شەڕی ناوچه‌کانی نفوزله‌ لیبیاوه‌ تا قه‌فقاز

د.محەمەد ئەمین

له‌ گه‌ڵ هەڵگیرسانی شه‌ری نیوان ئازرباینجان و ئه‌رمه‌نیا له‌ ناوچه‌ی ناگۆڕن و قه‌راباخ که‌ له‌ بنه‌ره‌تا خاکی کورده‌  وه‌  کۆماری سوری کوردوستان له‌  ساڵی  1920  له‌ وێ دامەزرا، شه‌ڕله‌ نیوان لایه‌ن په‌یوندیدارەکان له‌ سه‌ر ناوچه‌کانی نفوز فراوانتر بوو، که‌ هەر له‌ گه‌ڵ ڕوخانی رژێمی به‌عس له‌ 2003 وه‌ ده‌ستی پێ کرد له‌ نیوان وه‌ڵاتانی هیزداری ناو‌چەکە‌، که‌  خه‌ونی فروان خوازیان هەیه،‌ وه‌  وه‌ڵاتانی زل هیزی دنیانی سه‌رمایه‌داری به‌ ئامانجی ده‌ست که‌تی به‌رژه‌وه‌ندی‌ ئابوور‌ی و ئاسایشى نه‌ته‌وه‌ییان له‌میانه‌ی ده‌ست به‌سه‌را گرتنی سەرچاوکانی وزه‌ و بازاری به کاربردن له‌ شوێنه‌کانی ناوچەکانی نفوز له‌ ریگه‌ی دامەزراندنی دا‌مەزراوه‌ی ئایینی فه‌رهەنگی سیخوری وه‌ سه‌ربازی که‌ به‌ستراونه‌تەوه‌ به ‌بریاری سیاسی وه‌ڵاتانی تێ وه‌ گلاوه‌وه‌ له‌ شه‌ڕیی ناو‌چه‌کانی نفوز. وه‌ ئه‌مجارە درو‌ست بوونی شه‌ڕی ناوخۆی سوریا و لیبیا له‌ گه‌ل کێشه‌ له‌ سه‌ر سامانی وزه‌ له‌ ده‌ریای سپی ناوه‌راست له‌نیوان وه‌ڵاتانی عه‌ ره‌بی، ئیسرائیل، یونان وه‌ فه‌رانسا /یه‌کیه‌تی ئه‌ ورو‌پا له‌ لایه‌ک وه تورکیا له‌ لایه‌کی تره‌وه،‌ ره‌وشی شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوزی گه‌یانده‌ قۆناغیێکی تازه و ‌جددیی.تا شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوز فروانتر بێت وه‌ڵاتانی زیاتر له‌م شه‌ڕه تێوه‌ئه‌گلێن. وه‌ بەمه‌ش هەڕه‌شه‌ی شه‌ڕو نائارامی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی وه‌ ئابووری زیاتر ئه‌بێ، نه‌ک ته‌نها له‌ وه‌ڵاتانی نزیک له‌ مه‌یدانی شه‌ڕه‌که،‌ باڵکو زۆر وه‌ڵاتی دوریش به‌جۆرێ له‌ جۆره‌کان کاریان لێ ئه کرێ.

کوردوستان و لیبیا به‌ هۆی پێگه‌ی جوگرافیان وه‌ گرنگیان له‌  رووی ئابووری و زه‌وەو‌ جیوسیاسی و ستراتیجیه‌وه،‌ به‌ گۆڕپانی شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوز دائه‌نرێن، چو‌نکه‌ کورده‌ستان به‌ درێژبوونه‌وه‌ی به‌ ناو وه‌ڵاته‌ سه‌ره‌کیه‌کانی تێگلاو له‌ شەڕی ناوچه‌کانی نفوز هەر له سوریاو عێراق و تورکیاوه‌ تا ئه‌گاته‌ ئێران و وه‌ڵاته‌نی قه‌فقاز به‌ تایبه‌تی ئه‌زەربایجان و ئه‌ره‌منیا وه رووسیا، وه‌ لیبیاش  له‌لایه‌ک به‌ روانینی به‌سه‌ر ده‌ریای ناوه‌راست وه‌ له‌ لایه‌کی تروه ده‌روازه‌یەک بۆ ناو قوڵایی ئه‌فریقاو هاوسنوری له‌گه‌ڵ دوو وو‌ڵاتی عه‌ره‌بی میسرو تونس وا ئه‌کات ڕۆلی سه‌ره‌کی ببینن له‌ سه‌ر ره‌وش و یه‌کلابوونه‌وه‌ی ئه‌م شه‌ڕه‌.

له‌م شەڕی ناو‌چه‌کانی نفوز، هەموو ره‌گەزه‌کانی کێشه‌ ئامادەییان هه یه‌ له‌ نێوان هه موولایه‌نەکانی به‌شدار له شه‌ڕا‌، هەر له‌ کێشه‌و کێبڕکێی ئابووری، سیاسی، نه‌ته‌وه‌یی، ئایینی، جیوسیاسی و ستراتیجی وه هەندێ له‌م کێشانه‌ له‌ 2000 ساڵ زیاتره‌ بوونیان هەیه‌،  له‌ به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌م شه‌ڕه‌ له راستیدا به‌رده‌وامی شه‌ڕه‌کانی نێوان یونان- ایران، جوله‌که‌-موسوڵمان – مه‌سیحی، هەروەها تورک له‌ گه‌ڵ- ئه‌ رمه‌نی- عه‌ره‌ب-کورد، وه‌ موسوڵمان له گه‌ڵ ڕۆژئاوایه‌.

هەروه‌ک به‌ر لەچه‌ند ساڵیک له وتاری (ده‌نگی ته‌پڵی شه‌ڕه‌ گه‌وره‌کان دێت)2 ئاماژه‌م به‌مه‌ کردبوو، که‌ ئه‌مڕۆ مێژوو به‌ هەموو ره‌هه‌نده‌ شارستانی، ئاینی، سیاسی وه‌ ئابووریه‌کانه‌وه‌ ئامادەیی هەیه‌، واته‌ بۆ په‌ی برد‌ن به‌ پالنه‌ره‌کان وه‌ ئاستی کێشه‌ و شه‌ڕه‌کان ئه‌بێ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆمێژووی ئه‌م کێشه‌ و شه‌ڕانه‌ که‌ ساڵه‌هایه‌ به‌رده‌وامن. وه‌ له‌ هەر قۆناغێکی مێژووییدا هەرجاره‌ فۆرمێکی تریان به‌ جوگرافیای سیاسی وه‌ ره‌هه‌نده‌کانی ژیانی ئابوو‌ری،‌  کۆمه‌ڵایه‌تی وه‌ سیاسی داوه له‌ ناوچه‌کە. شەڕی ناوچه‌کانی نفوز له‌ سه‌ر ئاستی ناو‌چه‌ له‌ نێوان سێ هێزی سه‌ره‌کی ده‌ستی پێ کرد،  که‌ بریتین له‌ تو‌رکیا، ئیران وه‌ ئیسڕایل که ‌له‌گه‌ڵ شەڕی ناوخۆی سوریا راسته‌وخۆ وه‌ به‌گه‌رمی ده‌ستی پێ کرد. واته‌ له‌ شەڕی ئا‌بووری و هەواڵگریه‌وه‌ بوو به‌ شه‌ڕی رووبه‌روو بوونه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیەكانى یه‌کتر به‌ ئاگڕ،که‌ تا ئێستاش به‌رده‌وامه. نمونه‌ش لێدانی به‌ردوه‌وامی ئیسرائیل له‌ هیزه‌کانی ئیران له‌ سوریا. ‌هەریه‌کێ له‌م هێزانه‌ی که تێگلاون ‌له‌م شه‌ڕو کێشانه‌ به‌ به‌هانه‌ی ئایینی، مه‌زهه‌بی وه‌ به‌رژه‌وه‌ندی و ئاسایشی ئابووری و نه‌ته‌وه‌یی خۆی پاکانه‌ بۆ خۆیان ئه‌که‌ن بێ له‌ به‌رچاوگرتنی به‌رژه‌وەندی یه‌کتر، وه‌ نه‌ته‌وه‌کانی ترله‌ ناوچه‌ بۆ نموونه‌ عه‌ره‌ب و کورد، وه‌ به‌ تایبه‌تیش کورد که‌هیچ کامیان نه‌ک هەر به‌رژه‌وه‌ندی کورد له‌ به‌رچاو‌ناگرن، به‌ڵکو وه‌ک نه‌ته‌وه‌ش نای ناسێنن به‌ تایبه‌ت له‌ لایه‌ن تورکياوه‌ که‌ فۆبیای کوردی هەیه‌.

 

تێ وه‌گلانی ئیران، ئیسرایل وه‌ تورکیا له‌ سوریاو عێراق بووه‌ هۆی سه‌رهەلدانی گروپی توه‌ندره‌وی ئیسلامی شیعه‌/ ئیران و سو‌ننه‌ی/ تورکیا دژ به‌یه‌ک له‌ لایه‌ک، هەروه‌ها شیعه‌ و سو‌ننه‌ دژ به‌ ئیسرایل له‌ لایه‌کی تره‌وه. وه‌ به‌خۆتێوه‌گلانی تورکیا له لیبیا له ریگه‌ی گروپه‌ ئیسلامیه‌ سوننه‌کانه‌وه‌ وه‌ک ئیخوانه‌کان بووه‌ هۆی سه‌ر هەڵدانه‌وه‌ی کیشه‌ و ‌باسی نێوان موسه‌ڵمانانان له‌ گه‌ل ئه‌وروپای مه‌سیحی وه‌ك قبرس، یونان وه‌ فه‌رانسا له‌ بری هەموو. یه‌کیه‌تی ئه‌ورو‌پا له‌ لایه‌ک وه‌ تورکیاو گرووپه‌ ئیسلامیه‌کانی سوننه ‌له‌ لایه‌کی تره‌وه، له‌‌ هه‌مان کاتدا سه‌رهه ڵدانه‌وه‌ی کیشه‌ی عه‌ره‌ب له‌گه‌ڵ تورک که‌ ئێستا میسرو سعودیه‌ وه ئیمارات نوینه‌رایه‌تی نه‌ته‌وه‌گه‌رایی/ ناسیونالیزمی عه‌ره‌بی ئه‌که‌ن، واتا له‌ لیبیا هەم به‌ره‌ی ئاینی وه‌ هەم به‌ره‌ی نه‌ته‌وه‌یی له‌ به‌رامبه‌ر یه‌ک وه‌ستاون وه‌ له‌ شه‌ڕدان. شەڕی به‌ وه‌کالەت‌ که‌ گروپه‌کانی لیبیا بۆیان ئه‌نجام ئه‌ده‌ن،که‌ ئه‌شێ له داهاتوویه‌کی نزیکدا لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندارەکان خۆیان به‌ گه‌رمی به‌شدا‌ربن، ئه‌گه‌ر گرو‌په‌ به‌ وه‌کاله‌ت کراوه‌کان نه‌توانن ئه‌وه‌ی پێیان سپێردراوه‌ ئه‌نجامی بده‌ن.

ئه‌مه‌ له‌ سه‌ر ئاستی هیزه‌کانی ناوچه‌یی، وه‌ له‌ سه‌رئاستی هیزه‌ گه‌وره‌کان به‌ تایبه‌ت رووسیاو ئەمریکا له‌ 2015 وه‌ که‌ رووسیا راسته‌وخۆبه‌ شداریی شه‌ری سوریای کرد بۆ پشتگیری ئەسه‌د، نه‌ک هەر ئەسه‌دی له‌ رووخانی مسۆگه‌ر ڕزگار کرد، به‌ڵکو ئه‌م هاوپه‌یمانیه‌ ناوده‌وله‌تیه‌شی شکست پێ هێناو، هەڵیوه‌شاندوه‌ که‌ بۆ دژایه‌تی ئه‌سه‌د و ڕووخانی دروه‌ست کرابوو له لایه‌ن تورکیا، سعودیه‌، قه‌ته‌ڕ، وه‌ وه‌ڵاتانی ڕۆژئاوا.

له‌ کاتی ئێستادا شەڕی نێوان ئه رمه‌نیاو ئه‌زه‌ربایجان درێژه‌ پێده‌ری هەمان شەڕی ناوچه‌کانی نفوزه‌ که‌ تورکیا خۆی بۆ ته‌رخان کردوه‌ به‌ خه‌ونی ئه‌وه‌ی ئیمپراتوری ئیسلامی دۆگمای تورکی زیندوبکاته‌وه‌. بۆ به‌دیهێنانی ئه‌م خه‌ونه‌ و بۆ گه‌یشتن به‌م ئه‌مانجه‌، تو‌رکیای ئۆردۆغانی ‌ناکۆکی نێوان رووسیاو ئه‌مریکای قۆسته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ببیته‌ یاریکه‌ری سه‌ره‌کی له‌م شه‌ڕه‌دا، وه‌ بتوانێ جێ پێی خۆی بکاته‌وه‌. بۆنمونه‌ له‌ سوریا ناکۆکی ئه‌مریکی و رووسی قۆسته‌وه‌ تابه‌شێک له‌ کوردوستانی ڕۆژئاوا داگیر بکات، وه‌ک عه‌فرین که‌ تورکیا به‌ چاوپۆشیکردنی رووسیا داگیریی کرد. وه‌ سه‌ریکانی به چاوپۆشی ئه‌مریکا داگیركرد،که‌ به‌ گویره‌ی را‌پۆرته‌کانی مافی مرۆڤ تورکیا تاوانى دژی مرۆڤایه‌تی ئه‌نجام داوه‌، وه ‌هەتا تاوانی دژی فه‌رهەنگی و مرۆیی به‌ وێرانکردنی شوێنه‌واره‌ مێژوییه‌کان له‌عه‌فرين به‌ شێوه‌یه‌کی به‌ربه‌ریانه‌.

