themselves: ‘why should we take the census seriously?’

The census is not just another step of boring bureaucracy. It’s a crucial exercise in taking stock of Americans. Every ten years, it resets the clock key data on the humans that make this country, giving us updated indicators on education, economic development, education, public health, and, of course, ethnicity.

In 2020, having accurate data is more important than ever. The census is used by countless fields: It’s used by civil society to analyze and determine where to put their efforts. It is used by businesses in deciding how to route shipping orders and where to open new branches. Population data is used by universities to help make decisions on where to recruit talent and ensure diverse access to education.

And perhaps most importantly, it determines how congressional seats are apportioned, how the state and federal budgets get distributed.

For Kurds who identify themselves through their ethnicity and language, this a golden opportunity to confirm their distinct identity confidently as the census approaches.

Despite the Trump administration’s best efforts, a controversial question on citizenship status will not be included on the 2020 census. Religious affiliation is not included, either.

Although the Kurdish diaspora in America is statistically smaller than other ethnic groups, that certainly does not make it any less or more important. Having an accurate figure of the community is of tangible political and economic importance.

The results of the US Census have a direct effect on us as individuals and a distinct community throughout the next decade as federal funding and political representations will be determined by the census results.

We as Kurdish-Americans want to ensure that the process is fair and accurate so that we are not undercounted, unrepresented, and unfunded.

Kurdish-American communities across the U.S are yet to mobilize to represent themselves as Kurdish ethnically and linguistically.

The important task is to be a cohesive force with a common goal and planning in using both conventional and digital networks such as word of mouth, face to face interaction, familial bonds, phone calls, email, texting, Facebook, Twitter, Instagram, and Youtube.

Our participation is dually important to raise public awareness and urge the Kurdish diaspora to participate widely if we do not wish our community to be undercounted. In the period of 2006-2008, we were estimated to be 12,982, much lower than the actual population of Kurds then. It is time that we educate ourselves and our government by taking a more proactive role in partnering with other organizations, advocating to government agencies, and actively participating in complete and accurate counting of our population now that our demography has gone through dramatic changes.

Kurdish communities are proactive and enthusiastic in Southern California – but our campaign should expand. Fortunately, Bayan Sami Abdul Rahman, the representative of the Kurdistan Regional Government, is also actively encouraging Kurds to make sure they are counted in the census.

Our task as Kurdish-Americans is to mobilize political and cultural resources to empower our communities throughout the U.S.

Social media are, of course, a useful way to build relationships – a desirable objective that we still have a long way to go on. But they don’t by themselves lead to wide participation if individuals merely take personal initiatives.

Our response needs a cohesive and persistent network of committed individuals and groups. The real medium is the people — rather than just the digital technology per se.

If we want to be represented, we have to create this change in the real world. The change is not just determined by our attitudes but by our capability to organize social action through different means of communication. It could create and expand communication networks within and across Kurdish-American communities so that we make ourselves count.

Dr. Amir Sharifi is a lecturer in linguistics at California State University, Long Beach and co-director of the US-based Kurdish Human Rights Advocacy Group.