شەڕی ناوچه‌کانی نفوزله‌ لیبیاوه‌ تا قه‌فقاز

د.محەمەد ئەمین

له‌ گه‌ڵ هەڵگیرسانی شه‌ری نیوان ئازرباینجان و ئه‌رمه‌نیا له‌ ناوچه‌ی ناگۆڕن و قه‌راباخ که‌ له‌ بنه‌ره‌تا خاکی کورده‌  وه‌  کۆماری سوری کوردوستان له‌  ساڵی  1920  له‌ وێ دامەزرا، شه‌ڕله‌ نیوان لایه‌ن په‌یوندیدارەکان له‌ سه‌ر ناوچه‌کانی نفوز فراوانتر بوو، که‌ هەر له‌ گه‌ڵ ڕوخانی رژێمی به‌عس له‌ 2003 وه‌ ده‌ستی پێ کرد له‌ نیوان وه‌ڵاتانی هیزداری ناو‌چەکە‌، که‌  خه‌ونی فروان خوازیان هەیه،‌ وه‌  وه‌ڵاتانی زل هیزی دنیانی سه‌رمایه‌داری به‌ ئامانجی ده‌ست که‌تی به‌رژه‌وه‌ندی‌ ئابوور‌ی و ئاسایشى نه‌ته‌وه‌ییان له‌میانه‌ی ده‌ست به‌سه‌را گرتنی سەرچاوکانی وزه‌ و بازاری به کاربردن له‌ شوێنه‌کانی ناوچەکانی نفوز له‌ ریگه‌ی دامەزراندنی دا‌مەزراوه‌ی ئایینی فه‌رهەنگی سیخوری وه‌ سه‌ربازی که‌ به‌ستراونه‌تەوه‌ به ‌بریاری سیاسی وه‌ڵاتانی تێ وه‌ گلاوه‌وه‌ له‌ شه‌ڕیی ناو‌چه‌کانی نفوز. وه‌ ئه‌مجارە درو‌ست بوونی شه‌ڕی ناوخۆی سوریا و لیبیا له‌ گه‌ل کێشه‌ له‌ سه‌ر سامانی وزه‌ له‌ ده‌ریای سپی ناوه‌راست له‌نیوان وه‌ڵاتانی عه‌ ره‌بی، ئیسرائیل، یونان وه‌ فه‌رانسا /یه‌کیه‌تی ئه‌ ورو‌پا له‌ لایه‌ک وه تورکیا له‌ لایه‌کی تره‌وه،‌ ره‌وشی شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوزی گه‌یانده‌ قۆناغیێکی تازه و ‌جددیی.تا شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوز فروانتر بێت وه‌ڵاتانی زیاتر له‌م شه‌ڕه تێوه‌ئه‌گلێن. وه‌ بەمه‌ش هەڕه‌شه‌ی شه‌ڕو نائارامی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی وه‌ ئابووری زیاتر ئه‌بێ، نه‌ک ته‌نها له‌ وه‌ڵاتانی نزیک له‌ مه‌یدانی شه‌ڕه‌که،‌ باڵکو زۆر وه‌ڵاتی دوریش به‌جۆرێ له‌ جۆره‌کان کاریان لێ ئه کرێ.

کوردوستان و لیبیا به‌ هۆی پێگه‌ی جوگرافیان وه‌ گرنگیان له‌  رووی ئابووری و زه‌وەو‌ جیوسیاسی و ستراتیجیه‌وه،‌ به‌ گۆڕپانی شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوز دائه‌نرێن، چو‌نکه‌ کورده‌ستان به‌ درێژبوونه‌وه‌ی به‌ ناو وه‌ڵاته‌ سه‌ره‌کیه‌کانی تێگلاو له‌ شەڕی ناوچه‌کانی نفوز هەر له سوریاو عێراق و تورکیاوه‌ تا ئه‌گاته‌ ئێران و وه‌ڵاته‌نی قه‌فقاز به‌ تایبه‌تی ئه‌زەربایجان و ئه‌ره‌منیا وه رووسیا، وه‌ لیبیاش  له‌لایه‌ک به‌ روانینی به‌سه‌ر ده‌ریای ناوه‌راست وه‌ له‌ لایه‌کی تروه ده‌روازه‌یەک بۆ ناو قوڵایی ئه‌فریقاو هاوسنوری له‌گه‌ڵ دوو وو‌ڵاتی عه‌ره‌بی میسرو تونس وا ئه‌کات ڕۆلی سه‌ره‌کی ببینن له‌ سه‌ر ره‌وش و یه‌کلابوونه‌وه‌ی ئه‌م شه‌ڕه‌.

له‌م شەڕی ناو‌چه‌کانی نفوز، هەموو ره‌گەزه‌کانی کێشه‌ ئامادەییان هه یه‌ له‌ نێوان هه موولایه‌نەکانی به‌شدار له شه‌ڕا‌، هەر له‌ کێشه‌و کێبڕکێی ئابووری، سیاسی، نه‌ته‌وه‌یی، ئایینی، جیوسیاسی و ستراتیجی وه هەندێ له‌م کێشانه‌ له‌ 2000 ساڵ زیاتره‌ بوونیان هەیه‌،  له‌ به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌م شه‌ڕه‌ له راستیدا به‌رده‌وامی شه‌ڕه‌کانی نێوان یونان- ایران، جوله‌که‌-موسوڵمان – مه‌سیحی، هەروەها تورک له‌ گه‌ڵ- ئه‌ رمه‌نی- عه‌ره‌ب-کورد، وه‌ موسوڵمان له گه‌ڵ ڕۆژئاوایه‌.

هەروه‌ک به‌ر لەچه‌ند ساڵیک له وتاری (ده‌نگی ته‌پڵی شه‌ڕه‌ گه‌وره‌کان دێت)2 ئاماژه‌م به‌مه‌ کردبوو، که‌ ئه‌مڕۆ مێژوو به‌ هەموو ره‌هه‌نده‌ شارستانی، ئاینی، سیاسی وه‌ ئابووریه‌کانه‌وه‌ ئامادەیی هەیه‌، واته‌ بۆ په‌ی برد‌ن به‌ پالنه‌ره‌کان وه‌ ئاستی کێشه‌ و شه‌ڕه‌کان ئه‌بێ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆمێژووی ئه‌م کێشه‌ و شه‌ڕانه‌ که‌ ساڵه‌هایه‌ به‌رده‌وامن. وه‌ له‌ هەر قۆناغێکی مێژووییدا هەرجاره‌ فۆرمێکی تریان به‌ جوگرافیای سیاسی وه‌ ره‌هه‌نده‌کانی ژیانی ئابوو‌ری،‌  کۆمه‌ڵایه‌تی وه‌ سیاسی داوه له‌ ناوچه‌کە. شەڕی ناوچه‌کانی نفوز له‌ سه‌ر ئاستی ناو‌چه‌ له‌ نێوان سێ هێزی سه‌ره‌کی ده‌ستی پێ کرد،  که‌ بریتین له‌ تو‌رکیا، ئیران وه‌ ئیسڕایل که ‌له‌گه‌ڵ شەڕی ناوخۆی سوریا راسته‌وخۆ وه‌ به‌گه‌رمی ده‌ستی پێ کرد. واته‌ له‌ شەڕی ئا‌بووری و هەواڵگریه‌وه‌ بوو به‌ شه‌ڕی رووبه‌روو بوونه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیەكانى یه‌کتر به‌ ئاگڕ،که‌ تا ئێستاش به‌رده‌وامه. نمونه‌ش لێدانی به‌ردوه‌وامی ئیسرائیل له‌ هیزه‌کانی ئیران له‌ سوریا. ‌هەریه‌کێ له‌م هێزانه‌ی که تێگلاون ‌له‌م شه‌ڕو کێشانه‌ به‌ به‌هانه‌ی ئایینی، مه‌زهه‌بی وه‌ به‌رژه‌وه‌ندی و ئاسایشی ئابووری و نه‌ته‌وه‌یی خۆی پاکانه‌ بۆ خۆیان ئه‌که‌ن بێ له‌ به‌رچاوگرتنی به‌رژه‌وەندی یه‌کتر، وه‌ نه‌ته‌وه‌کانی ترله‌ ناوچه‌ بۆ نموونه‌ عه‌ره‌ب و کورد، وه‌ به‌ تایبه‌تیش کورد که‌هیچ کامیان نه‌ک هەر به‌رژه‌وه‌ندی کورد له‌ به‌رچاو‌ناگرن، به‌ڵکو وه‌ک نه‌ته‌وه‌ش نای ناسێنن به‌ تایبه‌ت له‌ لایه‌ن تورکياوه‌ که‌ فۆبیای کوردی هەیه‌.