تورکیا به‌ خۆتێوه‌گلانی له‌ لیبیا به‌مه‌به‌ستی ده‌ست به‌ سه‌راگرتنی نه‌وت و گاز، هه‌مان سیاسەتی قۆستنه‌وەی ناکۆکی رووسیاو ئه‌مریکا به‌ کاردێنێت وه‌ک له‌ سوریا ئه‌یکات، تورکیا به‌ خۆتێوه‌گلان له‌ لیبیا راسته‌وخۆ رووبه‌رووی به‌رژه‌وندیه‌کانی میسر/ عه‌ره‌ب ، وه‌ڵاتانی ئه‌ وره‌پا به‌  تایبه‌ت فه‌ره‌نسا و  یونان وه‌هەروه‌ها رووسیاش ئه‌بێته‌وه‌. ئەمریکا چاوپۆشی له تێوەگلانی تەماعکارانه وه داگیرکارانەی تورکیا ئەکات تا هەموو لایه تێوەگلاوەكان وه‌ك، عه ره ب، رووسیا ، ئەورپا وه‌ هەتا تورکیاش له بەرامبەر یا لاوازبن، ئەگەر نا ئەمریکا وه ڕۆژئاوا قبوڵ ناکەن تورکیا دەست به سەر هیچ ناوچەیەکا بگرێت، که نەوت و غازی تیا بێت. ئیتر پرسیار ئەمەیه تاکەی ئەمریکا چاوپۆشی له تورکیا ئەکات لیبیا وه‌ک کوردو‌ستانی باشوور وه‌ک دوو شوێنی سه‌رچاوه‌ی ووزەی گرنگ داگیر بکات،  پەیوەندی به ئاستی رووبەرووبونەوەی ئەوروپا/ وه ئیسرائیل له پشتی پەردەوه هەیه لەگەڵ تورکیا له سەرکێشەی نەوت و گاز لەگەڵ هەر یەک له یونان، قبرس، میسر وه ئیسرائیل.

به هەمان جۆر، ئێستا ئەمریکا چاوپۆشی له تێوەگلانی تورکیا ئەبکات له  شەڕی نێوان ئەزەربایجان وئەرمەنیا له ناوچەی قەفقاز، که له رووی مێژوویی، جوگرافی، جیوسیاسی وه هەتا له رووی دیمۆگرفی، نەتەوەیی، نەژادی، ئایینی وه مەزهەبیەوه قەفقازبه ناوچەی نفوزیی رووسیا دائەنریت، وه هەرنائارامیەک له ناوچەی قەفقاس کاریگەریی راستەوخۆی ئەبێ له سەرئاسایشی نەتەوەیی رووسیا. به لای ئەمریکاوه تێ وه گلانی رووسیا له کێشەی قەفقاس به هۆی تورکیاوه وا ئەکات که رووسیا ناچار بێت له شوێنەکانی تری ناوچەکانی نفوزو کێبرکێ له بەرامبەرئەمریکا پاشەکشه بکات. وه‌ تو‌رکیاش بۆ ئەوه‌ی رووسیا له‌ هەرکاردانه‌وه‌یه‌کی خێرا به‌ دووربخاتەوه‌، وه‌ به‌رامبه‌رتێوه‌گلانی ترکیا له‌ ناوچه‌ی قه‌فقازساردی بنوێنێ، به‌ مه‌زنده‌ی تورکیا،  رووسیا مه‌شغوڵ ئه‌کات به‌ مامەڵه‌ی بازرگانی به‌ تایبه‌ت کرینی مووشەکی  SS400به‌ پارەى نه‌وتی کوردوستان ته‌ماع ئه‌خاته‌ بەر ڕووسیا، وه له‌ رووی سیاسی وا نیشان بدرێ که‌ ناره‌زایەتی ئەمریکا له‌ سه‌رکرینی مووشەکی SS 400 له‌ رووسیا له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ تورکیا مه‌یلی گواستنه‌وه‌ی سه‌نگه‌ری هەیه‌ له‌ سه‌نگه‌ری ئەمریکاو رۆژئاوه‌وه بۆسه‌نگه‌ری روسیا تا به‌مه‌ رووسیا سڕبکات له‌هەرکاردانه‌وه‌یه‌ک به‌رامبه‌رتورکیا.

تورکیا به‌ تێوه‌گلانی له‌ قه‌فقاز، به‌لایه‌نی که‌مه‌وه‌ بۆته ‌سێهه‌م شوێن‌ که‌ تورکیا تيا رووبه‌ڕووی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی رووسیا ئه‌بێته‌وه‌ دوای سوریا ولیبیا، وه‌ هەروەها بۆ فەره‌نساش به‌هۆی په‌یوه‌نی پته‌وی مێژوویی، ئایینی، فه‌رهه‌نگی وه‌ کۆمه‌ڵایه‌نی له‌ گه‌ڵ ئه‌رمه‌نیا، قه‌‌فقازلانی که‌م سێهه‌م شوێنه‌ که‌ تورکیا رووبه‌ڕووی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی فه ره‌نسا وهەموو ئه‌و‌روپا ئه‌بێته‌وه له‌ دوای لیبیا، یونان /ده‌ریا سپی ناوه‌ڕاست وه‌ ئه‌فریقیا، بۆیه‌ نزیک بوونه‌وه‌ی فه‌ره‌نساورووسیا وه‌ دروستبو‌نی هاوپه‌یمانیکی ناڕه‌گه‌یه‌نراو بۆ به‌رپه‌چدا‌نه‌وه‌ی فراوانخوازی تورکیا بۆته‌ راستیه‌کی سه‌پێنراو که هەردوو وڵاتی رووسیاو فه‌ره‌نسای ناچارکردوه‌ هاوهەڵوێست بن له مه‌ڕکێشه‌ کانی ناوچه‌ نفوزیه‌ هاوبه‌شه‌کانیان به‌رامبه‌ر تورکیا وه‌ بزوتنه‌وه‌ ئیسلامیه‌ ڕادیکاڵه‌کان.

چوونی گروپه ئیسلامیه سوننیه توندرەوەکان بۆ بەشداریی شەڕله ڕێگەی تورکیاوه بۆ پاڵپشتی ئازەریه شیعەکان دژی ئەرمەنیه مەسیحیه کان. وه بەردەوامی ئەم رەوشی شەڕوکێشه له نێوان ئەزەربایجان و ئەرمەنیا، واته چوونی زیاتری گروپه ئیسلامیەکان بۆ ناوچەی قەفقا ز وا ئەکات که قەفقاز ببێته ئەفغانستان،  سوریا یا لیبیایەکی ترله ئایندەیەکی نزیکا، که ئەمەش واته هەره شەی ڕاستەوخۆ بۆسەر رووسیا، وه تێوەگلانی رووسیا له شەڕێکی درێژخایه‌ن له گەڵ ئیسلامیەکانی هاتوو له تورکیاوه، که ئەبنه هاندەر بۆ ئەوەی ئەم 50  ملیون موسوڵمانەی که له رووسیا ئەژین ئەمانیش به دژی بەرژەوەندی رووس بەشداریی ئەم شەڕه بکەن وەک جیهاد.

لەگه‌ڵ به‌رده‌وامی رۆیشتنی گرو‌ه‌پە ئیسلامیه‌کان بۆ قه‌فقاز ئه‌بێ چاوه‌ڕێی کاردانه‌وه‌ی رووسیا بکرێ وه‌هەروه‌ها وه‌ڵاتانی تریش بۆ رووبه‌رووبوونه‌وه‌ی ئه‌م ره‌وشە وه‌ک ئیران لەترسی بزوتنه‌وه‌ی جیاخوازی ئازەریه‌کانى‌ ئیران  وه‌هەتا چین و وه‌ڵاتانی تری ئاسیای ناوه‌ڕاست لەترسی په‌ره‌سه‌ندنی گروپە ئیسلامیه‌کان لەوه‌ڵاته‌کانیان. هەڵبه‌تە تا ئێستا هەڵوێستی وەکاردانه‌وه‌ی رووسیا دیار نیە به‌رامبەرئه‌م ره‌وشە، تەنها چاودێری ره‌وش ئه‌کات به‌هەستیاریه‌وه‌. به‌ڵام به‌دڵنیایی رووسیا ده‌سته‌وه‌ستان ناوه‌ستێ کەره‌وش بگاتە ئاستی هەڕه‌شە بۆسه‌ریه‌کیه‌تی خاکی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی وەببێتە هەڕه‌شە لەسه‌رئاسایشی کۆمه‌ڵایه‌تی. وە رووسیا هەرگیز به‌رژه‌وندی باڵای نیشتیمانی ناکاتە قوربانی ما‌مەڵه‌یه‌کی بازرگانی یا یاریه‌کی سیاسی هەرزان کە تورکیا خه‌ریکیه‌تی وه‌هەرکاردانه‌وه‌یه‌کی رووسیاش لەقه‌فقازکاریگه‌ری را‌ستەوخۆی ئه‌بێ لەسه‌رکۆی شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوز لەشوێنه‌کانی تریش کەزۆرلایه‌ن زیانی کوشنده‌یان پێ ئه‌گات له‌وانە تورکیا. لەبه‌رئەوه‌، ئه‌مه‌ی تورکیا له‌‌ باشووورکوردوستان بۆی چۆتە سه‌ر بەهۆی‌ نەبوونی دەسه‌‌ڵاتێکی نیشتیمانی به‌رپرس، وە لەڕۆژئاوا وه‌ک لەسه‌ره‌وە باس کرا بەهۆی قۆستنه‌وه‌ی ناکۆکیه‌کانی رووسیاو ئەمریکا لەمه‌ڕ سوریا، وە لە لیبیا بەهۆی ئەوەی لەڕێگه‌ی گروپە ئیسلامیه‌کانەوە، بەدلنیایی لەقه‌فقاس بۆی ناچێتە سه‌ڕلەڕێگه‌ی مامەڵەی بازرگانی وه‌ک به‌رتیل بەرووسیا  یان هەندێ گه‌مه‌ی ترى سیاسی هەرزانەوه‌.

سه‌رکه‌وتنی ئه‌زموونی تورکیا لەکوردو‌ستانی باشوورلەڕێگه‌ی داگیرکاریه‌کی نه‌رم وهێواشه‌وە وەده‌ست به‌سه‌راگرتنی نه‌و‌ت وگازی کوردو‌ستان، بازار، وەداریی، ‌هه‌روەها نفو‌زکردنی توکیاهه‌تا بۆ ناو کایه‌کانی میدیا، بواری خوێندن، فه‌رهه‌نگی وە سياسى، بوه‌ هانده‌ربۆ تورکیا که‌هەوڵ بدات هه‌مان ئه‌زموون دوبارە بکاته‌وە لە باکووری سوریا/ ڕۆژژئاوا، وە ئه‌مجار ده‌ست بەسه‌راگرنتی نه‌وت وگازی لیبیا، وە بە پاره‌و نه‌وتی لیبیاو کوردو‌ستانی باشوورئێستا په‌ل بهاوێژێ بۆ قه‌فقازوشوێنه‌کانی تر.

 

لەگه‌ڵ فراوان بون و تین سه‌ندنی شەڕی ناوچه‌کانی نفوز وه‌ڵاتانی عەره‌بی ناچار بوون په‌نا بۆ ئیسرائیل دوژمنی هەمیشه‌ییان به‌رن بەهۆی فشاری فراوان خوای تورکیا ى سوننەو ئیرانی شیعە لەسه‌ريان كەمه‌به‌ستیان  ده‌ست به‌سه‌ر نه‌وت‌ وسامانی وه‌ڵاتانی عه‌ره‌بى و کوردو‌ستانا بگرن بە به‌هانه‌ی ئایینی وەمه‌زهه‌بیه‌وە لەباکوری ئەفریقیا تا ڕۆژئاوا و کوردو‌ستانی باشوور.

ترسی ئیسرائیلیش لەهەڕه‌شه‌ی گروپە رادیکالە ئیسلامیە ‌سوننیه‌کان وه‌ک حه‌ماس وجیهادی ئیسلامی کە تورکیا پشتیوانیان لێ ئه‌کات وەهەروه‌ها گرو‌پە شیعه‌کان وه‌ک حیزبوڵا کە ئیران پشتیوانیان ئه‌کات وای کردوە کە پێویستی هاوکاریی وه‌ڵاتانی عەره‌بی بیت بۆ رووبه‌رووبوونه‌وه‌ی هەڕه‌شه‌کان لەسه‌ر بوونی قه‌واره‌ی. بۆیه‌ ئه‌مە بە یه‌که‌مجار دائه‌نرێ لەمێژووی عەره‌ب وجووله‌کە کە یه‌کبگرن و لەیه‌ک نزیک ببنه‌وە بۆ رووبەرووبونه‌وه‌ی هەڕه‌شه‌کانی  دوژمنی هاوبه‌شیان. واته‌، لەراستیدا تا ئێستا ئیسرائیل براوه‌ی شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوزە، وە لەگه‌ل زیاترتین سەندنى شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوز لەئاینده‌یه‌کی چەندان دوور، دۆڕا‌وه‌کانی شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوزیش ئاشکرا ئه‌بن.