 

تێ وه‌گلانی ئیران، ئیسرایل وه‌ تورکیا له‌ سوریاو عێراق بووه‌ هۆی سه‌رهەلدانی گروپی توه‌ندره‌وی ئیسلامی شیعه‌/ ئیران و سو‌ننه‌ی/ تورکیا دژ به‌یه‌ک له‌ لایه‌ک، هەروه‌ها شیعه‌ و سو‌ننه‌ دژ به‌ ئیسرایل له‌ لایه‌کی تره‌وه. وه‌ به‌خۆتێوه‌گلانی تورکیا له لیبیا له ریگه‌ی گروپه‌ ئیسلامیه‌ سوننه‌کانه‌وه‌ وه‌ک ئیخوانه‌کان بووه‌ هۆی سه‌ر هەڵدانه‌وه‌ی کیشه‌ و ‌باسی نێوان موسه‌ڵمانانان له‌ گه‌ل ئه‌وروپای مه‌سیحی وه‌ك قبرس، یونان وه‌ فه‌رانسا له‌ بری هەموو. یه‌کیه‌تی ئه‌ورو‌پا له‌ لایه‌ک وه‌ تورکیاو گرووپه‌ ئیسلامیه‌کانی سوننه ‌له‌ لایه‌کی تره‌وه، له‌‌ هه‌مان کاتدا سه‌رهه ڵدانه‌وه‌ی کیشه‌ی عه‌ره‌ب له‌گه‌ڵ تورک که‌ ئێستا میسرو سعودیه‌ وه ئیمارات نوینه‌رایه‌تی نه‌ته‌وه‌گه‌رایی/ ناسیونالیزمی عه‌ره‌بی ئه‌که‌ن، واتا له‌ لیبیا هەم به‌ره‌ی ئاینی وه‌ هەم به‌ره‌ی نه‌ته‌وه‌یی له‌ به‌رامبه‌ر یه‌ک وه‌ستاون وه‌ له‌ شه‌ڕدان. شەڕی به‌ وه‌کالەت‌ که‌ گروپه‌کانی لیبیا بۆیان ئه‌نجام ئه‌ده‌ن،که‌ ئه‌شێ له داهاتوویه‌کی نزیکدا لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندارەکان خۆیان به‌ گه‌رمی به‌شدا‌ربن، ئه‌گه‌ر گرو‌په‌ به‌ وه‌کاله‌ت کراوه‌کان نه‌توانن ئه‌وه‌ی پێیان سپێردراوه‌ ئه‌نجامی بده‌ن.

ئه‌مه‌ له‌ سه‌ر ئاستی هیزه‌کانی ناوچه‌یی، وه‌ له‌ سه‌رئاستی هیزه‌ گه‌وره‌کان به‌ تایبه‌ت رووسیاو ئەمریکا له‌ 2015 وه‌ که‌ رووسیا راسته‌وخۆبه‌ شداریی شه‌ری سوریای کرد بۆ پشتگیری ئەسه‌د، نه‌ک هەر ئەسه‌دی له‌ رووخانی مسۆگه‌ر ڕزگار کرد، به‌ڵکو ئه‌م هاوپه‌یمانیه‌ ناوده‌وله‌تیه‌شی شکست پێ هێناو، هەڵیوه‌شاندوه‌ که‌ بۆ دژایه‌تی ئه‌سه‌د و ڕووخانی دروه‌ست کرابوو له لایه‌ن تورکیا، سعودیه‌، قه‌ته‌ڕ، وه‌ وه‌ڵاتانی ڕۆژئاوا.

له‌ کاتی ئێستادا شەڕی نێوان ئه رمه‌نیاو ئه‌زه‌ربایجان درێژه‌ پێده‌ری هەمان شەڕی ناوچه‌کانی نفوزه‌ که‌ تورکیا خۆی بۆ ته‌رخان کردوه‌ به‌ خه‌ونی ئه‌وه‌ی ئیمپراتوری ئیسلامی دۆگمای تورکی زیندوبکاته‌وه‌. بۆ به‌دیهێنانی ئه‌م خه‌ونه‌ و بۆ گه‌یشتن به‌م ئه‌مانجه‌، تو‌رکیای ئۆردۆغانی ‌ناکۆکی نێوان رووسیاو ئه‌مریکای قۆسته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ببیته‌ یاریکه‌ری سه‌ره‌کی له‌م شه‌ڕه‌دا، وه‌ بتوانێ جێ پێی خۆی بکاته‌وه‌. بۆنمونه‌ له‌ سوریا ناکۆکی ئه‌مریکی و رووسی قۆسته‌وه‌ تابه‌شێک له‌ کوردوستانی ڕۆژئاوا داگیر بکات، وه‌ک عه‌فرین که‌ تورکیا به‌ چاوپۆشیکردنی رووسیا داگیریی کرد. وه‌ سه‌ریکانی به چاوپۆشی ئه‌مریکا داگیركرد،که‌ به‌ گویره‌ی را‌پۆرته‌کانی مافی مرۆڤ تورکیا تاوانى دژی مرۆڤایه‌تی ئه‌نجام داوه‌، وه ‌هەتا تاوانی دژی فه‌رهەنگی و مرۆیی به‌ وێرانکردنی شوێنه‌واره‌ مێژوییه‌کان له‌عه‌فرين به‌ شێوه‌یه‌کی به‌ربه‌ریانه‌.

تورکیا به‌ خۆتێوه‌گلانی له‌ لیبیا به‌مه‌به‌ستی ده‌ست به‌ سه‌راگرتنی نه‌وت و گاز، هه‌مان سیاسەتی قۆستنه‌وەی ناکۆکی رووسیاو ئه‌مریکا به‌ کاردێنێت وه‌ک له‌ سوریا ئه‌یکات، تورکیا به‌ خۆتێوه‌گلان له‌ لیبیا راسته‌وخۆ رووبه‌رووی به‌رژه‌وندیه‌کانی میسر/ عه‌ره‌ب ، وه‌ڵاتانی ئه‌ وره‌پا به‌  تایبه‌ت فه‌ره‌نسا و  یونان وه‌هەروه‌ها رووسیاش ئه‌بێته‌وه‌. ئەمریکا چاوپۆشی له تێوەگلانی تەماعکارانه وه داگیرکارانەی تورکیا ئەکات تا هەموو لایه تێوەگلاوەكان وه‌ك، عه ره ب، رووسیا ، ئەورپا وه‌ هەتا تورکیاش له بەرامبەر یا لاوازبن، ئەگەر نا ئەمریکا وه ڕۆژئاوا قبوڵ ناکەن تورکیا دەست به سەر هیچ ناوچەیەکا بگرێت، که نەوت و غازی تیا بێت. ئیتر پرسیار ئەمەیه تاکەی ئەمریکا چاوپۆشی له تورکیا ئەکات لیبیا وه‌ک کوردو‌ستانی باشوور وه‌ک دوو شوێنی سه‌رچاوه‌ی ووزەی گرنگ داگیر بکات،  پەیوەندی به ئاستی رووبەرووبونەوەی ئەوروپا/ وه ئیسرائیل له پشتی پەردەوه هەیه لەگەڵ تورکیا له سەرکێشەی نەوت و گاز لەگەڵ هەر یەک له یونان، قبرس، میسر وه ئیسرائیل.

به هەمان جۆر، ئێستا ئەمریکا چاوپۆشی له تێوەگلانی تورکیا ئەبکات له  شەڕی نێوان ئەزەربایجان وئەرمەنیا له ناوچەی قەفقاز، که له رووی مێژوویی، جوگرافی، جیوسیاسی وه هەتا له رووی دیمۆگرفی، نەتەوەیی، نەژادی، ئایینی وه مەزهەبیەوه قەفقازبه ناوچەی نفوزیی رووسیا دائەنریت، وه هەرنائارامیەک له ناوچەی قەفقاس کاریگەریی راستەوخۆی ئەبێ له سەرئاسایشی نەتەوەیی رووسیا. به لای ئەمریکاوه تێ وه گلانی رووسیا له کێشەی قەفقاس به هۆی تورکیاوه وا ئەکات که رووسیا ناچار بێت له شوێنەکانی تری ناوچەکانی نفوزو کێبرکێ له بەرامبەرئەمریکا پاشەکشه بکات. وه‌ تو‌رکیاش بۆ ئەوه‌ی رووسیا له‌ هەرکاردانه‌وه‌یه‌کی خێرا به‌ دووربخاتەوه‌، وه‌ به‌رامبه‌رتێوه‌گلانی ترکیا له‌ ناوچه‌ی قه‌فقازساردی بنوێنێ، به‌ مه‌زنده‌ی تورکیا،  رووسیا مه‌شغوڵ ئه‌کات به‌ مامەڵه‌ی بازرگانی به‌ تایبه‌ت کرینی مووشەکی  SS400به‌ پارەى نه‌وتی کوردوستان ته‌ماع ئه‌خاته‌ بەر ڕووسیا، وه له‌ رووی سیاسی وا نیشان بدرێ که‌ ناره‌زایەتی ئەمریکا له‌ سه‌رکرینی مووشەکی SS 400 له‌ رووسیا له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ تورکیا مه‌یلی گواستنه‌وه‌ی سه‌نگه‌ری هەیه‌ له‌ سه‌نگه‌ری ئەمریکاو رۆژئاوه‌وه بۆسه‌نگه‌ری روسیا تا به‌مه‌ رووسیا سڕبکات له‌هەرکاردانه‌وه‌یه‌ک به‌رامبه‌رتورکیا.

تورکیا به‌ تێوه‌گلانی له‌ قه‌فقاز، به‌لایه‌نی که‌مه‌وه‌ بۆته ‌سێهه‌م شوێن‌ که‌ تورکیا تيا رووبه‌ڕووی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی رووسیا ئه‌بێته‌وه‌ دوای سوریا ولیبیا، وه‌ هەروەها بۆ فەره‌نساش به‌هۆی په‌یوه‌نی پته‌وی مێژوویی، ئایینی، فه‌رهه‌نگی وه‌ کۆمه‌ڵایه‌نی له‌ گه‌ڵ ئه‌رمه‌نیا، قه‌‌فقازلانی که‌م سێهه‌م شوێنه‌ که‌ تورکیا رووبه‌ڕووی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی فه ره‌نسا وهەموو ئه‌و‌روپا ئه‌بێته‌وه له‌ دوای لیبیا، یونان /ده‌ریا سپی ناوه‌ڕاست وه‌ ئه‌فریقیا، بۆیه‌ نزیک بوونه‌وه‌ی فه‌ره‌نساورووسیا وه‌ دروستبو‌نی هاوپه‌یمانیکی ناڕه‌گه‌یه‌نراو بۆ به‌رپه‌چدا‌نه‌وه‌ی فراوانخوازی تورکیا بۆته‌ راستیه‌کی سه‌پێنراو که هەردوو وڵاتی رووسیاو فه‌ره‌نسای ناچارکردوه‌ هاوهەڵوێست بن له مه‌ڕکێشه‌ کانی ناوچه‌ نفوزیه‌ هاوبه‌شه‌کانیان به‌رامبه‌ر تورکیا وه‌ بزوتنه‌وه‌ ئیسلامیه‌ ڕادیکاڵه‌کان.

چوونی گروپه ئیسلامیه سوننیه توندرەوەکان بۆ بەشداریی شەڕله ڕێگەی تورکیاوه بۆ پاڵپشتی ئازەریه شیعەکان دژی ئەرمەنیه مەسیحیه کان. وه بەردەوامی ئەم رەوشی شەڕوکێشه له نێوان ئەزەربایجان و ئەرمەنیا، واته چوونی زیاتری گروپه ئیسلامیەکان بۆ ناوچەی قەفقا ز وا ئەکات که قەفقاز ببێته ئەفغانستان،  سوریا یا لیبیایەکی ترله ئایندەیەکی نزیکا، که ئەمەش واته هەره شەی ڕاستەوخۆ بۆسەر رووسیا، وه تێوەگلانی رووسیا له شەڕێکی درێژخایه‌ن له گەڵ ئیسلامیەکانی هاتوو له تورکیاوه، که ئەبنه هاندەر بۆ ئەوەی ئەم 50  ملیون موسوڵمانەی که له رووسیا ئەژین ئەمانیش به دژی بەرژەوەندی رووس بەشداریی ئەم شەڕه بکەن وەک جیهاد.

لەگه‌ڵ به‌رده‌وامی رۆیشتنی گرو‌ه‌پە ئیسلامیه‌کان بۆ قه‌فقاز ئه‌بێ چاوه‌ڕێی کاردانه‌وه‌ی رووسیا بکرێ وه‌هەروه‌ها وه‌ڵاتانی تریش بۆ رووبه‌رووبوونه‌وه‌ی ئه‌م ره‌وشە وه‌ک ئیران لەترسی بزوتنه‌وه‌ی جیاخوازی ئازەریه‌کانى‌ ئیران  وه‌هەتا چین و وه‌ڵاتانی تری ئاسیای ناوه‌ڕاست لەترسی په‌ره‌سه‌ندنی گروپە ئیسلامیه‌کان لەوه‌ڵاته‌کانیان. هەڵبه‌تە تا ئێستا هەڵوێستی وەکاردانه‌وه‌ی رووسیا دیار نیە به‌رامبەرئه‌م ره‌وشە، تەنها چاودێری ره‌وش ئه‌کات به‌هەستیاریه‌وه‌. به‌ڵام به‌دڵنیایی رووسیا ده‌سته‌وه‌ستان ناوه‌ستێ کەره‌وش بگاتە ئاستی هەڕه‌شە بۆسه‌ریه‌کیه‌تی خاکی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی وەببێتە هەڕه‌شە لەسه‌رئاسایشی کۆمه‌ڵایه‌تی. وە رووسیا هەرگیز به‌رژه‌وندی باڵای نیشتیمانی ناکاتە قوربانی ما‌مەڵه‌یه‌کی بازرگانی یا یاریه‌کی سیاسی هەرزان کە تورکیا خه‌ریکیه‌تی وه‌هەرکاردانه‌وه‌یه‌کی رووسیاش لەقه‌فقازکاریگه‌ری را‌ستەوخۆی ئه‌بێ لەسه‌رکۆی شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوز لەشوێنه‌کانی تریش کەزۆرلایه‌ن زیانی کوشنده‌یان پێ ئه‌گات له‌وانە تورکیا. لەبه‌رئەوه‌، ئه‌مه‌ی تورکیا له‌‌ باشووورکوردوستان بۆی چۆتە سه‌ر بەهۆی‌ نەبوونی دەسه‌‌ڵاتێکی نیشتیمانی به‌رپرس، وە لەڕۆژئاوا وه‌ک لەسه‌ره‌وە باس کرا بەهۆی قۆستنه‌وه‌ی ناکۆکیه‌کانی رووسیاو ئەمریکا لەمه‌ڕ سوریا، وە لە لیبیا بەهۆی ئەوەی لەڕێگه‌ی گروپە ئیسلامیه‌کانەوە، بەدلنیایی لەقه‌فقاس بۆی ناچێتە سه‌ڕلەڕێگه‌ی مامەڵەی بازرگانی وه‌ک به‌رتیل بەرووسیا  یان هەندێ گه‌مه‌ی ترى سیاسی هەرزانەوه‌.

سه‌رکه‌وتنی ئه‌زموونی تورکیا لەکوردو‌ستانی باشوورلەڕێگه‌ی داگیرکاریه‌کی نه‌رم وهێواشه‌وە وەده‌ست به‌سه‌راگرتنی نه‌و‌ت وگازی کوردو‌ستان، بازار، وەداریی، ‌هه‌روەها نفو‌زکردنی توکیاهه‌تا بۆ ناو کایه‌کانی میدیا، بواری خوێندن، فه‌رهه‌نگی وە سياسى، بوه‌ هانده‌ربۆ تورکیا که‌هەوڵ بدات هه‌مان ئه‌زموون دوبارە بکاته‌وە لە باکووری سوریا/ ڕۆژژئاوا، وە ئه‌مجار ده‌ست بەسه‌راگرنتی نه‌وت وگازی لیبیا، وە بە پاره‌و نه‌وتی لیبیاو کوردو‌ستانی باشوورئێستا په‌ل بهاوێژێ بۆ قه‌فقازوشوێنه‌کانی تر.

 

لەگه‌ڵ فراوان بون و تین سه‌ندنی شەڕی ناوچه‌کانی نفوز وه‌ڵاتانی عەره‌بی ناچار بوون په‌نا بۆ ئیسرائیل دوژمنی هەمیشه‌ییان به‌رن بەهۆی فشاری فراوان خوای تورکیا ى سوننەو ئیرانی شیعە لەسه‌ريان كەمه‌به‌ستیان  ده‌ست به‌سه‌ر نه‌وت‌ وسامانی وه‌ڵاتانی عه‌ره‌بى و کوردو‌ستانا بگرن بە به‌هانه‌ی ئایینی وەمه‌زهه‌بیه‌وە لەباکوری ئەفریقیا تا ڕۆژئاوا و کوردو‌ستانی باشوور.

ترسی ئیسرائیلیش لەهەڕه‌شه‌ی گروپە رادیکالە ئیسلامیە ‌سوننیه‌کان وه‌ک حه‌ماس وجیهادی ئیسلامی کە تورکیا پشتیوانیان لێ ئه‌کات وەهەروه‌ها گرو‌پە شیعه‌کان وه‌ک حیزبوڵا کە ئیران پشتیوانیان ئه‌کات وای کردوە کە پێویستی هاوکاریی وه‌ڵاتانی عەره‌بی بیت بۆ رووبه‌رووبوونه‌وه‌ی هەڕه‌شه‌کان لەسه‌ر بوونی قه‌واره‌ی. بۆیه‌ ئه‌مە بە یه‌که‌مجار دائه‌نرێ لەمێژووی عەره‌ب وجووله‌کە کە یه‌کبگرن و لەیه‌ک نزیک ببنه‌وە بۆ رووبەرووبونه‌وه‌ی هەڕه‌شه‌کانی  دوژمنی هاوبه‌شیان. واته‌، لەراستیدا تا ئێستا ئیسرائیل براوه‌ی شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوزە، وە لەگه‌ل زیاترتین سەندنى شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوز لەئاینده‌یه‌کی چەندان دوور، دۆڕا‌وه‌کانی شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوزیش ئاشکرا ئه‌بن.