ئەوه‌ی په‌یوندی به‌کورده‌وە هەیه‌، کەکوردوستان مه‌یدانی شه‌ڕه‌کانی ناوچه‌کانی نفوزه‌، ئەگه‌رستراتیجیه‌کی نه‌ته‌وه‌یی به‌رنامە داڕێژراونه‌بێ وە لەسه‌ربه‌رژه‌وندی نه‌ته‌ویی وەنیشتیمانی سیاسه‌ت نه‌کات بەئامانجی دروه‌ست کردنی قه‌واره‌ی سیاسی کورد لەچوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی کوردی وەفه‌راهەم کردنی مافی بریاردان لەسه‌رچاره‌نووسی خۆی بۆئەوه‌ی ژیانێکی سه‌رفرازانە لە ئازادی وئاشتی داد بۆنه‌وەکانی داهاتوو مسۆگه‌ربکات، ئەوا جارێکی تروه‌ک چه‌ندەها جاری ترئه‌بیتەوە ئامرازو سوته‌مه‌نی بۆ شەڕی خه‌ڵکی تر، وە لەکۆتایشا کە شه‌ڕته‌واو بوو دەست به‌تال ئەبێ وه‌ک هەمیشە. لەبه‌رئه‌وە، بۆ ئه‌وه‌ی تراجیدیاکانی رابوردوو دوبارە نه‌بیتەوە، وە کورد نه‌بێتە قوربانی به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵکی تر، بەهیچ بیانووه‌یه‌ک نابێ ببێتە لایه‌نگری هیچ کام لەلا‌یه‌نە دژ به‌یه‌که‌کان لە شەڕی ناوچه‌کانی نفوز، به‌ڵکو ئه‌بێ زیاترئامرازەکانی به‌هیزبوون فه‌راهەم بکات، هەرلە شەڕیک خستنی فراوان و پتەو تا ئامرازەکانی به‌رگری هاوچه‌رخ.

https://www.duvarenglish.com/columns/2020/10/03/red-kurdistan-in-nagorno-karabakh

2.http://chawigal.com/?p=3963




بازاڕى ئازاد تاڵان و قۆرخ نیە

 

وەک چەمکى سیاسى، ئابورى وە فەلسەفى زووتر لە چەند وتارا و باسى بازارى ئازادم کردووە، وە ئەوەى لێرە دا زیاتر تیشکى ئەخەمە سەر ئەمەیە کە چۆن بە ناوى بازارى ئازاد وەک هەندێ ناوى تر وە ک نیشتیمانى، نەتەوەیی، ئاینى وە یا مەزهەبى و تیرەى و تا یفیەوە لە زۆر شوێن بەخراپترین شێوە بەکاردێ وە کەلکى لى وەردەگیرى بۆ ئەنجامدانى کارى تاڵان و تاوانى ئابوورى.
پیش هەرشتێ: سەروەرى یاسا، سستمى سیاسى دیموکراسى، یاساغ کردنى قۆرخ کارى، مافى بەکاربەر، چاودێرى بازاڕ دارایى وە بازاى کار، بوونى ژ یرخانى ئابوورى تۆکمە لەگەڵ کەرتى تایبەتى پێش کەوتوو، وە ئەمجار ئازادى میدیاو هەلى یەکسان بۆ هەموان لەگەڵ بەرپر سیاریەتى نیشتیمانى، نەتەوەیی، ژینگەیی/ تەندروستى وە کۆمەلایەتى مەرج و بنەمان بۆ بازاڕى ئازاد کە بتوانێ ئەنجامى تەندروستى هەبێ بۆ ژیانى ئابورى تاک و کۆمەڵگا.
وەک رێگەیەک بۆ گەشەى ئابورى کەلک وەرگرتن لە تواناو بەهرەى ى تاکەکان وەبە بەشدارى تواناکانى هەموان لە کۆى گشتى ژیانى ئابوورى و بەڕێوە بردنى وڵات، بازارٍى ئازاد بەلەبەرچاوگرتنى مەرجەکانى سەرەوە لە زۆر وڵاتانى ئەوروپا و ئەمەریکاى باکوور وهەندێ وڵاتى ئاسیا وەک یابان و کۆریاى باشوور ئەنجامى بێ وێنە و سەرسورهێنەرى هەبووە لە گەشەو پێشکەوتنى پیشەسازىو تەکنۆلۆجى وە گەشە ى تەواوى کەرتەکانى ئابوورى و بوارەکانى ژیان ، هە ڵبەتە لەگەڵ چەندها تێبینى.
دواى ڕووخانى بلۆکى سۆسیالیستى لە کۆتاى هەشتاکانى سەدەى ڕابردوو بازاڕى ئازاد بو بە مۆدێل و ناسنامەى ئابوورى جیهانى هەرلە یەکێتى سۆڤیەتى جاران و ئەوروپاى ڕۆژهەڵاتەوە تا ئەگاتە هەندێ لە وڵاتانى جیهانى سێیەم کە ئابوورى نیشتیمانیان پلان داڕێژراو بوو واتە دەوڵەتى بوو، ئابوورى بازاڕى ئازاد بوو بە جێگرەوەى ئابوورى دەوڵەتى.
لەو شوێنانە کەتوانرا بەهۆى سستمى سیاسى دیموکراسى کەم یان زۆر مەرجەکانى بازاڕى ئازاد لەبەرچاو بگیرێت، بازاڕى ئازاد کەم یان زۆر ڕۆڵى بینى لە گەشەى ئابوورى و تکامل کردن لەگەڵ ئابوورى ناوچەیى و جیهانى وەک ڕوسیا و ئەوروپاى ڕۆژهەڵات و ڤێتنام وە هەتا چینیش. بەڵام لەم شوینانە کە دەسەڵاتى سیاسى ناسنامەى ئابوورى و سیاسى دیاریان نیە وە لەسەر بنەماى ملیشیا یان نیمچە ملیشیا درووست بوون بازاڕى ئازاد بەکارهات وە سودى لێ وەرگیراوە لە لایەن دەسەڵات دارانەوە بۆ تاڵان کردن و قۆرخ کردنى هەموو کەرتەکانى ئابوورى بۆ بەرژەوەندى دەسەڵاتى خێزانى میلیشیایى وەک لە عراق و سوریا وە زۆربەى هەرە زۆرى وڵاتانى جیهانى سێهەم کە گەشەى دیموکراسى و بیر و فەرهەنگى سیاسى هاوچەرخ تیا لاوازە.
لەو شوێنانە کە دەسەڵاتى ملیشیا و نیمچە ملیشیا بوونى هەیە هەموو کەرتە ئابووریەکانى دەوڵتیان کە بە هێزى و با زوى خەڵک واتە بە مانوو بون و ئارەقى ناوچاوانى خەڵک وە بە پارەى خە لک درووست کرابوون تاڵان کرا، وە لە ڕێگەى هێزو نفوزى چەکدارى میشیاوە بازاڕ وکەرتە گرنگەکان و هەتا بچوکەکانى ترى ئابوری تاڵان و قۆرخ کران.
ئەم تاڵان و قۆرخ کاریە هەمو چالاکى و گەشەیەکى ژیانى ئابورى سست و لاواز کرد وە هەتا لە زۆر شوێندا هەر نەى هێشت، کە ئەمەش بووە هۆى کەمبونى دەرامەت، بێ کارى زۆر هە تا لە ناو دەرچوانى زاتکۆو خەلکى ئەکادیمى، وێران بوونى وە گەشە نەکردنى کەرتەکانى پەروەردە، تەندروستى وە روخانى بنەماکانى ئابورى نیشتمانى وە لەمەش ترسناک تر قەرز کردن و قەرزدار بوون بە وڵاتا ن و دامەزراوە داراییە جیهانیەکانە، کە ئەمەش وائەکات ئەم وڵاتانە تا داهاتویەکى نادیار نەک هەر ببنە بارمتەى قەرز داران، بەڵکو ئەبێ نەوە دواى نەوە کار بکات تەنها بۆ دانەوەى قەرزەکان کە خۆبان هیچ خێریان لەم قەرزانە نەکردووە کە وەرگیراون واتە نەوەکان بە قەرزدارى لەدایک دەبن وە ئەژین بۆ ئەوەى قەرز بدەنەوە.
ئەم ئاماژانەى سەرەوە ئەمە ئەگەیەنن کە قۆرخ کارى و تالانى بە ناوى بازاڕى ئازاد چالاکى وە ژیانى ئابوورى بە هەموو رەهەندە ئینسانى و نیشتمانیەکانیەوە سنوردار ئەکات و کورت ئەکاتەوە بۆ بەرژەوەندى بازنەیەکى بچوک و گوماناوى لە هەمان کاتیشدا خەڵکێکى زۆر بێبەش دەکرێ لە هەموو بەشداریەک لە چالاکى و ژیانى ئابورى کە لە ئەنجامدا ئەبێتە هۆى فاسد کرنى پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکان وە لەناوبردنى سە رمایەى مرۆیی کە لە هێز و توانا و بەهرەى گەنجان و خەڵکى بەئەزمونا بەرجەستە ئە بێ.
لە هەر شوێنێ تێگەشتن لە بازاڕى ئازاد بوو بە کارى تاڵانى وە قۆرخ کارى بێ گوێدانە وە بێ ئامادەبوونى مەرج و بنەماکانى بازاڕى ئازاد ئەوا لەم شوێنە ئابورى میلیشیایى/ نا بەرپرس بوونى هەیە کە هیچ پەیوەندییەکى بە زانستى ئابورى، بەرژەوەندى نەتەوەیى، نیشتیمانی وە هە ستى ئینسانیەوە نیە. نمونە بۆ ئەمە عێراقى ئێستایە لەگەڵ زۆر شوێنى تر کە میلیشیا یا بە ناو دەولەت بە، بەلام لە ناوەرۆکا میلیشیایی وەک زۆر بە ناو دەولەت لە رۆژهەلاتى ناوەراست و وەلاتانى تر ى جیهان کە بونەتە خاوەن دامەزراوەى ئابورى نەوت و کەرتى پەیوەندى و نیشتەجێ بوون وە بازرگانى لەگەڵ قۆرخکردنى هەموو چلاکیەکانى بازاڕ ، بەمەش دەسکەوتنى پارەى کاشى/ نقد خەیاڵى بۆ ملیشیا بەجۆرێ لە خەونیشا بە خۆیانەوە نەبینیوە.
هەر وەک لە چەند وتارى پێشودا ئاماژەم بە عەقڵیەتى دەسەڵاتى میلیشیا کردوە کە داماڵراوە لە ڕەهەندى نیشتیمانى و ئینسانى وە نەتەوەیى، بۆیە ناتوانرێ لەم سەرمایە زۆرە ى کە بە تالانى وە قۆرخ کارى دەستى میلشیا ئەکەوێ دووبارە سەرمایە گوزارى بکرێ لەخزمەتى خەڵک و نیشتیمان،کە لەئەنجامدا بەجۆرێ لە جۆر و میتۆدەکانى مافیایى لە دەستیان ئەڕوات کە لەئەنجامدا هەم خۆیان لەناو دەچن و گەلیش بۆ ئایندەیەکى نادیار ئەبێ لە ئازار و رەوشی نائاسایی وە کۆڵەمەرگیا بژی.کەواتە بۆ ئەوەى بازارى ئازاد بریتى نەبێ لە تالانى و قۆرخ کارى پیوستە زەمینەى ئابوورى و زانستى بۆ ئامادە بکرێ وە مەرج و بنەما کانى بە جددى لەبەر چاو بگیرێ.