ئەوه‌ی په‌یوندی به‌کورده‌وە هەیه‌، کەکوردوستان مه‌یدانی شه‌ڕه‌کانی ناوچه‌کانی نفوزه‌، ئەگه‌رستراتیجیه‌کی نه‌ته‌وه‌یی به‌رنامە داڕێژراونه‌بێ وە لەسه‌ربه‌رژه‌وندی نه‌ته‌ویی وەنیشتیمانی سیاسه‌ت نه‌کات بەئامانجی دروه‌ست کردنی قه‌واره‌ی سیاسی کورد لەچوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی کوردی وەفه‌راهەم کردنی مافی بریاردان لەسه‌رچاره‌نووسی خۆی بۆئەوه‌ی ژیانێکی سه‌رفرازانە لە ئازادی وئاشتی داد بۆنه‌وەکانی داهاتوو مسۆگه‌ربکات، ئەوا جارێکی تروه‌ک چه‌ندەها جاری ترئه‌بیتەوە ئامرازو سوته‌مه‌نی بۆ شەڕی خه‌ڵکی تر، وە لەکۆتایشا کە شه‌ڕته‌واو بوو دەست به‌تال ئەبێ وه‌ک هەمیشە. لەبه‌رئه‌وە، بۆ ئه‌وه‌ی تراجیدیاکانی رابوردوو دوبارە نه‌بیتەوە، وە کورد نه‌بێتە قوربانی به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵکی تر، بەهیچ بیانووه‌یه‌ک نابێ ببێتە لایه‌نگری هیچ کام لەلا‌یه‌نە دژ به‌یه‌که‌کان لە شەڕی ناوچه‌کانی نفوز، به‌ڵکو ئه‌بێ زیاترئامرازەکانی به‌هیزبوون فه‌راهەم بکات، هەرلە شەڕیک خستنی فراوان و پتەو تا ئامرازەکانی به‌رگری هاوچه‌رخ.

https://www.duvarenglish.com/columns/2020/10/03/red-kurdistan-in-nagorno-karabakh

2.http://chawigal.com/?p=3963




بازاڕى ئازاد تاڵان و قۆرخ نیە

 

وەک چەمکى سیاسى، ئابورى وە فەلسەفى زووتر لە چەند وتارا و باسى بازارى ئازادم کردووە، وە ئەوەى لێرە دا زیاتر تیشکى ئەخەمە سەر ئەمەیە کە چۆن بە ناوى بازارى ئازاد وەک هەندێ ناوى تر وە ک نیشتیمانى، نەتەوەیی، ئاینى وە یا مەزهەبى و تیرەى و تا یفیەوە لە زۆر شوێن بەخراپترین شێوە بەکاردێ وە کەلکى لى وەردەگیرى بۆ ئەنجامدانى کارى تاڵان و تاوانى ئابوورى.
پیش هەرشتێ: سەروەرى یاسا، سستمى سیاسى دیموکراسى، یاساغ کردنى قۆرخ کارى، مافى بەکاربەر، چاودێرى بازاڕ دارایى وە بازاى کار، بوونى ژ یرخانى ئابوورى تۆکمە لەگەڵ کەرتى تایبەتى پێش کەوتوو، وە ئەمجار ئازادى میدیاو هەلى یەکسان بۆ هەموان لەگەڵ بەرپر سیاریەتى نیشتیمانى، نەتەوەیی، ژینگەیی/ تەندروستى وە کۆمەلایەتى مەرج و بنەمان بۆ بازاڕى ئازاد کە بتوانێ ئەنجامى تەندروستى هەبێ بۆ ژیانى ئابورى تاک و کۆمەڵگا.
وەک رێگەیەک بۆ گەشەى ئابورى کەلک وەرگرتن لە تواناو بەهرەى ى تاکەکان وەبە بەشدارى تواناکانى هەموان لە کۆى گشتى ژیانى ئابوورى و بەڕێوە بردنى وڵات، بازارٍى ئازاد بەلەبەرچاوگرتنى مەرجەکانى سەرەوە لە زۆر وڵاتانى ئەوروپا و ئەمەریکاى باکوور وهەندێ وڵاتى ئاسیا وەک یابان و کۆریاى باشوور ئەنجامى بێ وێنە و سەرسورهێنەرى هەبووە لە گەشەو پێشکەوتنى پیشەسازىو تەکنۆلۆجى وە گەشە ى تەواوى کەرتەکانى ئابوورى و بوارەکانى ژیان ، هە ڵبەتە لەگەڵ چەندها تێبینى.
دواى ڕووخانى بلۆکى سۆسیالیستى لە کۆتاى هەشتاکانى سەدەى ڕابردوو بازاڕى ئازاد بو بە مۆدێل و ناسنامەى ئابوورى جیهانى هەرلە یەکێتى سۆڤیەتى جاران و ئەوروپاى ڕۆژهەڵاتەوە تا ئەگاتە هەندێ لە وڵاتانى جیهانى سێیەم کە ئابوورى نیشتیمانیان پلان داڕێژراو بوو واتە دەوڵەتى بوو، ئابوورى بازاڕى ئازاد بوو بە جێگرەوەى ئابوورى دەوڵەتى.
لەو شوێنانە کەتوانرا بەهۆى سستمى سیاسى دیموکراسى کەم یان زۆر مەرجەکانى بازاڕى ئازاد لەبەرچاو بگیرێت، بازاڕى ئازاد کەم یان زۆر ڕۆڵى بینى لە گەشەى ئابوورى و تکامل کردن لەگەڵ ئابوورى ناوچەیى و جیهانى وەک ڕوسیا و ئەوروپاى ڕۆژهەڵات و ڤێتنام وە هەتا چینیش. بەڵام لەم شوینانە کە دەسەڵاتى سیاسى ناسنامەى ئابوورى و سیاسى دیاریان نیە وە لەسەر بنەماى ملیشیا یان نیمچە ملیشیا درووست بوون بازاڕى ئازاد بەکارهات وە سودى لێ وەرگیراوە لە لایەن دەسەڵات دارانەوە بۆ تاڵان کردن و قۆرخ کردنى هەموو کەرتەکانى ئابوورى بۆ بەرژەوەندى دەسەڵاتى خێزانى میلیشیایى وەک لە عراق و سوریا وە زۆربەى هەرە زۆرى وڵاتانى جیهانى سێهەم کە گەشەى دیموکراسى و بیر و فەرهەنگى سیاسى هاوچەرخ تیا لاوازە.
لەو شوێنانە کە دەسەڵاتى ملیشیا و نیمچە ملیشیا بوونى هەیە هەموو کەرتە ئابووریەکانى دەوڵتیان کە بە هێزى و با زوى خەڵک واتە بە مانوو بون و ئارەقى ناوچاوانى خەڵک وە بە پارەى خە لک درووست کرابوون تاڵان کرا، وە لە ڕێگەى هێزو نفوزى چەکدارى میشیاوە بازاڕ وکەرتە گرنگەکان و هەتا بچوکەکانى ترى ئابوری تاڵان و قۆرخ کران.
ئەم تاڵان و قۆرخ کاریە هەمو چالاکى و گەشەیەکى ژیانى ئابورى سست و لاواز کرد وە هەتا لە زۆر شوێندا هەر نەى هێشت، کە ئەمەش بووە هۆى کەمبونى دەرامەت، بێ کارى زۆر هە تا لە ناو دەرچوانى زاتکۆو خەلکى ئەکادیمى، وێران بوونى وە گەشە نەکردنى کەرتەکانى پەروەردە، تەندروستى وە روخانى بنەماکانى ئابورى نیشتمانى وە لەمەش ترسناک تر قەرز کردن و قەرزدار بوون بە وڵاتا ن و دامەزراوە داراییە جیهانیەکانە، کە ئەمەش وائەکات ئەم وڵاتانە تا داهاتویەکى نادیار نەک هەر ببنە بارمتەى قەرز داران، بەڵکو ئەبێ نەوە دواى نەوە کار بکات تەنها بۆ دانەوەى قەرزەکان کە خۆبان هیچ خێریان لەم قەرزانە نەکردووە کە وەرگیراون واتە نەوەکان بە قەرزدارى لەدایک دەبن وە ئەژین بۆ ئەوەى قەرز بدەنەوە.
ئەم ئاماژانەى سەرەوە ئەمە ئەگەیەنن کە قۆرخ کارى و تالانى بە ناوى بازاڕى ئازاد چالاکى وە ژیانى ئابوورى بە هەموو رەهەندە ئینسانى و نیشتمانیەکانیەوە سنوردار ئەکات و کورت ئەکاتەوە بۆ بەرژەوەندى بازنەیەکى بچوک و گوماناوى لە هەمان کاتیشدا خەڵکێکى زۆر بێبەش دەکرێ لە هەموو بەشداریەک لە چالاکى و ژیانى ئابورى کە لە ئەنجامدا ئەبێتە هۆى فاسد کرنى پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکان وە لەناوبردنى سە رمایەى مرۆیی کە لە هێز و توانا و بەهرەى گەنجان و خەڵکى بەئەزمونا بەرجەستە ئە بێ.
لە هەر شوێنێ تێگەشتن لە بازاڕى ئازاد بوو بە کارى تاڵانى وە قۆرخ کارى بێ گوێدانە وە بێ ئامادەبوونى مەرج و بنەماکانى بازاڕى ئازاد ئەوا لەم شوێنە ئابورى میلیشیایى/ نا بەرپرس بوونى هەیە کە هیچ پەیوەندییەکى بە زانستى ئابورى، بەرژەوەندى نەتەوەیى، نیشتیمانی وە هە ستى ئینسانیەوە نیە. نمونە بۆ ئەمە عێراقى ئێستایە لەگەڵ زۆر شوێنى تر کە میلیشیا یا بە ناو دەولەت بە، بەلام لە ناوەرۆکا میلیشیایی وەک زۆر بە ناو دەولەت لە رۆژهەلاتى ناوەراست و وەلاتانى تر ى جیهان کە بونەتە خاوەن دامەزراوەى ئابورى نەوت و کەرتى پەیوەندى و نیشتەجێ بوون وە بازرگانى لەگەڵ قۆرخکردنى هەموو چلاکیەکانى بازاڕ ، بەمەش دەسکەوتنى پارەى کاشى/ نقد خەیاڵى بۆ ملیشیا بەجۆرێ لە خەونیشا بە خۆیانەوە نەبینیوە.
هەر وەک لە چەند وتارى پێشودا ئاماژەم بە عەقڵیەتى دەسەڵاتى میلیشیا کردوە کە داماڵراوە لە ڕەهەندى نیشتیمانى و ئینسانى وە نەتەوەیى، بۆیە ناتوانرێ لەم سەرمایە زۆرە ى کە بە تالانى وە قۆرخ کارى دەستى میلشیا ئەکەوێ دووبارە سەرمایە گوزارى بکرێ لەخزمەتى خەڵک و نیشتیمان،کە لەئەنجامدا بەجۆرێ لە جۆر و میتۆدەکانى مافیایى لە دەستیان ئەڕوات کە لەئەنجامدا هەم خۆیان لەناو دەچن و گەلیش بۆ ئایندەیەکى نادیار ئەبێ لە ئازار و رەوشی نائاسایی وە کۆڵەمەرگیا بژی.کەواتە بۆ ئەوەى بازارى ئازاد بریتى نەبێ لە تالانى و قۆرخ کارى پیوستە زەمینەى ئابوورى و زانستى بۆ ئامادە بکرێ وە مەرج و بنەما کانى بە جددى لەبەر چاو بگیرێ.