که‌ی بۆمبی دیمۆگرافی ئەتەقێتەوه‌؟

له‌ گه‌ڵ مه‌شغوڵ بوونی هه مووکۆمه‌ڵانی خه‌ڵکی کوردوستان له‌ماوه‌ی ئه‌م 6 ساڵه‌ی ڕابڕدودا، وه‌ته‌ له‌ 2۰۱٤ وه‌ به‌ قه‌ یرانی دارایی ونه‌بوونی مووچه‌وه‌ که‌ تا ئێستاش به‌ رده‌وامه‌ ، ده‌یان هه زار وه‌ هه تا زیانریش یه‌ که‌ی نیشته‌ جێ بوون له‌ کوردوستان به‌ بیگانه‌ فرۆشراوه‌ .بۆیه‌ پێوسته‌ بپرسرێ به‌ کام یاسا ئه‌ م کاره‌ کراوه‌، ئه‌ گه‌ربه‌ یاسایه‌ ، کێ وه‌ به‌چ ها نده‌ریک ئه م یاسایه‌ی پیشنیارکردوه‌؟.
فرۆشتنی خاک ومڵکی کوردوستان بۆهه ندێ پاره‌ هیچ پاکانه‌یه‌ک هه ڵ ناگرێ جگه‌ له‌ جێ به‌ جێ کردنی پلانی دوژمنان وه‌ نه‌بونی هه ستی به‌ رپرسیاریه‌تی‌ به‌رامبه‌ر ژیان وداهاتووی گه‌ل و وه‌ڵات له‌ کاتی له‌م ره‌وشه‌ی که‌ کوردوستان پیا تئ ئه په‌ڕی که‌خه‌ڵکی هه مووناوچه‌ دابڕاوکان له‌ ژێرهه ڕه‌ شه‌ی ده‌رکردنان‌ وه‌هه تا له‌ ژێرهه ڕه‌ شه‌ی کۆمه‌ڵ کوژیشدان، ئه‌م رووداوانه‌ی دوایی که‌ له توزخورما تو روویان دا به هه وڵ دان به‌ داگیر کردنی زه‌وی ومڵکی کورد تا دیمۆگرافیای توزخورما توبۆهه میشه‌ بگۆرن نمونه‌یه‌ بۆبه‌ رنامه‌ی گۆرینی دیمۆگرافی کوردوستانی ده‌روه‌ی هه رێم،. ‌هه‌ ریه‌که‌ له‌م یه‌که‌ نییشته‌ جێ بووانه‌ که‌ فرۆشراون وه ئه‌ فرۆشرێن به‌ بیگانه‌ له‌ هه رێمی کوردوستان ،له‌ داهاتوودا ئه‌بنه‌ مین وبۆمب له‌‌ به‌رده‌م نه‌وه‌کانی داهاتوو .
بۆیه‌ پێویسته‌ که‌سانی دڵسۆزو خه‌م خۆری ئاینده‌ی وه‌ڵات ونه‌ ته‌ وه‌ له‌ سه‌رهه موو ئاسته‌کان هه وڵه‌کانیان بخه‌نه‌ گه‌ڕ بۆسنوردار کردنی هه موو ئه‌م هه وڵانه‌ بۆ گۆڕینی دیموۆگرافیانی کودروستان ،وه ڕێگه‌ نه‌درێ هه ندێ ده‌روون نزم بۆ پاره‌ ودڵ خۆشکردنی دوژمنانی کوردو بازرگانی و قوماربه‌ ژیان وئاینده‌ی نه‌ته‌ وه‌وه بکه‌ن وه‌ ئاسایش وئاشتی نه‌وه‌کانی داهاتوو له‌ ئێستاوه‌ وێران بکه‌ن و بکه‌نه‌ دۆزه‌خ.
ئه‌ م بابه‌ته‌ پیش زیاترله‌ ٥ ساڵ نوسراوه‌، که‌له‌ به‌رگرنگی بابه‌ت وه‌ زۆربوونی هه وڵه‌کان بۆ گۆڕینی دیمۆگرا‌ فی کوردوستان به‌زیانی گه لی کوردوستان به‌ پێویستم زانی دوباره‌ بڵاو‌ی بکه‌مه‌وه‌ .
دیمۆگرافی(Demography) لەبنەرەتدا وشەیەكی یۆنانیە كەماناكەی ژماردن/ ئاماركردنی خەڵكە بەڵام وەك زانست بریتیە لە زانستی كۆمەڵ/ جمعیەت (Population) كە مەبەستی تێگەیشتنە لە دینامیكی كۆمەڵ/ جمعیەت (Population dynamics ) بە لێكۆڵینەوە لەسەر سێ قۆناغی دیمۆگرافی، لەدایك بوون ، كۆچ كردن وە تەمەن كە (مردنیش) ئەگرێتەوە.
دیمۆگرافی ئەتوانرێ لەزۆر بواری تری كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوری هەتا جغرافیا بەكاربهێنرێت بۆ نمونە بۆ زانینی ڕەگەزەكان لەبواری خوێندن، بۆزانینی چەند كەس لەناو كۆمەڵ یان وڵاتداپەیڕەوی كام ئاین دەكەن یان بنچینەی نەتەوەییان چییە و لە كام گروپی نەتەوەیین (groupEthnic)
لەبواری ئابوری دا دیمۆگرافی بەكاردێ بۆ دراسەكردنی قەوارە، گەشە ، چڕی ، دابەشبون ، هەتا بۆ زانینی چالاكی گروپی نەتەوەیی یان ئاینی لە وڵاتێكدا، بۆ نمونە لە فلیپین چینیەكان 3% دانیشتوانن بەڵام 53% ئابوری فلیپینیان بەدەستەوەیە.
دیمۆگرافی بەشێوەیەكی ئاشكرا لەلایەن دامەزراوە دەوڵەتی و ئەكادیمیەكان یان نهێنی لەلایەن دەزگا هەواڵگریەكانەوە باس و لێكۆڵینەوەی لەسەر دەكرێ بە مەبەستی زانستی و ئاسایشی كۆمەڵایەتی،،نەتەوەیی ، نیشتمانی ،ئابوری وە پێشبینی كردنی ئایندەی ناوچەیەك یان وڵات و میللەتێك لەرووی ئابوری كۆمەڵایەتی،سیاسی وە پاراستنی قەورەی نەتەوەیی.
لەڕۆژگاری نوێ دا،دیمۆگرافی بۆتە بابەتێكی گرنگی سیاسی، ئابوری ، نیشتیمانی ، نەتەوەیی وە كۆمەڵایەتی لە بچوكترین ئاستدا تا باڵاترین ئاست ،ئەمیش بەهۆی زۆربونی دانیشتوان و جوڵان و گواستنەوەی خەڵك و گروپە جیاجیاكان لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی تر بەهۆی پێویستیە ئابوریەكان وەك سەرچاوەی یان هۆكاری سەرەكی.
لەسەر ئاستی بچوك ،ئێمە ئێستا لەهەر گەرەكێ بژین یان لە هەر دامەزراوەیەك كار بكەین هەتا ئەگەر هەمومان خەڵكی یەك وڵات و لەیەك نەتەوەو ڕەنگ و ئاینیش بین، دەپرسین یان ئەڵێین ئەمە، یان ئەو ماڵە یان كەسانە خەڵكی فڵان شوێنی ترن یان باس دەكەین چەند كەس لەم شوێنەوە بە هەر هۆكارئك بئ هاتونەتە ئێرە ،وەكو هەمیشە ئەم باسانە هەتا ئەگەر ئاسایی باس بكرێ بەلام لەگەڵ خۆیدا گومانێك یان چەندەها گومان هەڵدەگرێ تا تەواو بەو كەسانە یان ماڵ و خێزانانە ئاشنائەبین كە تازەن لەم دەوروبەرەی تیا ئەژین،یان لە هەر دامەزراوەیەك كە كاری تیا دەكرێ وە هەتا لە سەر ئاستی نیشتیمانی وە جیهان ئامار دەكرێ كە چەند مێ یان نێر بەشدارن لە شوێنی كار و تەمەنیان چەندە بە مەبەستی زانینی ئاستی رۆلی جیندەر لە بواری بازاری كارو ئابوری یان هەر بوارێكی تری ژیان .لە سەر ئاستی فراوان تر ، واتە لەسەر ئاستی وڵات ، میللەت، هەتا كیشوەر بونی كەسانی تر لەنەتەوەی جیاواز، ڕەنگی جیاواز یان ئاینی جیاواز هەمیشە جێگە ی گومان و خۆپارێزی بوون لە لایەن خاوەن ولات یان دامەزراوەوەز.
زۆر لەوانەی كە ناتوانن جیاوازی قبوڵ بكەن وە تئ گەیشتنیان بۆ رووداو جیاوازیەكان كەمە یا هەر نیە،بوونی كەمینەی نەتەوەیی جیاواز، ئاین ،ڕەنگوەفەرهەنگ و شارستانیەتی جیاواز بەهەرەشە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوە وڵات و دەوروبەری خۆیان ئەزانن،وە تۆمەت باریان ئەكەن بۆ دروست بوونی هەر قەیران و دیاردەیەكی ناشئ كە لە ولاتا سەر هەل بدات.
ئەگەر سەیرێكی خێرای مێژوی جەنگەكانی جیهان بكەین هەمیشە گروپێكی نەتەوەیی یان ئاینی جیاواز بۆتە قوربانی یان هەتا كۆمەڵ كوژ كراون لە لایەن جەنگ خوازانەوە بۆ نمونەلەسەرئاستینەتەوەییبوون جولەكە، ئەرمەنی وە كورد ،لەسەرئاستیئاینیش موسوڵمانان،یەزیدیەكان، مەسیحیەكان وە مەزهەبە جیاوازەكان.
دروست بونی گروپی جیاواز لەناو هەر وڵاتێك یان نەتەوەیەك هەمیشە بونی هەبووە بە ئەندازەو پلەی جیاواز بەڵام لە جیهانی ئەمرۆی Globalization دا بە هۆكاری زیا تر ئاسان بوونی ڕێگاكانی گواستنەوە ، زۆر بوونی ژمارەی دانیشتوان ، پئویستی ئابوری وە ئە مجار شەرو ترۆر،دیاردەی كۆچ كردن لە لادئ بۆ شار ، لە شارئ بۆ شارئ تر، لە وەلاتئ بۆ ولاتئ تر وە لە كشوەرئكەوە بۆ كشوەرئ تر بۆتە كئشەیەكی جیهانی وە گۆران كاری مئژویی و بئ وێنەی لە دیمۆگرافیادا دروست كردوە لە سەر ئاستی هەم وەلاتان هەم جیهان وە ئەم حالە ئیتر بەردەوام ئەبئ مەگەر بە معجزە گۆرانی گەورە لە جیهانی سئ رووبدا لە رووی سستەمی ئابووری، سیاسی وە فەرهەنگیەوە .لە وەلاتانی خاوەن سستەمی دیمكرات و مسئول هەمیشە ماملەی دادپەروەرانە لە گەل كۆچبەرو كەمایەتیەكانا ئەكرئ وە وەكو سامانِێكی مرۆیی سەیرییا ئەكرئ وە لە رێگەی دامەزراوەی پەروەردەیی ، فێر كردن، فەرهەنگی وە ئابوریەوە هەولئەدرئ تكاملیان integration))پئ بكرئ لە ناو كۆمەلا بە شێوەیەكی تەندروست تا بە سوود بن بۆ خۆیان و ئەم كۆمەلگا یەی تیا جِێگیر بوون .
لەم 20 ساڵەی كۆتاییدا بەهۆی كێشەكان و جەنگەكانەوە و كۆچی بەكۆمەڵی گەلان و نەتەوەكان بۆ ئەم شوێنانەی ئارامیان لێیە بۆتە باسێكی گرنگی دیمۆگرافی لەسەر ئاستی جیهان،بەپێی دوا راپۆڕتی (UN) لە 19-6-2015 لە مەر ژمارەی كۆچ بەران لە جیهان لەساڵی 2014 تا 2015 واتە لەماوەی یەك ساڵدا زیتر لە 60 ملیۆن كەس بووە كە بەشی زۆری ئەم 60 ملیۆنە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستە لەوانە عێراق و سوریا كە ئێمەی كورد راستەوخۆ لەگەڵ ئەم كێشەیەدا لە هەموو رویەكەوە لەروبەروبونەوەداین.
دروستبونی داعش وە شەڕی داعش لەگەڵ دەوڵەتی عێراق و كورد و لەگەڵ لایەنەكانی تر لە سوریا و عێراق بەشێوەیەكی كتوپڕ لەماوەیەكی كورتدا بە ملیۆنان خەڵك بەهۆی جەنگ شوێنەكانی خۆیان بەجێ هێشت و پەنایان بۆ شوێنە ئارام و نیمچە ئارامەكان هێنا.
هەروەكوئەمڕۆ لە كوردستان ئەبینین كەم شوێن هەیە ئاوارەی عەرەبی سوننەی تیا نەبێ لەترسی هێرشی سەربازی و میلیشیا شیعەكان ،وە بەهۆی نزیكی مەزهەبی كورد لەگەڵ عەرەبی سوننە، عەرەبەكان لە فەلوجەو رومادیەوە روو ئەكەنە نەك هەر سلێمانی و هەولێر و دهۆك بەڵكو گوندو شوێنە دورەكانی سنوریش بەڵام ناتوانن بچن بۆ كەربەلا یان شارە شیعەكان هەم لە ترسان هەم دامەزراوە شیعەكان ڕێگەیان پێ نادەن وەكو بینیمان ڕێگە لە خەڵكی رومادی گیرا كە بچنە ناو بەغداد ، لەبەرئەوەی شیعەكان لەرووی دیمۆگرافی ئاینی و مەزهەبیەوە گومانیان لەسەر سوننە هەیە بۆ سەر ئاسایشی داهاتویان لە كاتێكدا كە هەر دوكیشیان لەیەك نەتەوەن واتە عەرەبن.
زۆربەی ئاوارەكان بەهۆی خراپی ژیانی ئابوریان و نەبونی قوتابخانەو فێرگە ناتوانن مناڵەكانیان بخەنە بەر خوێندن، ئەمەش وائەكا لە داهاتودا زۆربەی ئەم مناڵانە كە گەورە دەبن بەهۆی نەبوون و نەچوونیان بۆ قوتابخانە و فێرگەكان نەخوێندەوار دەرئەچن جگە لەوەش بەهۆی دژواری ژیانیان ناتوانن پەروەردەیەكی كۆمەڵایەتی باشیان هەبێت و فەرهەنگێكی باش وەربگرن كە ئەمەش بۆ خۆی هەرەشەیە لە داهاتوو بۆ ئەم دەوروبەرەی لێی ئەژین.
لەپێش هەموو شتێكدا دەبێ ئەوە بڵێم كە باسی مەترسی تەقینەوەی بۆمبی دیمۆگرافی دەكەم مەبەستم ئەوەنیە خودا نەكردە كە ئەم عەرەبە ئاوارانەی رویان كردۆتە كوردستان مامەڵەی خراپیان لەگەڵدا بكرێ ،بە پێچەوانەوە پێویستە بەهەموو جۆرێك هاوكاری مرۆیی و مامەڵەی مرۆییان لەگەڵ بكرێ چونكە ئەمانە واتە عەرەبی سوننە بە حوكمی جوگرافیا دراوسیی ئەبەدی (هەمیشەیی ) ئێمەن، جگە لەمەش ئەمانەیناچار ئەبن بچنە هەتا گوندو شوێنە دوور دەستەكانیش خەڵكی هەژارو زەحمەت كێشی عەرەبی سوننەن واتە هەم لەرووی مەزهەبی و هەم لەرووی چینایەتیەوە هەرەشەو فشاریان لەسەر، چونكە عارەبە سەرمایەدارەكانیان لەدەرەوەی عێراقن یان لە كوردستان لە خۆشترین شوێنن وە لە گەل میلشیا ئابوریەكانی كوردوستان خەریكی كاری بێزنزی ناشەرعین هەر لە ناردنی كاڵا بۆ داعش تا كرین و فرۆشتنی زەویو عقاراتی كوردوستان بۆ نیشتەجئ كردنی ئەم عارەبانەی توانای كرینی شوققەو فیللاو عماراتیان هەیە . ئەو شوێن و وڵاتانەی كە ئیستا كۆچی زۆری تیا روو ئەدا وەك ئەمەیئەمڕۆ لەناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەبینرئ(وە ئەشئ لە ئاسیا ی ناوەراست وە هەتا لە ایرانیش بە تایبەت بەشی رۆژ هەلاتی روو بدا بە هۆی داعشەوە) لە داهاتودا نا هاوسەنگیەكی دیمۆگرافی تیا دروست دەبێ ،ئەگەر زانستیانە مرۆییانە و بەرپرسانە بە ئامرازو شێوازی تەندروست مامەڵەنەكرێ ئەوا نا هاوسەنگی دیمۆگرافیئەبئتە بۆمبێك كە لە هەر ساتێكدا بۆی هەیە بتەقێتەوە كە كاریگەریەكانی وە تراجیدیاكانی كەم تر نابێ لەم هۆكارانەی كە بونەتە دروستبونی گۆڕان لە دیمۆگرافیا جا دیمۆگرافیای نەتەوەیی ،ئاینی یان مەزهەبی هەبێ.
نەبونی هیچ دامەزراوەیەكی دەوڵەتی و حكومی كارا ،هەژاری لە فكر،ئیدارە، وە نەبوونی پەروەردەو فەرهەنگی انسانی و TOLERANCE یارمەتی دەرە بۆ ئەوەی هەریەك لەم گۆڕانە دیمۆگرافیانە ببێتە بۆمبێكی تەوقیت كراو وە هەر كاتێ بتەقێتەوە وە هەرەشە لە ئاشتی گشتی ئئستاو و ئایند بكات،چونكە زەمینەی سیاسی ،ئابوری ، دوا كەوتویی كۆمەلایەتی، فكری،وە فەرهەنگی لە هە موو ئەم هەرێمانە هەیە كە توشی نا هاوسەنگی دیمۆگرافی بوون بە هۆی دەسەلات دار بوونی باندو میلشیای جۆرا جۆری تاوان و مرتەزیقە كە ئامادەن بۆ بچوك ترین بەرژەوەندیو دەست كەوت بئ گوئ دان بە هەر بەهاو شعورئكی انسانی بۆمبی دیمۆگرافی بتەقئنەوە.پرسیاری ئەمەیە ،ئەگەرئاشتیەكیگشتگیرلەهەمووناوچەئالۆزەكاننەیەتە كایەوە(بەداخەوەئەم ئاشتیە گریمانەیەكیدوورەو خەونە لانی كەم بۆ كاتی ئئستا) چۆن ڕێگە لەمتە قینەوە بگیرێ كە تەنها لە سەر كات وەستاوەئەمە بابەتێكی ترە كە هیوادارم خەڵكانی خاوەن فكرو زانست وعەقلی دروست بەشداری بكەن بۆ وەڵامی وە رێگر بن لە هەر هەولئ بۆ تە قینەوەی بۆمبی دیمۆگرافی.




دیموكراسی راستەوخۆ لەشەقامەوە

بەماناكەی، دیموكراسی واتە دەسەڵاتی خەلك، لەبواری كرداریدا مادام داسەڵات هی خەلك بێ، ئەبێ خەلكیش بریاربدات لەسەر سەرنەویشتی ژیانی خۆی وەداهاتووی خۆی لەهەموو روویەكەوە.
لەگەڵ دەستپێكردنی سەردەمی رێسانس لەسەدەی 14 لەرۆژئاوا لەبواری فەرهەنگی، زانستی، فكری‌و فەلسەفی، ئەمجار دروستبوونی جوڵانەوەی فكری سیاسی‌و چالاكی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی، شۆڕشی پیشەسازی‌و وەدەورانی رۆشەنگەری بەرههمهێنا، كەئەمەش لەخۆیدا جوڵانەوەی كرێكاری‌و چینایەتی‌و وشیاری كۆمەڵایەتی‌و سیاسی لێكەوتەوە .
لەگەڵ شۆرشی پیشەسازی گۆڕانكاری گەورە لەبواری چینایەتی دروستبوو لەوانە دروستبوون‌و بەهێزبوونی چینی بۆرژوازی شاری‌و چینی كرێكار كەشێلگیرانە لەخەباتی سەختدا بوون بۆ گۆڕانكاری ریشەیی لەبواری سستەمی سیاسی، ئابووری‌و كۆمەڵایەتی، هەرئەم خەباتە شێلگیرانەی چینی بۆرژوا، كرێكارو برسیەكان بوو كەبووە هۆی دروستبوونی شۆرشەكانی بۆرژواو جوڵانەوەی چاكسازی لەهەموو ئەوروپا كەبووە هۆی پەیدابوونی پارتی سیاسی، هەر چینێك پارتیكی سیاسی خۆی دروستكرد تارەنگدا‌نەوەی دنیابینی خۆی بێ بۆ پارێزگاری لەبوون‌و بەرژەوەندیەكانی خۆی.
.شۆرش‌و شەپۆلەكانی چاكسازی لەرۆژئاوا بوە هۆی گۆڕانی سستەمی سیاسی لەپاشایی تاكرەوییەوە بۆ سستەمی دیموكراسی پارلەمانی كەتائێستاش بەردەوامی هەیە.
یەكترقبوڵكردن، ئازادی بیروڕا، ئازادی تاك‌و بەشداری تاك لەبریاردان لەڕێگەی دەنگدان لەسەر ئاستی دامەزراوە دەولەتیەكان لەگەڵ مافی خاوەنداریەتی بنەما سەرەكیەكانی دیموكراسی رۆژئاوان، هەروەها چەمكی دەوڵەتی خۆشگوزەران (Welfare state) بۆ سستەمی دیموكراسسی زیادكرا، چونكە دیموكراسی بەبێ دادی كۆمەڵایەتی ناتوانێ بەردەوام‌و پایەداربێ، هیچ كەسێك ناتوانێت تەنها بەئازادی قسەكردن بژی ئەگەر لایەنی هەرەكەمی ژیانێكی شەرەفمەندانەی بۆ فەراهەم نەكرێت . یەكەمجار لەئیمپراتۆری ئەڵمان باس لەدەوڵەتی خۆشگوزەران كراوە هەروەها لەساڵی(1889) بۆ یەكەمجاریش باس لەئاسایشی كۆمەڵایەتی كرا. ‌لەسەدەی بیست كەم یان زۆر دەوڵەتی خۆشگوزەران بووبەناسنامەی سستەمی سیاسی لەئەوروپای رۆژئاواوە ئاسایشی كۆمەڵایاتی كەلەبەخۆرایی خزمەتگوزاری تەندروستی‌و خوێندن‌و فێركردن لەهەموو قۆناغەكانی خوێندن هەتا زانكۆش لەگەل هاوكاری دارایی لەكاتی بێكاریدا بەرجەستە ئەبێ بوو بەمیكانیزمی دەوڵەتی خۆشگوزەران. ئەم دادی كۆمەڵایەتیەی بەشێوەیەكی رێژەیی كەتائێستا لەئەوروپا هەیە، جگە لەرەهەندە سیاسیەكەی رەهەندی فەرهەنگی، شارستانی، مێژوی شێوە هەتا ئاینیشی هەیە، بۆنمونە بوونی رێكخراوە خێرخوازیەكان لەوڵاتانی ئەوروپا مێژویەكی درێژی هەیە بەڵام لەسەدەی بیستەمدا لەبەر گەلێك هۆكاڕ كەباسی بابەتی ئێستامان نیە رەهەندێكی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی وەرگرت، بەهەرحاڵ هۆكار هەرچیەك بێت ئەوەی ڕاستیە ئەمەیە كەتائێستاش یاسای ئاسایشی كۆمەڵایەتی نەك هەر خەلكی ئەوروپی لێی سودمەند بووە بەڵكوو بەدەیان ملیونان خەڵكی تریش كەلەدەرەوە هاتوون سودمەندبوون.
سۆسیال دیموكراتەكان كەخۆیان بەپارێزەری دەوڵەتی خۆشگوزەران ئەزانن لەرۆژئاواوە لەم ڕێگەوە رۆڵی سەرەكیان بینی لەسنورداركردنی گەشەی جوڵانەوەی سۆسیالیستی‌و كۆمۆنیستی رادیكاڵانە بەتایبەت لەسەردەمی یەكێتی سۆڤیەت، بەڵام دوای هەرەسی یەكێتی سۆڤێت‌و رەواج بوونی ئابووری لیبرالی لەرێگەی بازاری ئازاد، بەردەوامی دەوڵەتی خۆشگوزەران كەوتۆتە ژێر پرسیار بەتایبەت لەكاتی ئێستادا كەرۆڵی دەوڵەت كەمترو كەمتر ئەبێت، كەم ئەكرێتەوە لەئابووریدا بەتایبەت لەلایەن پارتە لیبرالەكانەوە.
لەكۆتایی سەدەی نۆزدە‌و سەرەتای بیست، بزاڤی دیموكراسی‌و دادخوازی گەشەیەكی مێژوویی بێوێنەیان بەخۆوەبینی كەلەهەموو مێژووی مرۆڤایەتی وێنەی نەبوو بەڵام لەهەمان كاتدا دیموكراسی پەڕ‌لەمانی‌و دەوڵەتی خۆشگوزەران چارەی هەموو گرفتەكانیان نەكردوە ‌و ناكەن، نمونەش قەیرانە گەوەرەكانی ساڵانی سیەكانی سەددەی رابردوو هەروەها بزوتنەوەی خوێندكاران لەساڵانی شەستەكاندا دژی دەسەڵات‌و هەروەها بزوتنەوەی ژنان لە شەستەكان‌و حەفتاكانی سەدەی رابردوو .
بەهۆی گۆڕانكاری لەسستەمی سیاسی‌و ئابووری‌و هەروەها لەجیۆستراتیجی‌و جیۆسیاسی لەسەرئاستی جیهان لەم بیست بۆ سی ساڵەی دواییدا گۆڕانكاری لەسەر رەوشی دیموكراسی‌و دادخوازیدا كردوە، بەجۆرێك وردەوردە پەرلەمانەكان‌و نوینەرانی خەڵك لەپەرلەمان بێدەسەڵاتترو دەستەوەستانتر ئەبن لەمەڕ چارەی گرفتەكان، لەبەر گەلێك هۆكار نوێنەران لەپەرلەمان ناتوانن ئەوەی خەڵك راسپاردەی بۆكردوون بەئەنجامی بگەیەنن، هەرلەبەرئەمەشە كەخەلك بێهیوا ئەبێ لەكاری بریكاران ناچار خۆیان دێنە شەقام نمونەی تازەش بۆئەمە بزوتنەوەی هێلەك زەردەكانی فەرەنساو ئێستا لەلوبنان‌و عێراق، كە بەدلنیایی سبەینێ زۆرشوێنی تریش هەمان ڕەوشی عێڕاق‌و لوبنان دوبارە دەبێتەوە. واتە نوێنەران لەپەرلەماناكان تەنها وەك بریكاری دەنگدەران كارئەكەن هەتا ئەگەر باشترین نوێنەریش بن ئەمجار ناتوانن نوێنەرایەتی هەموو خواست‌و ئارەزوەكانی دەنگدەران بكەن جگەلەوەی كەنەكەونە ژێر كاریگەری لۆبی بەرژەوەندیە جۆراوجۆرەكانەوە..
دیموكراسی ناراستەوخۆ لەبریارداندا لەڕێگەی بریاكارەكانەوە ( نوینەرانی پەڕلەمان) لەدابەزینی بەردەوامی متمانەدایە بەهۆی سەرگەرمی هەندێك وەلەهەندێك شوێن زۆربەی بریاكارەكان بەبەرژەوەندی خۆیان‌و تێوەگلانیان لەلۆببازی، لەبیركردنی ئەم پەیامەی كەپێراسپێراون، هەرلەبەرئەمەشە لەهەموو شوێنێك لەدنیا ئەم وتەیە ئەوترێتەوە: سیاسیەكان راست ناكەن… لەهەر شوێنێك بریاكارەكان بەناو نوێنەرانی خەلك لەپەرلەمان نەتوانن بەئەركی خۆیان رابگەن بەپیادەكردنی بنەماكانی دیموكراسی كەبریتیە لەدەسەڵات بۆ گەل‌و برایار لەلایەن گەلەوە، ئەوا گەل راستەوخۆ لەشەقامەوە داوای پیادەكردنی بنەماكانی دیموكراسی ئەكات هەروەك ئێستا لەگۆرەپانەكانی شارەكانی عێراق‌و لوبنان ئەبینرێ، كەئەبێ دەسەلات بۆ گەل بێت‌و بریار لەگەلەوە بێت لەسەر هەموو لایەنە چارەنوسسازەكانی ئێستاو داهاتوو تائاسایش بەهەموو رەهەندەكانیەوە بۆوڵات‌و گەل فەرراهەم ببێ.
لەم كاتانەدا كەشەقام ئەبێتە بریاردەر ئەوا دەسەڵات، دوو ڕێگەی لەبەردەمە بۆ مامەڵەكردن، یان ملكەچی بریارەكانی شەقام بێ‌و ئامادەی گواستنەوەو رادەستكردنی دەسەڵات ‌بێ بەشێوەیەكی ئاشتیانەوە لەشەقامەوە حكومەت دروست ‌بێت، یان ئەوەتا دژی داخوازی دیموكراسی راستەوخۆی شەقام ئەوەستێتەوە، لە ئەگەری دوەمدا ئەوە لەشەقامەوە شۆڕش دروست ئەبێ یان شەڕی ناوخۆ بەتایبەتی لەوڵاتانی جهانی سێ، بەتایبەتتریش وڵاتانی عەرەبی‌و اسلامی كەدامەزراوەی دیموكراسی‌و دەولەتییان هەرنیە یان لاوازە.
بەهەرحاڵ بۆ دۆخی عێراق، عێڕاق بەرەو ئاراستەی دۆخی دوەم دەروات كە شۆرش یان شەڕی ناوخۆ ، مەگەر موعجیزەیەك لەو ئەگەرە لایبدات‌و ئاراستەكە بگۆڕێ.




بۆچی زۆرینه‌ی كه‌رته‌ خزمه‌تگوزارییه‌كان به‌ كۆمپانیا حیزبییه‌كان دراون؟




سیاسه‌تی ئاسایشی خۆراک و ته‌ندرو‌ستی حکومه‌ت چیه‌؟

ژینگه‌ی ته‌ ندروستی وه‌هه تا ئاسا یشی نه‌ ته‌وه‌یی هه رنه‌ ته‌وه‌یه‌ ک به‌ نده‌ به‌ فه‌ راهه م بوونی خۆراک وده‌رمانی باوه‌ڕپێکراووته‌ ندروست ،که‌ ئه‌ بنه‌ بنه‌ ما بۆدروست کردنی هه یکه‌لی کۆمه‌ ڵگایه‌ کی چالاک .هه رله‌ دێرزه‌مانه‌وه‌ ،هه رنه‌ته‌ وه‌ ووڵاتێک سیاسیه‌ تی تا یبه‌تی خۆی هه بووه‌ وهه یه‌ ، بۆبه‌ رهه م هێنانی به‌ روبوومی کشتوکاڵی بۆخۆراک وبه‌ رهه می ده‌رمانی تا بتوانن ئاسایشی خۆراک وته‌ ندروستی فه‌ راهه م بکه‌ن،واتا فه‌ راهه م کردنی خۆراک وده رمانی ته‌ ندروه‌ه‌ست به به‌شێکی گرنگی ئاسایشی نه‌ تهوه‌یی دائه‌نرێ، وه‌ بێ ئاسایشی خۆراک ئاسایشی نه ته وه‌و وڵات فه‌راهه م نابێ وئه‌که وێته‌ ژێرهه ره‌شه وه‌.هه ڵبه‌ ته‌ ئاسایشی خۆراک وده‌رمان به‌ نده‌ به‌ توانای به‌ رهه م هێنان به ئه ندازه‌ی پێویستی بازاری نیشتیمانی،وه‌ جۆری به‌ رهه م که‌ له‌ رووی چۆنایه‌تی ،ته‌ ندره‌ستی وه‌ ژینگه‌ ییه‌ وه‌ پایه‌ دار بێ.