بۆچی زۆرینه‌ی كه‌رته‌ خزمه‌تگوزارییه‌كان به‌ كۆمپانیا حیزبییه‌كان دراون؟




سیاسەتی ژێرخان – د. محمد امین




سیاسه‌تی ئاسایشی خۆراک و ته‌ندرو‌ستی حکومه‌ت چیه‌؟

ژینگه‌ی ته‌ ندروستی وه‌هه تا ئاسا یشی نه‌ ته‌وه‌یی هه رنه‌ ته‌وه‌یه‌ ک به‌ نده‌ به‌ فه‌ راهه م بوونی خۆراک وده‌رمانی باوه‌ڕپێکراووته‌ ندروست ،که‌ ئه‌ بنه‌ بنه‌ ما بۆدروست کردنی هه یکه‌لی کۆمه‌ ڵگایه‌ کی چالاک .هه رله‌ دێرزه‌مانه‌وه‌ ،هه رنه‌ته‌ وه‌ ووڵاتێک سیاسیه‌ تی تا یبه‌تی خۆی هه بووه‌ وهه یه‌ ، بۆبه‌ رهه م هێنانی به‌ روبوومی کشتوکاڵی بۆخۆراک وبه‌ رهه می ده‌رمانی تا بتوانن ئاسایشی خۆراک وته‌ ندروستی فه‌ راهه م بکه‌ن،واتا فه‌ راهه م کردنی خۆراک وده رمانی ته‌ ندروه‌ه‌ست به به‌شێکی گرنگی ئاسایشی نه‌ تهوه‌یی دائه‌نرێ، وه‌ بێ ئاسایشی خۆراک ئاسایشی نه ته وه‌و وڵات فه‌راهه م نابێ وئه‌که وێته‌ ژێرهه ره‌شه وه‌.هه ڵبه‌ ته‌ ئاسایشی خۆراک وده‌رمان به‌ نده‌ به‌ توانای به‌ رهه م هێنان به ئه ندازه‌ی پێویستی بازاری نیشتیمانی،وه‌ جۆری به‌ رهه م که‌ له‌ رووی چۆنایه‌تی ،ته‌ ندره‌ستی وه‌ ژینگه‌ ییه‌ وه‌ پایه‌ دار بێ.

یه‌ کێ له‌ هۆکاره‌ هه ره‌ گرنگه‌کانی توانای به‌رگری کورد به‌ رامبه‌ ردوژمنانی ،وه ره‌ گه‌ زی هه ره‌ سه‌ره‌کی توانای به‌ رگری کردنی کورد،وه‌ توانای مانه‌ وه‌ی له‌ سه ر ولاتی خۆی ئه‌ مه‌ بووه‌ که‌ توانیویه‌تی له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌خۆراک وبژێوی خۆی په‌یدا بکات بێ ئه‌ وه‌ی که‌ پێویستی به‌ نان و خۆراکی بێگانه‌ بێ. له‌ به‌رئه‌ وه‌ی سه‌رچاوه‌کانی خۆراک وبژێوی له‌ کوردوستانا هه میشه‌ فاکته‌ری هێزوبه‌رگری بوون بۆئه‌ وه‌ی کورد له‌ نیشتیمانی خۆی بمێنێته‌وه‌ ،بۆیه‌ دوژمنانی کورد هه میشه‌ هه وڵیان داوه‌ وه‌ ئێستاش هه وڵ ئه‌ ده‌ن که‌ سه‌رچاوه‌ کانی ، وه‌ ژێرخانی خۆراک و بژێوی له‌ کورد وشک بکه‌ ن و وێران بکه‌ن.. به‌ ڵگه‌ی ئه‌مه ش له‌ مێژووی تازه‌دا وێران کردنی ٥۰۰۰ گووندی کوردستانی باشووربووله‌ لایه‌ن ده‌ سه‌ڵات دارانی به‌عس له‌عێڕاق له ساڵانی۷۰ کان و80 کانی سه‌دده ی بیسته‌ م وه‌ ئێستاش وێران کردنی هه مووژێرخانێکی ئابووری کشتوکاڵ و وێران کرنی هه رچی زۆرتری سه‌رچاوه‌ کانی خۆراک، ژیان ،شارستانی وه‌هه تا شوێنه‌واری مێژووی فه‌ رهه نگی کوردوستان له‌ لایه‌ن سووپای داگیر که‌ری تورکیا له‌ رۆژئاوای کوردوستان.

ئاسایشی ئابووری که‌ ئاسایشی خۆراک پایه‌که‌یه‌تی له‌ گه‌ڵ ئاسایشی ته‌ ندروستی دووره‌گه‌زی سه‌ره‌کی ئاسایشی نه‌ ته‌وه‌وه يين ،که‌ هه رده‌ سه‌ڵاتێکی به‌ رپرس گرنگی هه ره سه‌ره‌کیان پئ ئه‌دات به فه‌راهه م کردنیان ،چونکه‌ نه‌ ته‌ وه‌ی نه‌ خۆش و برسی نه‌ ک هه رناتونێ به‌ رگری له‌ خۆی بکات به‌لکو به‌ روه‌ هه ڵوه‌ شا نه‌ وه‌ و‌ که‌ وتن ئه‌ ڕوات ،هه ر له‌ به‌ر ئه‌ مه‌ شه‌ دوشمنان له‌ هه وڵ و پلان دانانن که‌ به برسی کردنی تاکی کورد وه‌نه‌خۆش کردنی توشی روخانی بکه‌ن . ره‌وش ودیارده‌ی کۆڵ به‌ری له‌رۆژهه ڵات نمونه‌یه‌که‌هه م له‌ سه‌ربرسی کردنی کورد بۆ روخاندنی وه‌هه م خه‌ باتیکشه‌ دژی رووخان ،که‌ ساڵانه‌ سه‌دان وهه زاران كورد له‌ناچاری کاری دژوارو پرمه‌ ترسی کۆڵ به‌ ری ئه که ن گیان له‌ ده‌ ست ئه‌ ده‌ن یا که‌م ئه‌ ندام ئه‌ بن تا به ده ستى خؤيان به به هاى ڰيانيان نانئ ݒه يدا بكه ن ،نه روخين وه‌ به‌هاوکاسایه‌تی انسانی خۆیان بپارێزن .