یه‌ کێ له‌ هۆکاره‌ هه ره‌ گرنگه‌کانی توانای به‌رگری کورد به‌ رامبه‌ ردوژمنانی ،وه ره‌ گه‌ زی هه ره‌ سه‌ره‌کی توانای به‌ رگری کردنی کورد،وه‌ توانای مانه‌ وه‌ی له‌ سه ر ولاتی خۆی ئه‌ مه‌ بووه‌ که‌ توانیویه‌تی له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌خۆراک وبژێوی خۆی په‌یدا بکات بێ ئه‌ وه‌ی که‌ پێویستی به‌ نان و خۆراکی بێگانه‌ بێ. له‌ به‌رئه‌ وه‌ی سه‌رچاوه‌کانی خۆراک وبژێوی له‌ کوردوستانا هه میشه‌ فاکته‌ری هێزوبه‌رگری بوون بۆئه‌ وه‌ی کورد له‌ نیشتیمانی خۆی بمێنێته‌وه‌ ،بۆیه‌ دوژمنانی کورد هه میشه‌ هه وڵیان داوه‌ وه‌ ئێستاش هه وڵ ئه‌ ده‌ن که‌ سه‌رچاوه‌ کانی ، وه‌ ژێرخانی خۆراک و بژێوی له‌ کورد وشک بکه‌ ن و وێران بکه‌ن.. به‌ ڵگه‌ی ئه‌مه ش له‌ مێژووی تازه‌دا وێران کردنی ٥۰۰۰ گووندی کوردستانی باشووربووله‌ لایه‌ن ده‌ سه‌ڵات دارانی به‌عس له‌عێڕاق له ساڵانی۷۰ کان و80 کانی سه‌دده ی بیسته‌ م وه‌ ئێستاش وێران کردنی هه مووژێرخانێکی ئابووری کشتوکاڵ و وێران کرنی هه رچی زۆرتری سه‌رچاوه‌ کانی خۆراک، ژیان ،شارستانی وه‌هه تا شوێنه‌واری مێژووی فه‌ رهه نگی کوردوستان له‌ لایه‌ن سووپای داگیر که‌ری تورکیا له‌ رۆژئاوای کوردوستان.

ئاسایشی ئابووری که‌ ئاسایشی خۆراک پایه‌که‌یه‌تی له‌ گه‌ڵ ئاسایشی ته‌ ندروستی دووره‌گه‌زی سه‌ره‌کی ئاسایشی نه‌ ته‌وه‌وه يين ،که‌ هه رده‌ سه‌ڵاتێکی به‌ رپرس گرنگی هه ره سه‌ره‌کیان پئ ئه‌دات به فه‌راهه م کردنیان ،چونکه‌ نه‌ ته‌ وه‌ی نه‌ خۆش و برسی نه‌ ک هه رناتونێ به‌ رگری له‌ خۆی بکات به‌لکو به‌ روه‌ هه ڵوه‌ شا نه‌ وه‌ و‌ که‌ وتن ئه‌ ڕوات ،هه ر له‌ به‌ر ئه‌ مه‌ شه‌ دوشمنان له‌ هه وڵ و پلان دانانن که‌ به برسی کردنی تاکی کورد وه‌نه‌خۆش کردنی توشی روخانی بکه‌ن . ره‌وش ودیارده‌ی کۆڵ به‌ری له‌رۆژهه ڵات نمونه‌یه‌که‌هه م له‌ سه‌ربرسی کردنی کورد بۆ روخاندنی وه‌هه م خه‌ باتیکشه‌ دژی رووخان ،که‌ ساڵانه‌ سه‌دان وهه زاران كورد له‌ناچاری کاری دژوارو پرمه‌ ترسی کۆڵ به‌ ری ئه که ن گیان له‌ ده‌ ست ئه‌ ده‌ن یا که‌م ئه‌ ندام ئه‌ بن تا به ده ستى خؤيان به به هاى ڰيانيان نانئ ݒه يدا بكه ن ،نه روخين وه‌ به‌هاوکاسایه‌تی انسانی خۆیان بپارێزن .

له‌ ژێڕرۆشنایی ئه‌ م ده‌ رببرینه‌ ی سه‌ روه‌ ئه‌ بینین ، که‌ تائێستا له‌ نه‌زانی وه‌ له‌بئ سیاسه‌ ت وبێ سسته‌ می هه مان ئه‌ م کاره‌ی ئه‌ نجام دراوه‌ که‌ دوژمنان ئاره‌ زوویانه‌ له‌ وێران کردنی بنه‌ماکانی ژێرخانی ئا سایشی خۆراک وته‌ ندروستی وکایه‌ کانی تری ژیان ،به‌ ڵگه‌ ونمونه‌ی زیندوش دیمه‌ نی کالاکانی بازاره‌ که‌ چه‌ندیان نیشتیمانین؟ وه‌ هه روه‌ها ڕه‌ وشی کایه‌ کانی تریش به هه مان جۆرکه‌ هه موومان ئه‌ ی بینین.
به‌ پێوه‌ری ژیانی هاوچه‌رخ ئاسایشی خۆراک ،هه روه‌ک له‌ سه‌ ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێ دا ته‌نها دابین کردنی بڕی پێویستی خۆراک بۆ کاتێکی دیاری کراو نیه‌ به‌ڵکو چۆنیه‌تیه‌که‌شیه‌تی که‌ گوونجاو بێ له‌ گه‌ڵ پێوه‌ره‌ ته‌ ندروستی و ژینگه‌ یه‌کان ،واته‌ چۆنیه‌تی خۆراک به‌ ئه‌ ندازه‌ی بڕی په‌ یداکردنی خۆراک گرنگه‌. له‌ م رووه‌وه‌ ئه‌ گه‌رته‌ماشای ڕه‌وشی ئاسایشی خۆراک وته‌ندروستی وه‌ڵات بكه ين ئه‌ بینین كه هه م له‌ رووی چه‌ ندایه‌تی وه‌هه م له‌ رووی چۆنایه‌ تیه‌ وه‌ ته واو نيه . ئه‌مرۆله‌بازارا به‌هۆی نه‌بوونی دڵنیایی له‌مه‌رچۆنیایه‌تی خۆراک وده‌رمان هه ست به‌ ئاسایش ناکرێ، ئێستا ڕه‌وشێ په‌ یدا بووه‌ که‌، به‌کاربه‌رله‌ ده‌رمان زیاترئه‌ترسێ نه ک نه‌خۆشی وه‌ له‌خۆراک زیاترله‌ برسیه‌ تی .
هه ڵبه‌ته‌ تائێستاهیچ سییاسه‌ تێکی دیاری کراوی داڕێژراوی به‌ یا سا کراونیه‌ بۆفه‌راهه م کردنی ئاسایشی خۆراک و ته‌ندروستی نه‌ بۆکورت خایه‌ن نه‌بۆدرێژخایه‌ن،به‌ هه مان جۆری کایه‌کانی تری ژیان که‌ سیاسهتیمان بۆیان نیه‌ وه‌ک سیاسه‌ تی ئابووری ،ووزه‌،ئاو ،به‌ رگری ،په‌ روه‌رده‌ ، زانست ،توێژینه‌وه‌،فه‌ رهه‌ نگی وه‌ کۆمه‌ ڵایه‌تی و ..هتد

. ،ئه‌مه‌ش واته‌، به‌ رێوه‌ بردنی وڵات بئ سیاسه‌ت ئه‌ نجام ئه‌درێ که‌ له‌ ئه‌نجام دا بۆهیچ کام له‌ کایه‌کانی ژیان هیچ داهاتوویه‌کی دیاری کراونیه‌ ،وه‌ کاری حکومه‌ ت ودامه‌ زراوه‌کان وه‌ک له‌ شوێنێکی ترا باسم کردوه ‌کورت ئه‌کرێته‌وه‌ بۆشوێنی نامه‌ی رۆیشتووهاتووی بێ کاریگه ر
. بۆدیاری کردنی سیاسه‌تی خۆراک وته‌ن دروستی وه‌هه روه‌هاهه مووکایه‌کانی ترپێویست به‌فه‌لسه‌فه‌یه‌کی سیاسی دیاری کراوهه یه‌ که‌له‌ سه‌ روه‌وه‌ ئاڕاسته‌ بکرێ بۆخواره‌وه‌ ،که‌ دره‌نگ یا زووئه‌ بئ سیاسه‌تی ئاسایشی خۆراک و توندروستی وه‌ هه روه‌ها سیاسه‌تی کایه‌کانی ترله‌ سه‌ رئاستی نیشتیمانی دیاری بکرئ له‌ سه‌ربنه‌مای یاسای،وه‌ تا ڕۆژێ زووتر ئه‌ مه‌بکرێ باشتره‌،کاری ئه‌ مرۆنه‌خرێته‌ سبه‌ی بۆ ئه‌ وه‌ی هه موو تا‌کێ هه ست به‌ ئاسایش بکات له‌ هه موو روویه‌که‌وه‌ ،ئه‌ وسا ئه‌توانێ هه ست به‌ هاوڵاتی بوون وهاونیشتیمانی بوون بکات وه‌ ئه‌وکات دڵسۆزانه‌ ئه‌ رکه کانی ئه‌ونجام ئه‌ دات.
وه‌ له‌ ئێستا وه‌ گرنگه‌، که‌هه موناوه‌نده‌که‌نی هه‌ مووده‌سه‌ڵاته‌کانى نيشتيمان وه‌ ناوه‌نده‌کانی رۆشن بیری وه‌ فکری بابه‌ تی فه‌راهه م کردنی ئاسایشی خۆراک وته‌ ندروستی له‌سه‌رئاستی نیشتیمانی وناوچه‌یی/پارێزگاکان باس بکرێ شرۆڤه‌ی بۆ بکرێ وه‌ هه روه‌ها هه مووجۆره‌ ئاسایشه‌ کانی تر، چوونکه‌ چه‌نده‌ ئاراسته‌ کردنی سیاسه‌ ت گرنگه‌ به‌ ئاراسته‌ی ئامانجی به‌ رهه م دار،به‌هه مان ئه‌ندازش به‌ شداری خالک له دروست کردنی بریاروبریاردانا گرنگه‌ .




ما هي رسالة الشارع من بيروت إلى بغداد؟ ولماذا نسمية بـ”جيل الالفين”

د. محمد امین

بعد فشل الربيع العربي وتلاشيه لأسباب كثيرة ، فقد أدى ذلك إلى انحراف اتجاه الدوافع الرئيسية للربيع العربي ، وقد تغير الوضع إلى الوضع الحالي الذي نراه .
اليأس والقمع والظلم الاجتماعي وسوء استخدام سلطة الدولة هي دوافع حية للاحتجاجات العربية في هذه الفترة, من بيروت إلى بغداد, هي نفس الدوافع المختلفة للربيع العربي، كان الربيع العربي يقوده الأخوان المسلمين والمجموعات الإسلامية الأخرى, يشارك فيها كل أطياف المجتمع وغالبيته الساحقة من الذكور, لكن الحركة الحالية في الشارع في كل من بيروت وبغداد يشارك فيها الشباب من كلا الجنسين وخاصة في بيروت, لكنها تفتقر إلى التنظيم والقيادة ذات الهدف السياسي الحاسم حتى يستطيع أن يكون بديلاً للسلطات الحالية.
الشارع في كل من بيروت وبغداد لهما نفس الرسالة حول ما يتعلق بإسقاط السلطات الحالية التي تتهم بأنها فاسدة غير كفوئة ومبنية على المحسوبية والنسب والطائفية.
إذا كان الربيع العربي يتعارض بشكل رئيسي مع أشكال ورموز السلطة ، وكان الناس يعتقدون أن إزالة هذه الاشكال سيؤدي إلى حالة أفضل, لكن النتيجة أظهرت العكس من ذلك ، إما في الحالة القائمة ، يتم توجيه المتظاهرين في الشوارع ضد النظام السياسي والاقتصادي كله ، وليس فقط ضد شخصية معينة من السلطة.

تكمن المشكلة الرئيسية في العالمين العربي والإسلامي في أن الأنظمة السياسية لا تمثل مصالح الشعب في أي مجال من مجالات الحياة ، وأن الأنظمة لا تستطيع ان تواجه تحديات الحياة المعاصرة الجديدة وتحديات العالم الجديدة . لذلك فقد الشعب كل أنواع الأمن في الحياة ويخافون من كل شيء ما عدا الموت لأنهم لا يفقدون أي شيء في حياتهم بموتهم ,مع الحياة البائسة للناس ، تعيش نخبة السلطة المسلطة حياة أخرى, وتعيش في عالم آخر على حساب الناس الفقراء, وان السلطة في وادي والشعب في وادي آخر, وليس لديهم أي مصلحة او مستقبل مشترك على الإطلاق.
كما اشرت أعلاه , هناك جيل جديد يسمى بجيل الالفين, وهو أقل ارتباطًا بالماضي وكذألك اقل ارتباطًا بالأعراف الاجتماعية الكلاسيكية, بالمقارنة مع أجيال اللذين شاركوا في انتفاضة الربيع العربي حيث كانت مرتبطة بالماضي , المعايير الاجتماعية القوية والطقوس الدينية وهذا كله تمثله الأخوان المسلمين ,لذلك ، الآن هناك جيل رائد ، جيل ألفي محاصر من قبل كل من المحافظين والسلطويين الفاسدين.
رسالة صوت الشوارع من بيروت إلى بغداد هي رساله من الجيل الذى هو من ناحية انفصل عن الماضي لعديد من الأسباب بما في ذلك عدم وجود تربية جيدة من قبل النظام وانهيار المؤسسات التربوية والفكرية والاقتصادية وعدم رعاية الدولة للفرد في شتى مجالات الحياة , ومن ناحية أخرى ، يشعر الفرد بانه الخاسر في المستقبل ولا يدر ما يخبئ له هذا المستقبل, وبالتالي يعيش في فراغ, ولا يستطيع فيه النظام السياسي, الاجتماعي – الثقافي والاقتصاد الحالي أن يحقق أحلامه ، وبالتالي فإن الشارع هو المكان الوحيد الذي يمكن أن يعبر فيه على الأقل عن ما يحلم به حتى ذا كان لا يمكن ان يغير حياته والنظام السياسي .
في هذا الصدد ، يثار هذا السؤال حول مستقبل الحركة الجديدة في بيروت وبغداد ، هل سيستمروا مع مظاهرة سلمية بالحسم حتى تحقيق أهدافه؟ هل سيتم كبحها مثل حركات الاحتجاجات الأخرى؟ أو يتابعوا مع المظاهرات والاضطرابات حتى يفرضوا إرادة التغير الجذري, ويجبروا الأنظمة على الاستسلام وزوالها, وبعدها البدء بعصر جديد يتميز بنظام يضمن الحق في تقرير المصير للفرد , وسيادة الفرد والمشاركة الحقيقية للفرد في كل القرارات المصيرية وفى كل مجالات الحياة والضمان للحرية والعدالة ؟
سيتم أيضًا الرد على هذه الأسئلة من خلال شوارع بيروت وبغداد ، ثم سنرى ما إذا كانت الرسالة ستصل الى مكانها المنشود وربما تضل في شوارع أخرى وفي مكان آخر. أو تتلاشى مثلما تلاشى الربيع العربي حيث تحولت من ربيع العربي الى الخريف العربي.
مهما كانت الإجابة في الوقت الحاضر ، هناك شيء واحد مؤكد ، أن حركة التغيير والكفاح ستستمر مهما تكون العقبات حتى تتحقق الاهداف المذكورة وعلى راسها الحرية والعدالة
الكاتب والأكاديمي من كوردوستان عيراق




حكومة الشارع العراقية

د. محمد امين

ظهور اي مشكلة او ازمة كحادث يرجعنا الى الوراء والاسباب التي حدثت سواء في الماضي البعيد او القريب اصبحت من نتائج الازمة و الحدث لكن يجب ان نجد الاسباب والاليات التي تساعد على حل الازمة وهذه له علاقة بالتجارب و والخلاق الفكريه (الاحداث تكشف الحقائق/جريدة روزنامه ٣-١١-٢٠١١).
الرئية للحصول على اليات و اسباب العلاج يعتبر معيار للنشوء ونمو القدرة الفكرية لهذه الازمة التي خرجت منها سواء كانت اجتماعية ،اقتصادية ،قانونية او سياسية.

لكي لا يتوسع الموضوع علينا بالدخول الى ازمات اليوم في العراق بالاخص الازمات السياسية و الاقتصادية والتي تعصف بالعراق منذ سقوط النظام سنة ٢٠٠٣ حيث ظهرت الازمات بمختلف اشكالها الى الوجود وتعمقت في اوصال وجذور عقل الانسان العراقي علما بان كثير من هذه الاسباب لها علاقة بالدول المحيطة و القسم الاخر متعلق بعقلية الجماعات والاحزاب المسلحة.
الفقر والتخلف الفكري والثقافي السياسي للشعب العراقي.
في الوقت الحاضر و بسبب الاوضاع المتردية بسبب الازمات الانفة الذكر و باخذ واقع الازمات الاحداث بنظر الاعتبار نضع الحقائق التالية لكل الافراد و الجماعات غير قابلة للنقاش او الانكار.
١-الادارة التي تحكم العراق باسم الحكومة لم تستطيع و لن تستطيع مستقبلا حل الازمات وانما هي اصبحت جزء من الازمة و السبب للذي يحدث.
وابرز مثال الازمة المالية و الجيش من الموظفين اللذين لا وجود لهم في دوائر الدوله وموئسساتها تقوم بقتل حياة الفرد و المجتمع و العائلة والحكومة لاتملك الحل لهذه الأزمات فقط انما تتوسع و تتمدد الازمات نحو الاسوء و تنزف الجروح بشكل رهيب وهذه الحالة ترجع الى فقر العقل السياسي و الاقتصادي للمسؤلين وعدم وجود اي رؤية او حلم و رصد عند المتسلطين على الحكومة.
٢-في حالة استمرار الازمة و الاحتجاجات للمواطن بنزوله للشارع تؤدي الى تفكيك و تخريب جميع المؤسسات الحكومية الاسوء من ذلكً الحكومة متحيرين و بدون اقتدار الحكم لا يقومون باخذ مسؤلية الاحداث على عاتقها لان لا يوجود من يقوم بأخذ زمام المسؤلية بغية ايجاد حل للازمة عدا الطبقات الفقيرة من الشعب والحكومة بهذا الشكل وجودها او عدمه شيء واحد قد يكون عدم وجود الحكومة للجماعات المسلحة احسن من وجودها ظهور هذه الحالة دليل على ان حكومة الميليشيات تعيش في ازمة كبيرة من ناحية الفكر و والسياسة و القيم .
٣-عند قراءة و دراسة للاحداث السياسية التي تمر على العراق حاليا المصالح الاقتصادية و المساكل التاريخية و مشاكل الجيو بوليتيك /الستراتيجي و حرب النفوذ المناطق السياسية الاقتصادية و العسكرية في المنطقة والعالم اذا هناك معجزة تمنع حدوث الكارثة والا فأن العراق سيكون هدف لمركز الخلافات الاقليمية و العالمية والتي تصور المأسات مقلق ومؤذي لايمكن التفكير به
خلال فترة الحكم الجديد في العراق لم تستثمر في مجال لكي يستطيع الشعب التحمل والبقاء على العيش و المقاومة مثلا/ الامن الغذائي و الصحي والاجتماعي لا وجود له والامن السياسي اصبح ضحية لمجموعة من التجار المرتبطة بالجماعات المسلحة والتي تفكر بنهب و سلب اكبر كمية من ثروات البلد بدون رحمة.
نكرر بان لا جدال بان حل مشاكل الازمات و المشاكل تتم بيد المسؤلين الحاليين في الحكومة والتي بالاساس هم سبب او جزء من الازمة وتعتبر حلم وخيال ابعد من السراب.بجب ان ننتظر المأسات والازمات اكثر من الحالي مثلا الحكومة لحد الان لم تقوم باي خطوة لصالح حل المشاكل و تخفيف الازمة بل كانت بعيدة عن ايجاد الحلول بدم بارد و بدون مبالات ذلك.
والشعب يدخلون حصرا وبدون امل الى داخل الاحداث على حساب انصهارهم والقبول بالمأسات لذلك فأن الحكومة التي ظتلد من هؤلاء الناس المتظاهرين هي من الحلول الجيدة للشعب الذي يفرشون الشارع للتعبير عن معاناتهم والتغير في السياسات الخاطئه فتشكيل هكذا حكومة تعتبر الحل الامثل لانهاء المشاكل و الحالة المأساوية التي يعيشها الشارع العراقي لان الحكومة الرشيدة والناجحة يجب ان تكون منتخبة من قبل الشعب و للشعب.
تشكيل هكذا حكومة ليس جواب للامال و الرغبات و الام الناس فقط انما يعتبر المدخل لتطوير و نشوء الفكر السياسي والثقافة السياسية و الحضارة المتمدنة ومستقبل متمييز عن الحالة الراهنة للحكم بعد تشكيل هكذا حكومة تكون الخطوات الاخرى في مجال القانون و الدستور و إعطاء شرعية المؤسسات للدولة و المجتمع على اسس المجد والشموخ للفرد والواجب و الحقوق وحقوق الانسان مع حماية القيم الوطنية و القومية بمشاركة الجميع تكون واجبات ومسؤلية الجميع. فتجربة وموديل الشارع حكومة الشارع تصبح نموذج عالمي في السنوات القادمة لمعالجة الازمات خصوصا الازمة الاقتصادية في كثير من البلدان اذا لم تكن في كل البلدان. ستصبح من الان فصاعدا الشارع و حكومة الشارع مركز لحل و انهاء القضايا الاساسية عالم الاقتصاد العالمي David Harvey في ندوة بجامعة لوني -سويدفي ٢٠١٤ يعتقد بان ليست الدول وانما المعارضة اليسارية لا يستطيعوا حل الازمات الاقتصادية لذلك بالاخير يجب على الشارع ان يستعد لحل الازمات.
الكاتب والأكاديمي من كوردوستان عيراق
ترجم من اللعة الكردية من قبل المهندس محمد صالح صالح قلادزيي




أبعاد المثلث الصراع لإسرائيلى/ يهودي – تركي/ سني – إيراني/ شيعي

د محمد امين

الكاتب والأكاديمي من كوردوستان عيراق

منذ انهيار النظام السياسي العربي والدفاع العربى نتيجة الحرب الخليج الأخيرة فى اذار 2003 وعندما قامت اميركا باحتلال العراق وانتهى نظامه ومن ثم سقوط وإضعاف الأنظمة العربية التي تمثل دول الدفاع العربي خلال الربيع العربي مثل ليبيا وتونس ومصر واليمن وسوريا والسودان ،وفشل الربيع العربي بانجاز الهدف الذي قاتل الناس من أجله ( وهناك أسباب ولكن ليس هذا موضوعنا هنا) , فلم يتبقَ ممانعة عربية على مستوى الدول أمام إسرائيل مما اتاح لها ممارسة سلطتها و هيمنتها فى المنطقة غيرالدولتين المسلمتين وغير العربيتين ونقصد هنا ايران وتركيا .
ان انهيارالقوة والدورالعربي في الصراع مع إسرائيل ادى الى فسح المجال امام ايران وتركيا كقوى اقليمية رئيسية للعب الدورالرئيسى فى الوضع السياسى فى المنطقة ,وها هنا بدء التشدد بالصراع مع اسرائيل بكل ابعاده التاريخية والدينية والمذهبية وبدوافع اقتصادية وهيمنة المصالح القومية ومن ثم الدينية او ربما خلق المبررات الدينية ٫ان فراغ القوة وكذلك الفراغ السياسى والفكرى السائد فى العالم العربى منذ العقدين اعطى لكلتي الدولتين ايران وتركيا قوة الدفع لملء الفراغ السائد ولكل دولة منهما بادواتها المختصة والمتاحة٫ في الوقت الحالي هناك ثلاثة أعمدة من القوى فى الشرق الاوسط / مثلث القوة الإسرائيلى / يهودي. تركي/ سني. وإيراني/ شيعي ,وان اي من هذه الاعمدة يحمل رسالة دينية ومذهبية و تاريخية.
وجود القوى والنفوذ الايرانية والتركية فى البلدان العربية ادى الى تفكك المجتمعات العربية وحتى غيرالعربية فى المنطقة على اساس الانتماء المذهبى والدينى وهذا بدوره ادى الى تشكيل تحالفات جديدة وعداءات جديدة او حتى احياء وتذكير بالنزاعات التاريخية حيث يعتبر التاريخ فى وقت الحاضر صاحب الحضور الفعال بكل ابعاده الحضارى والدينى والجغرافى, وكل طرف من الاطراف الرئيسية فى مثلث الصراع اى الإسرائيلى/ يهودي، …تركي/ سني… وإيراني/ شيعي يستند ويبررحضوره تاريخيا ودينيا . و فى هذا الصدد ,من جهة ايران …فقد استطاعت وبقوتها ان تزحف الى كل الاماكن التي فيها وجود شيعى من اليمن مرورا بالعراق وسوريا الى جنوب لبنان حيث اصبح فى تماس مباشرمع اسرائيل وتهديدا مباشرا لإسرائيل عن طريق حزب الله الشيعى اللبنانى والذي يعتبر العامل الاساسى لمساندة ايران على بسط نفوذها فى المناطق والبلدان المذكورة وربما انتقال لمركز وقوة المرجعية الشيعية من العراق /نجف الى قم / ايران وحيث اصبحت ايران الان المدرسة الاولى للعلوم الاسلامية ودخلت في تنافس مع الازهر لاستقتبال اكبر عدد من الطلاب فى دراسة الفكروالفقه الاسلامى .