له‌ ژێڕرۆشنایی ئه‌ م ده‌ رببرینه‌ ی سه‌ روه‌ ئه‌ بینین ، که‌ تائێستا له‌ نه‌زانی وه‌ له‌بئ سیاسه‌ ت وبێ سسته‌ می هه مان ئه‌ م کاره‌ی ئه‌ نجام دراوه‌ که‌ دوژمنان ئاره‌ زوویانه‌ له‌ وێران کردنی بنه‌ماکانی ژێرخانی ئا سایشی خۆراک وته‌ ندروستی وکایه‌ کانی تری ژیان ،به‌ ڵگه‌ ونمونه‌ی زیندوش دیمه‌ نی کالاکانی بازاره‌ که‌ چه‌ندیان نیشتیمانین؟ وه‌ هه روه‌ها ڕه‌ وشی کایه‌ کانی تریش به هه مان جۆرکه‌ هه موومان ئه‌ ی بینین.
به‌ پێوه‌ری ژیانی هاوچه‌رخ ئاسایشی خۆراک ،هه روه‌ک له‌ سه‌ ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێ دا ته‌نها دابین کردنی بڕی پێویستی خۆراک بۆ کاتێکی دیاری کراو نیه‌ به‌ڵکو چۆنیه‌تیه‌که‌شیه‌تی که‌ گوونجاو بێ له‌ گه‌ڵ پێوه‌ره‌ ته‌ ندروستی و ژینگه‌ یه‌کان ،واته‌ چۆنیه‌تی خۆراک به‌ ئه‌ ندازه‌ی بڕی په‌ یداکردنی خۆراک گرنگه‌. له‌ م رووه‌وه‌ ئه‌ گه‌رته‌ماشای ڕه‌وشی ئاسایشی خۆراک وته‌ندروستی وه‌ڵات بكه ين ئه‌ بینین كه هه م له‌ رووی چه‌ ندایه‌تی وه‌هه م له‌ رووی چۆنایه‌ تیه‌ وه‌ ته واو نيه . ئه‌مرۆله‌بازارا به‌هۆی نه‌بوونی دڵنیایی له‌مه‌رچۆنیایه‌تی خۆراک وده‌رمان هه ست به‌ ئاسایش ناکرێ، ئێستا ڕه‌وشێ په‌ یدا بووه‌ که‌، به‌کاربه‌رله‌ ده‌رمان زیاترئه‌ترسێ نه ک نه‌خۆشی وه‌ له‌خۆراک زیاترله‌ برسیه‌ تی .
هه ڵبه‌ته‌ تائێستاهیچ سییاسه‌ تێکی دیاری کراوی داڕێژراوی به‌ یا سا کراونیه‌ بۆفه‌راهه م کردنی ئاسایشی خۆراک و ته‌ندروستی نه‌ بۆکورت خایه‌ن نه‌بۆدرێژخایه‌ن،به‌ هه مان جۆری کایه‌کانی تری ژیان که‌ سیاسهتیمان بۆیان نیه‌ وه‌ک سیاسه‌ تی ئابووری ،ووزه‌،ئاو ،به‌ رگری ،په‌ روه‌رده‌ ، زانست ،توێژینه‌وه‌،فه‌ رهه‌ نگی وه‌ کۆمه‌ ڵایه‌تی و ..هتد

. ،ئه‌مه‌ش واته‌، به‌ رێوه‌ بردنی وڵات بئ سیاسه‌ت ئه‌ نجام ئه‌درێ که‌ له‌ ئه‌نجام دا بۆهیچ کام له‌ کایه‌کانی ژیان هیچ داهاتوویه‌کی دیاری کراونیه‌ ،وه‌ کاری حکومه‌ ت ودامه‌ زراوه‌کان وه‌ک له‌ شوێنێکی ترا باسم کردوه ‌کورت ئه‌کرێته‌وه‌ بۆشوێنی نامه‌ی رۆیشتووهاتووی بێ کاریگه ر
. بۆدیاری کردنی سیاسه‌تی خۆراک وته‌ن دروستی وه‌هه روه‌هاهه مووکایه‌کانی ترپێویست به‌فه‌لسه‌فه‌یه‌کی سیاسی دیاری کراوهه یه‌ که‌له‌ سه‌ روه‌وه‌ ئاڕاسته‌ بکرێ بۆخواره‌وه‌ ،که‌ دره‌نگ یا زووئه‌ بئ سیاسه‌تی ئاسایشی خۆراک و توندروستی وه‌ هه روه‌ها سیاسه‌تی کایه‌کانی ترله‌ سه‌ رئاستی نیشتیمانی دیاری بکرئ له‌ سه‌ربنه‌مای یاسای،وه‌ تا ڕۆژێ زووتر ئه‌ مه‌بکرێ باشتره‌،کاری ئه‌ مرۆنه‌خرێته‌ سبه‌ی بۆ ئه‌ وه‌ی هه موو تا‌کێ هه ست به‌ ئاسایش بکات له‌ هه موو روویه‌که‌وه‌ ،ئه‌ وسا ئه‌توانێ هه ست به‌ هاوڵاتی بوون وهاونیشتیمانی بوون بکات وه‌ ئه‌وکات دڵسۆزانه‌ ئه‌ رکه کانی ئه‌ونجام ئه‌ دات.
وه‌ له‌ ئێستا وه‌ گرنگه‌، که‌هه موناوه‌نده‌که‌نی هه‌ مووده‌سه‌ڵاته‌کانى نيشتيمان وه‌ ناوه‌نده‌کانی رۆشن بیری وه‌ فکری بابه‌ تی فه‌راهه م کردنی ئاسایشی خۆراک وته‌ ندروستی له‌سه‌رئاستی نیشتیمانی وناوچه‌یی/پارێزگاکان باس بکرێ شرۆڤه‌ی بۆ بکرێ وه‌ هه روه‌ها هه مووجۆره‌ ئاسایشه‌ کانی تر، چوونکه‌ چه‌نده‌ ئاراسته‌ کردنی سیاسه‌ ت گرنگه‌ به‌ ئاراسته‌ی ئامانجی به‌ رهه م دار،به‌هه مان ئه‌ندازش به‌ شداری خالک له دروست کردنی بریاروبریاردانا گرنگه‌ .




هۆکاری نەداری و فەقیری لە کوردستان

دیبەیتی ئابووری

 

ئەوشەو وەک و وەعدێک دابوومان پێشوتر لە خزمەت کاک پژواکی کەوکەبیاندا ئەبین سەبارەت بە ئابووری کوردستان ، ئێمە وەک و پێشوتر وەعدمان دابوو بە خەڵک سەبارەت بە مسەئەلی داگیرکاری لە سەر کوردستان و موستعمرە بوونی کوردستان و نوعی هەڵسوکەوتی داگیرکەر بەرانبەر بە خەڵکی کورد هەندێک مسائیلمان بەحس کردبوو لەبەر ئەوە ئەم مسائیلانە جێ بەخێن لە ناو خەڵکی کورد و خەڵکی بە باشی بزانێت ئەو تەعامولەی لە گەڵیانا ئەکرێت ، دەلیلی ئەوە نییە کە لە مەرکەزەوە دیموکراسی بەرقەرار نییە ، دەلیلی ئەوە نییە کە ئەمانه قانوونی ئەساسیێکیان تەعریف نەکردوەتەوە کە تیا هێندێک ماف دەستەبەر بکەن ئەو نگاهە کە بەرانبەر بە کوردستان و میللەتی کورد هەس ، له سیستەمی دەوڵەتی ئێرانیا له سیستەمی داگیرکەرانی کوردستانا نگاهێکە کاملەن نگاهێکی موستعمەرانەیە بەرانبەر بە کوردستان و خەڵکی کوردستان ئێمه ئەمشەو سەبارەت بەم مسئلە هەر وەکو دوێنە شەو ئیشارەمان پێکرد و نموونەمان هاوردەوە له ئێستعماری بریتانیا و هێندوستانا و له جێگەهای موختەلفی دونیا و لە میسرسیشا ئاماژەمان پێ کرد کە ئێستعماری بریتانیای چۆن توانیبووی به مقدارێکی زۆر کەم موستەشارەوە بتوانێ هێندێکی دووسەد و پەنجا ملیونی کۆنترۆڵ بکا بتوانێ میسرێک بەو تەمەدونە بەو پێشینە تاریخیە کۆنترۆڵ بکا ، هەر بۆیێک واجبه ئێمە وەختێک ئێژین زێهنیەتەکان دەسکاری ئەکرێ وەختێک ئێژین پلانمان بۆ دائەڕژن پرۆژەمان بۆ جێبەجێ ئەکەن و ئێمە بەرەو مەسیرێک ئەوەن کە نەتوانین مسئەلەی عەسڵی خۆمان تەشخیس بەین لەبەر ئەوە بتوانین خەباتێکی تۆکمەوە و شۆڕشێکی لە سەرا دابنێین واجبە بەند بە بەندی ئەو مسائیلانە کە بۆ خەڵکی کوردستان تەرح کریاگە وە خەڵکی کوردستان ئێمڕۆ پێی وایە ئەمە موتاڵباتی مەردمی کوردە ئەمە حقوقێکە کە کورد ئەتوانێت به گۆڕینی حکومەتی مەرکزی لە تارانا بە هاتنی سیستمێکی سێکولار بە هاتنی دیموکراسیکی پەڕلەمانی بتوانێ مافی خۆی دەستەبەرکا ، له کاتێکا وانییە تەمامی ئەمانە ئینحرافێکە بەرانبەر بەوەی کە خەڵکی کورد وشیار نەبێتەوە تا ئەمانە بتوانن بە شێوێکی کاملەن سیستماتیک بە هاوکاری خۆمانەوە بە دەستی خۆمانەوە دەروونی ئێمەیان حیچ داگیرکردگە بتوانن بە تەوری کولی بمانسڕنەوە ئیرادەی هەر گونە موقامەتێک لە بەیەن ببەن و ئێمه حەل بکەن لە ناوی خۆیانا ، ئیمشەو سەبارەت بە مسئلەی ئابووری ڕوو لە کاک پژواک ئەکەین کاک پژواک کەسێکی شۆڕشگێرە و کەسێکی دەوڵەت خوازە و لە کوڕە شوڕشگێڕەکانی کوردستانە
کاک پژواک بەخێر بێن من موقدەمێکم بەحسکرد وەکو ئەوەی شەوانی پێشووتریش بەحسم کردبوو و خۆشحاڵ ئەبین ئیمڕۆ نەزەراتی ئێوە و نگاهتان بەرانبەر بە مسائێلیک لە کوردستان و بەتایبەت لە لحازی ئابووریەوە جێبەجێ ئەبێ ببیستین و بەشی کەن لە گەڵ خەڵکا