ان ظهور ايران كقوة شيعية ناشطة فى المنطقة ادى الى تقارب اسرائيلى /يهودى مع اغلب باقي البلدان العربية الاسلامية السنية الاخرى للحد من النفوذ الايرانى المتصاعد٫ وان هذه الحالة تعتبر مرحبة جدا من قبل اسرائيل لتضطر البلدان العربية ان يلجأوا اليها ويجّمعوا فى تحالف واحد معها خوفا من ايران ومن التهديد الايرانى لوجودهم حسب مبررات الدول العربية المتحالفة ضمنيا مع اسرائيل,ولكن النفوذ الايرانى المتحدي لاسرائيل على مناطق النفوذ والوجود الاسرائيلي يعتبر خطا احمرا بالنسبة لاسرائيل وامريكا وغير واردة في حساباتهم حيث اخذوا بالمناوشات والهجمات الاسرائيلية المستمرة على القوات الايرانية فى سوريا فى الوقت الحالى,وادخال الحرس الثورى الايرانى فى قائمة الارها ب من قبل امريكا دليل على هذا,وربما تريدان كل من اسرائيل وا مريكا ان يمددوا هجماتهم على قوات إيرانية فى مناطق أخرى أو حتى يستهدفون مراكز القوة داخل إيران نفسها في حالة عززت ايران نفوذها فى المنطقة من خلال زيادة الدعم للجماعات الشيعية و تسليحهم بالصواريخ الذكية الموجهة نحو اسرائيل.
فيما نلاحظ ان تركيا من جانبها, لها طموحات لاعا دة ما يسمونه الاتراك بالمجد العثمانى وفى كل المناطق التى كان فيها الحكم العثمانى نافذا فى كل من شمال افريقيا/المغرب العربى مرورا بالشرق الاوسط وحتى نحو اسيا الوسطى واوروبا عبر منطقة البلقان. وفى ظل حكومة العدالة والتنمية بقيادة رجب طيب اردوغان تحولت تركيا الي مرجع سياسى للاسلام والمسلمين السنة ,وحلت محل السعودية ومصر واصبحت مرجعا ومركزا للحركات الاسلامية السياسية فى العالم , حيث تعتبر تركيا الان وبنظر اكثرية المسلمين السنة والاخوانين البلد الوحيد بين البلدان الاسلامية التي بامكانها ان تدافع عن العالم الاسلامى ,واصبح اردوغان الشخص الوحيد والاول صاحب القدرة لقيادة مليار مسلم نحو الوصول الى احلامهم من كرا مة وعدالة وتنمية. وبنظرالاتراك فان وجود كيان اسرائيلى /يهودى ليس منافسا لها فى النفوذعلى المنطقة فحسب بل هو كيان محتل لارض يرجع ملكيتها اليهم ( ونعني الاتراك).
ان تركيا ببعدها الدينى والفكرى والتاريخى استطاعت ان تتحدى اسرائيل من خلال دعمها لجماعات سنية اسلامية مناوئة لاسرائيل كما تفعل ايران ولكن من خلال دعم لجماعات شيعية باستثناء حركة حماس الفلسطينية التى تتلقى الدعم من كلا الدولتين (ايران وتركيا) ,وهذا هو البرهان الدامغ على ان كلا البلدين السنى والشيعى لهما رؤية مشتركة تجاه اسرائيل بالرغم من خلافاتهم المذهبية والمنافسة الشرسة بينهما على مناطق النفوذ .ان طموحات تركيا لتوسيع نفوذها بالدوافع التاريخية ،الدينية والقومية تصطدم مع طموحات ومصالح البلدان الاخرى وفى مقدمتهم اسرائيل لذلك تحاول إسرائيل أن تقترب من اليونان و قبرص والتعاون والتفاهم مع مصر لتشكيل حلف غيرمعلن لمواجهة زحف تركيا وطموحات تركيا فى توسيع نفوذها بالدوافع الاقتصادية فى مجال الطاقة وفي مجال الاسواق حيث الصراع القائم فى الوقت الحالى حول النفط والغاز فى البحرالابيض المتوسط بين (اسرائيل واليونان وقبرص ومصر)من جهة ..وتركيا من الجهة الاخرى لهو خير دليل على هذه الحقيقة .
كذلك فان إسرائيل و بدوافع تاريخية ,دينية واستراتيجية تعبر وبوضوح أو ضمنيا بان الشرق الاوسط كله بما فيها تركيا وايران ضمن حدود الامن القومي والتاريخى لها عن قرب اى تغيير قد يطرأ على اى صعيد كان وتبرراى عمل تقوم بها ضد اى دولة او مجوعة تعتبرها تهديدا لها وخاصة بعد عجزها عن مواجهة حزب الله فى لبنان لحد الان وهي لن تتقبل لحزب الله اخرعسكريا .
وتوازيا مع الطموحات الايرانية والتركية حول بسط النفوذ على الارا ضي العربية والكردية, فان اسرائيل لها طموحات اخرى ببسط النفوذ من النيل الى الفرات (حسب ادبيات المقا ومة وقوى التصدى العربية لاسرائيل )بهذا الصدد حول إمبراطورية إسرائيل المستقبلية ،وحتى لولم يكن واقعياً وملموساً بسبب محدودية سوق الجيش الاسرائيلى،ولكن وبالتأكيد فان اسرائيل تعتبر المنطقة من النيل إلى الفرات كمناطق لنفوذها, لذلك فان اى تواجد ايراني وتركى عن قرب في مناطق النفوذ الاسرائيلى فى الشرق الاوسط ومن ضمنها دول الخليج العربي و شمال افريقيا فان اسرائيل ستعتبره انتهاكا لسيادتها وتهديدا لامنها .
ان الصراع بأبعاده الاقتصادية والتاريخية والدينية يدور بين ثلاث قوى رئيسية في الشرق الأوسط كقوى مثلث الصراع بحيث حتى الآن العرب والأكراد اصبحوا الضحايا الرئيسيين ووقودا لهذ المثلث الصراع الذي لن يتوقف بدون خاسر وفائز لاحد او لاكثر من اطراف متورط فى الصراع وسوف نرى فى المستقبل القريب اى منهما بامكانه ان يحول مثلث الصراع هذا الى مثلث برمودا؟ ومن ثم بدء شكل وعصر جديد فى المنطقة.

 

 




کوردستان چۆن بتوانێ خۆی لە زیانەكانی داڕمانی دراوی ئێرانی و توركی بپارێزێ؟

دوکتور محەمەد گەناویی

كارل ماركس هەموو هزر و فەلسەفەی خۆی بەكارهینا بۆ شرۆفە و باسی پەیوەندی نیوان كاڵا و بەها و نرخی زیاد، کە چۆن ئەخرێتە سەر کاڵا بەرهەمهاتووەكان واتە زیاتر لە بڕی تێچوونی بەرهەمهێنان و هەتا قازانج. ماركس ئەم بەها و نرخە زیادەی سەرکاڵا بە دزیی و تاڵانی دەزانی، کە لە چینی كریكار دەکرێت، چونکە ئەوان کاڵاكەیان بۆ سەرمایەدار و خاوەن ئامیرەكانی بەرهەمهینان بەرهەم هێناوە. لە بەرامبەردا ئادەم سمیث سەرمایەداریی بە خوشگوزەرانی میللەت دەزانی، لای وابوو لە بازاڕی ئازاددا بەشێوەیەكی سروشتی بازاڕ خۆی رێك ئەخات و بەهای کاڵاكان پەیوەستە بە داخوازیی و پێویستی بازاڕەوە.
ئەگەر ماركس شەڕی لە سەر ئەمە بووە، كە کاڵاكان لە بەهای تێچوونیان زیاتر دەفرۆشرێن، واتە دراوی زیاتریان پێ ئەدرێ، ئەوا ئەمرۆ لە بازاڕی دراو و یاراییەكاندا رەوشەکە پێچەوانە بۆتەوە، واتە ئەگەر ئەوسا دراو قوربانی کاڵا بووبێت، ئەوا ئیستا لە دنیای هاوچەرخی ئابووریدا و لە كاتی قەیرانە دارایی و دراو و ئابووریەكاندا کاڵا قوربانی دراو دەبێ. هەڵبەت لەگەڵ تێبینی زۆر لە سەر بەهای راست، بەهای ئەم دراوانە ئەمرۆ لە بەرامبەر بەهای ئاڵتون بەكاردێن، بۆ نمونە ئەمەی باسمان كرد كە کاڵا لە قەیرانە دارایی و ئابووری و دراوییەكاندا ئەبنە قوربانی واتە بەهاكانیان زۆر كەمتر دەبێ لە بەها و لە بری تێچونیان بە پێچەوانەی ئەم بەها زیادەی كە ماركس باسی لێوە کردووە، کە ئەخرێتە سەر کاڵاكان، ئەمڕۆ زیاترە لە بەهای تێچوونیان، ئەگەر ئێستا ماركس بمایە بێگوومان لەسەر ئەم بابەتە قسەیەكی تری دەبوو.
نمونەی زیندو بۆ ئەمە، بەهای کاڵایەك بەبەهای دراوی ئێرانی / تمەن كە بەر لە یەك ساڵ 100، 000 دۆلاری پێ درابێ، ئەمڕۆ بەهاكەی 10، 000 دۆلارە، واتە ئەمەش جۆرێكە لە تاڵانی، چونكە كەسانێک كە 30-40 ساڵ كاری كردبێت، تا بتوانێ خانوویەك دروست بکات، یان بیکڕێت، یاخود پارەی پاشەكەوتی ساڵانی كاری لە بانك دانابێ، ئەمرۆ ئەم پارەیەی، كە لە بانك دایناوە بەهای لە دەست داوە بە ئەندازە و ئاستیی مایە پووچی.
ئەم دارمانە دراوەی، كە لە ئێران و توركیا هەیە پەیوەندی بە سیاسەتی دراوی ئابوورییەوە نییە، كەهەندێ جار بۆ هاندانی هەناردە كردن یا راكێشانی سەرمایەگوزاری بیانی و گەشتیار بەكاردێ، بەڵكو ئەمە بێ بەهابوونی devaluation دراوی بەناو نیشتیمانی ئەم وڵاتانەیە، كە تووشی بەربەستیان ئەكات لە بازرگانی لەگەڵ دنیای دەرەوەدا هەروەها بۆ گێڕانەوەی قەرزی دەرەكی، كە لە ئەنجامدا دەبێتە مایەی تێكچوونی رەوشی سیاسی و كۆمەڵایەتی وەك ئەم خۆپیشاندانانەی، كە ئیستا لە ئێراندا هەیە، ئەگەر بێ بەهابوونی زیاتری دراوی توركیش بەردەوام بێ لەوێش لەهەموو ڕووییەكەوە نائارامی دروست دەبێ، گریمانەی بێ بەهابوونی زیاتری هەردوو دراوی توركی و ئێرانی زۆر بەهیزە چونكە:
1- بەرزبوونەوەی بەهای دراوی ئەم وڵاتانە پێوستی بەسەرمایەگوزاری بیانی زۆر هەیە، بەڵام رەوشی ئەم ولاتانە لە رووی سیاسییەوە، نەك هەر بۆ ئەمە ئامادە نییە، بەڵكو هەتا ئەم سەرمایەگوزارانەی كە تا ئیستاش لەم دوو وڵاتە بوون زۆربەیان ئەم دوو وڵاتە بەجێ دەهیلن، بەتایبەت لە ئێران و لە توركیاش هەمان مەیل لای سەرمایەگوزارانی بیانی هەیە كە كار لە توركیا دەكەن.
2- بەرزكردنەوەی رێژەی قازانج تا ئیستا نەیتوانیوە رێگا لە بەردەوامی بەهای ئەم دراوانە بگرێ و بەرز كردنەوەی زیاتر و زیاتریش، دەشێ ئەنجامی پێچەوانەی لەسەر بانكەكان هەبێ، ئەمە جگە لە مەیلی كۆچكرنی سارمایەدارانی ناوخۆی ئەو وڵاتانە بۆ دەرەوە تا سەرمایەكەیانی خۆیان بپارێزن.
3- نەبوونی پشتیوانی دارایی و سیاسی بەهێز لەسەر ئاستی ناوچەیی و جیهانی بۆ ئەم دوو وڵاتە، بە تایبەتی ئێران وا دەكات متمانە بە لیرە و تمەن كەمتر و كەمتر بێ، واتە بێ بەهابوونیان زیاتر دەبێ. زۆربەی ئەوانەی ئەمرۆ لە باشووری كوردستانی مامەڵەی بازرگانیان لەسەر بنەمای قەرز یان گرێبەست بە تمەن و لیرە لەگەڵ ئێران و توركیادا هەیە، باشووری کوردستانیش تووشی زیانی زۆر دەبێت، كە قەرەبوو ناكرێتەوە، لەئەنجامدا ئابووری كوردستانیش تووشی زیان دەبێ و بۆ ئەوەی سەرەتای بنەمای ئابووری سەربەخو بۆ كوردستانی سەربەخۆ دروست بكرێ دەبێت:
١ – كوردانی باكوور و رۆﮊهەڵات لە بەكارهێنانی كەرەستەی نایاب و لؤكسس تا ئەو پەڕی كەم بكەنەوە و بایەخ بە بەرهەمهینانی كەرەسەی ستراتیجی بدەن وەك كشتوكاڵ و خوراكی خۆماڵی.
٢ – تا ئەتوانن کاڵا كوردییەكان وەك بەروبوومی كشتوكاڵی و ئاژەڵ، ئەمیش بە گوڕیینەوە یا دراوی قورس مامەڵە پێوە بكەن و بفرۆشن.
٣ – كوردانی رۆژئاوا و باشوور، هەموو مامەڵەیەك بە دراوی قورس كە هەیانە بەكارنەهینن لە مامەلە بە دراوی توركی و ئێرانی و هەتا لەگەڵ دیناری عیراقی و لیرەی سوری، بۆ راستی ئەمە فەرموون لەگەڵ ئەم بەڵگەیەكە لەكاتی تەواوكردنی بابەت خوێندمەوە كە ئەمرۆ جومعە 10.8.2018عبادی داوای كرد مامەلە بە دۆلار لەگەڵ ئێران رابگرن.
http://iraqvoiceirq.com/f4498gykugf0/1
٤ – دروستکردنی ئەنجومەنی شورای شار و ناوچەکان، کە کار لەسەر کایەکانی ئابوری بکەن، بێ خۆبەستنەوە بە بەرژەوەندیەکانی حزب و خێڵ و خێزان، ئەم حاڵە لەسەر ئاستی حکومەتیش ھەر دەبێت وابێت، کە پێی دەڵێین حکومەتی تەکنۆکرات وەك سەرەتا بۆ دامەزراندنی ئابووری نیشتیمانی.*
٥ – ھەموو کەرتە ئابورییەکان، بخرێنە ژێر چاودێری ئەنجومەنەکانەوە، دادپەروەرانە بەکاربێن بۆ پڕکردنەوە پێداویستییە ھەنوکەییەکانی خەڵک، بۆ فەراھەمکردنی موچە و خۆراک و پێداویستییە سەرەکیەکانی ژیان و بەڕێوەبردنی دەزگاکانی وڵات.
٦ – دانانی نەخشە و جوگرافیای ئابوری نیشتمانیەوە دەست کردن بە دروستکردنی دامەزراوەی ئابوری، کە ھەم بۆ کاتی ئێستا بتوانێت ئیدارەی قەیرانەکان بکات، ھەم بۆ داھاتوو ببنە ژێرخانی تۆکمە.
٧ – پەرەپێدانی سیستەمی هەرەوەزیی لە كەرتەكانی ئابووری لە بوارەكانی كشتوكاڵ و پیشەسازی خزمەتگوزاری و كەرتی نیشتەجێبوون بە مەبەستی فەراهەمكردنی دیموكراتی ئابوری تا زۆرترینی خەڵك راستەوخۆ بەشدار بن، هەم لە بواری بەرهەمهێناندا هەم لە بواری بازاڕ و قازانجدا.
https://bit.ly/1OfJz9E.*
هەروەها ئەبێ بزانرێ كە ئابووری هەر پارە نییە جا چ بگات بە پارەی ئێرانی و توركی كە بەهای كاغەزەكەشی نيه نەك بەهایەك بەرامبەر ئاڵتون