پژواک : لە خزمەتانا عەرزکەم کە مسئلەی ئێمەی کورد لە ئێرانە مسئلەی فره پیچدەترە لە مابقیه بەشەکانی کوردستانا ، لە حەقیقەتا ئێمە دەرگیری چ بوگین ، دەرگیری سیستەمێک بوگین کە تواو سیستمی حوکمڕانیەکەی لە ڕئیسەکەی خۆیەوە ئەگرێ لە سرۆکەکەی خۆی ئەگرێت ئەو سرۆکەش لە عەسڵا ئینگلیسیە ، یعنی سیستمێک کە ئێستا هەس و ئێران بەڕێوە دەبات حیچکی هی خۆیان نییە و سیتمێک که ئێنگلیسیە کان له موستعمەراتی سابقی خۆیانا و مەخسوسەن لە ئافریقا و له هێندوستانا بەڕێان ئەبرد ئەم سیستەمه جۆرێک حکومەت دەکات جۆرێک کار دەکات کە سەعی ئەکا تەواو تەمرکوزی قودرەت لە ڕێگەی نزمایەوە بێتێرێتە دەس قودرەتی موتەمرکزی ئێقتسادی ، چۆن ئەمکارە ئەکات ؟ و ئەم کارەی کرگە ئەگە تەوجو بکەن وەختێک کە ئێنگلیسی گەل هاتن بۆ ئێران لە عەسڵا بۆ حکومەت کردن بەمل ئێرانا و بە شێوێکی موستقەیم و دەخاڵەت فرەتر ، ئەمان هاتن چیان کرد؟ هاتن بە دەوڵەتی ئێرانی مەخسوسەن پەهلەوی ئەوەڵ هات کۆمێکی شایانی کرد کۆمەکێکی بێ نەهایتی کرد که چ بکات ؟ کە بتوانێ سیستەمی ئێران موتەمرکزکا ئەوە بوو که ئەوینین تواو ئەو مسائیلە کە لە ئێسکانی عەشایرا و کوشتاری تەواو عەشایر و باقی میللەتەکانی تر بۆ موتەمرکز کردنی ئێران بە ناو تەختەخاب و یا ئێسکانی ئیلات بوو لە ژێر چاودێری ئینگلیسیەکانا ، ئەمە گوزارەشەکانی هەس لینکی مقالەکان ئەنێرم بۆتان و بینێنە بان سایت.

ئینگلیسیەکان ئیحتیاجیان بوو کە بەر بەگرن بە حەمڵە منافعات و مستعماراتیان لە هێندا ، هاتن ئێرانیان گەورە کرد چۆن ئێرانیان گەورەکرد بە وەسیلەی فارسەکان ، فارسەکان تەنیا میللەتێک بوون کە قەبووڵیان کرد کە به نمایەندگی لە ئینگلیسیەکان هەر شەرایەتێک قەبووڵ بکەن فەقەت لە سەر دەسەڵات بن ، ڕەفیقێکمان هەیە بەحس ئەکا و ئێژێ ئینگلیسیەکان ئەوەڵ دەفحه چوو بۆلای دانێک له سەرانی بەختیاری پێشنیاریان پێکرد تۆ ببه به نمایندەی ئێمه و ئێمە پشتیوانی تۆ دەکەین بەڵام بە شەرتێک که ئەم پلانی ئێمە بەرنە بەرۆ کە ئێران مەرکەزی بکەین ، ئێران مەرکزی کردن بە واتای تەاو ئەو نیمچه دەوڵەت گ
ەلە کە وجودی بوو وەکو کۆنفدراڵێک هەرچەن ئێستە ئەم کەلەمەی کۆنفدراڵە فرە مەعنی ئەکوێتە پشتیەوە ، هەرکام لەم دەوڵەت گەلە لە ناو قانوونی ئەساسی ئێرانیشا مەمالکی مەحروسە بووە ئەیالات و ویلایەت ، یانی ئێران دوو نەوع پێکهاتەی لە خۆ ئەگرت کە سریەێکی ئەیالات بوو کە سریەێکی ویلایەت بوو ، ئەیالات و ویلایت فەرقیان بوو لە گەڵ یەک مەسەلەن وەک و تەفاوتی سیستەمی ئوستانێک لە کانادا و سیستەمی ئەیلات ستەیت لە ئەمریکا ئەم دوو دانە سیستەمە کامڵەن جیاوازە سیستەمی کانادا دەسڵاتی کەمترە و حەق جیابوونەوەیان نییە بەڵام سیستەمی ستەیت لە ئەمریکا حەقیا هەس ئەمە جیا لە حەقی تەعینی سەرنوشت ، ئەوەسە کە ئەمە لە عەسڵا بە پلانی ئینگلیسەکان بوو کە گروهێکی خاس کە فارس بوون کە دەسڵاتیان بە جێگەی خاسی ئێران و جوگرافیای زاگرۆس نەبوو هاتن ئەمانیانە چون ئەیان زانی کە ئەمانە موتیع ترن و ڕەحەت تر پلانەکانی ئەوان جێبەجێ ئەکەن هاتن ئەوانیان هاورد و لە حاڵێکا ئەمانە داوایان کرد بوو له مابقیە میللەتەکانی تر لە حاڵێکا داوا کردنیان لە میللەتی بەختیاری مەکتوبە کە بێت بەڵێ ئێمە پشتیوانی لە ئێوە ئەکەین بەڵام ئێوە بێن باقیەکانی تر سەرکوب بکەن و حکومەت بکەنە مەرکەزی ، حکومەتی مەرکزی بوون بۆچییە؟ ئینگلیسەکان تەجروبێکی فرە قەشەنگیان هەس له بەڕێو بردنی موستعمەراتا ، چۆن ؟ ئینگلیسەکان وەختێ چونە ئافریقا و چونە ئەمریکای لاتین ئەرتەشیان برد و تەدەرکاتیان برد بەڵام نەیاندەزانی چ بکەن تەک ئەم وڵاتە گەلە ، ئەویش چ بوو چون ئەوان سیستەمی ئابووری خۆیان بوو ، خۆیان لە بەینی خۆیانا تەولیدیان ئەکرد خۆیان کاڵایان بوو چتێک بە ناوی مارکێت و بازاریان بوو کە کاڵا لە گەڵ کاڵا ئاڵوگۆڕ ئەکرێ ، ئینگلیسەکان وەک باقی موستعمەرەکانی تر نەهاتن بێن بیانکوژن و تەواو مەنابعیان لێ بگرن ، ئەمان هاتن وتیان ئەتوانین بەرنامەیان بۆ بڕێژین و لە مان ئیستفادە بکەین و بە کاریان بێنین.

من ئەم مساڵەم بۆیێک هێنا کە گەرکمە بێژم کە سیستەمی ئێرانی لە سەر هەمان بنەما داڕژیاگە و چوەتە بەرۆ ، ئەمانە هاتن مەفهوومێکیان دروسکرد بە ناو هات تەکس ئێجتیوتی ، هات تەکس چی بوو؟ لە عەسڵا سیستمێ بوو ئەیوت هەر بنماڵێک چ تەک تەک یان ڕەیسی بنماڵەکە بە هەرحاڵ پیاگ بوو یان ژن بووە ئەشێ له ئاخری ساڵا ئەم تیکە کاغزەی وا ئێمە ئێژین ئەشێ لە ئاخری ساڵا ئەم تیکە کاغزە بیاتەوە بە ئێمه مەگەرنا ئەتان کوژین یان ناهێڵین ژیانێکی ئاسوودە بکەن ، ئەم کاریانە چۆن کرد ؟ ئەمە لە عەسڵە موزەفیان کرد که ئەمە لە ئاخر ساڵا تەحویلیان بەنەوە ، ئەوان کە چوون بۆ وڵاتێکی دوور دەست چون ئەیانتانی بژین مەجبور بوون لە مەردمی لۆکاڵ و لە خەڵکی لۆکاڵ تەمینی ئازوقە و لۆجیستیک و بەرنامەکانیان بەڕیو ببەن ، نەیان ئەتانی خواردەمەنی لە بەریتانیاوە ببەن بۆ ئەمریکای جنوبی ، ئەمه بوو بە بایسی ئەوە کەسەی که تەولید کنندەی محەلی بوو تولید کنندەی موادی خام بوو مجبور بوو بە خاتری ئەوی گیانی بپاڕێزرێ و گیانی حیفز بێ له ئاخر ساڵا مەجبوور بوو سەروازی ئینگلیسی وەختێ دێت ئێژێ من ئەونە گەنمە یان ئەونە شیرەم پێویستە و لە جێگەی ئەوا ئینگلیسەکە هەر ئەو کاغزەی ئەدا پێ و ئەویش کاغزەکەی هەڵدەگرت بۆ ئاخری ساڵ ئێسە ئەم کاغزە لە دەس ئەم شەحسە بوو تەبدیل بوو به پارە تەبدیل بوو بە پووڵ و وتیان ئەمه معادڵ گونیێک برنج یان گونیێک گەنمە ئەم هات تەکسە لە عەسڵا بایس بوو کە وەسیلەی موبادڵەی ئینگلیسی جەریان پەیا بکا لە ناو ئێقتسادی محلەیا ، دوکتۆر موحەممد قولیه مەجد کتێوێکی هەس بە ناو نەسڵ کوشی ئینگلیس لە ئێرانا له بینی ساڵی 1908تا 1917 ئێژێ لە بیست ملیون جەمعیەتی ئێران نۆ ملیونی له برسیەتیا ئەمرن و ئەمه تەقسیری ئەرتشی بریتانیا بووگە بۆچە؟ بە خاتری جەنگ جەهانی ئەوەڵ بوو کە ئێژێت سەرباز گەلی ئینگلیسی هاتگن و ئەیانزانی شەڕە و بۆ ئازووقەی زمسان هەموویان لە لۆکاڵەکان له مەناتق موختەلەفی ئێران مەخسوسەن ڕەزایە و مەهاباد کۆ کردوەسەو و تەقریبەن پووڵی فرەشیان داگا پووڵیش هەر ئەو کاغزە ڕەنگیەی خۆیان داوە هاتن پووڵی خۆیان داوە پێیان و تەواو ئازووقەیان لە دەس مەردم گردبوو ، زمسان تێ قەحتیێ گەورە پێش دێ قەحتی گەورەی قەرەنی بیستەمی ئێران پێش دێ و نیمەی مردمی ئەم وڵاتە زاگرۆس و شەرق لەو بەشەدا لە برسیەتیا ئەمرن کار بە جێگەێک گەیبوو کە مردم یەکتری ئەخۆن مناڵی یەکتری ئەخۆن.

ئیتفاقک کە کەفت لە ئێرانا و پێش ئەوەی ئەم سیستەمی ئاوا خۆی ئەخزێنێتە ناو لۆکاڵ و ئەمان حیچ کارێکی تر ناکەن بێجگە ئەوەی به زۆری ئەسڵەحە و ئەم کاغزە ببێتە مێعاری ئەندازه گیری کاڵا و خەدەمات وخواردەمەنی و … ئەم کارەیان بردوەتە بەرۆ
پەیمان حەیدەری : ئەوەی کە ئێستا ئێوە ئاماژەی پێ ئەکەن بەستەرێکی تاریخیە لە چۆنیەتی ئێستعماراتی لە لایەن دەوڵەتی بریتانیاوە ئەوەی کە ئێوە باستان کرد ئەوە بوو کە لە وڵاتانی ئەفریقای سیستەمێکی دروس کرد بە ناوی هات تەکسەوە و ئەم کاغز
ە حیچ پشتیوانەێکی لە پشتا نەبوو سرفەن بۆ خاتری ئەوەی سەربازێکی بریتانیای ساحێو قودرەت بوو وە بە زۆری ئەسڵەحە ئەیدا بە کابرای ئەفریقای ئەم کابرای ئەفریقایە موەزەف بوو لە ئاخری ساڵەوە بۆ خاتری پاراستنی خۆی و بنماڵەی ئەمە تەحویلی ئەرتەشی بریتانیا بداتەوە ، له ئیزای ئەم کاغزەی کە وەری ئەگرت کاڵای ئەسەندەوە لە کابرای ئەفریقای یەعنی شیری لێ ئەسەند گەنم و حەیوان و گۆشتی و … لێ ئەسەند ، ئێوە خەریکن بەحسی ئەو سیستمه دەکەن کە دەوڵەتی بریتانیا چۆن موستعمەراتی خۆی ئیدارە ئەکا و ئەیان هاڕێ و سواریان ئەبێت و ئەتوانێ تواوی ئەو موادی خامەی کە ئەتوانی بەرهەمی پێ دروست بکەی لە دەستیان دەر ئەکا وە کاریشان ئەکا بەوەی کە فەقەت خام تەولید بکەن و نرخی خامەکەش ئەو تەعین ئەکا بەو کاغزەی کە پشتوانەی هێز و ئەرتشی بریتانیای وا له پشتا، ئەمە دەقیقەن نەوعی سیستمەکەشیان گەر ئیشتباە نەکەم لە ئێرانیش هەروا بووە ، ئێران موستعمەرە بوو و ئێعترافی پێ ناکەن دەنا دەبینی ئەرتەشی بریتانیا پێنج شەش هەزار نیرو ئەنێرەتە ئێران و ئێژێ مەرزەکانی تۆ بۆ تۆ پاسداری ئەکەم و ئەمنیەتت بۆ تێرم و ئەبێت حقوقیان بەیت و بانک دا ئەنێت و بانکی شاهی دا ئەنێت کە لەوێ حقوقەکان بدەن ئەمە دەقیقەن هەمان بەستەره، ئێوە گەرەکتانە ئیشارە بکەن لە سەر ئەمەی کە بەستەری حکومەتی مودێڕن لە ئێرانا ئەمەی کە دەوڵەت میللەتی مودێڕنی دروس کرد سیستمێکی سێنتڕاڵی مەرکەزی هاورد ئەمە سیستەمێک بوو کە بریتانیایەکان بۆ ئێران دایان نا و ئێران لە سەر هەمان ڕەوت و هەمان ڕەوشی بریتانیایەکان کار ئەکا بەرانبەر به سەر زەمینانێکی تر کە گرتویەتی و عەلەل خسوس کوردستان.

پژواک کەوکەبیان : بریتانیا چ لە هێندا چ لە ئینگلیسا وەختێ ئەچوو بۆ حوکمڕانی تەبقێکی خاس کە لە گشتی موتیعتر بوو و قەبووڵی ئەکرد ئێنتخابی ئەکرد و ئەمی ئەنیا سەر باقی ئەوانی تر ، ئەگەر ئەوانی تر شۆڕشگێڕ بووایەن سەرتەق بووایەن و موتیع نەبووایەن ، ئەم لە عەسڵا دێت بە ئەو تەبەقەی بن دەستی خۆیا ئەوان کۆنترۆڵ و سەرکوب دەکرد ، حیچ وەخت دەس خۆی چەپەڵ ناکا دەست خۆی کەسیف ناکا ، ئەوەسه کە مەسەڵەن هێند بە وەسیلەی تەبقێکی تری هێندی ئەخسێتەوە یا مەسەڵەن لە جوغرافیای ئێرانا تێ ئەسڵحە و تەواو ئەرتەشی ڕەزاشا کێ تەمینی کرد؟ مەگەر بەغیر ئەز مەواد و کەلەو پەل و نەفتی زاگرۆس ، تێت لە نەتەوەی سەرتەق ڕیسۆس ئەگرێ مەنابع ئەگرێ ئەیدا بە ئەو کۆمپرادۆرە یان ئەو تەبەقەی که موتیعی خۆیه کە ئەوبێت ئێمەی پێ بکوژێت و بە سەر ئێمەیا حکومەت بکا و بەردەوام بێت ، لە کەیسی ئێرانا ئەو تەبەقەی موتیعە تەبەقەی فارس بوو کە بە ڕیاکاری و بە پلاندان تەک ئینگلیسا و ئەم سیاسەت گەلەی کە لە ئێرانا بەڕێو ئەچێ حیچکامێکی ئێرانی نییە، یەعنی ئەمە لە هۆشی ئێرانیا نە هاتگە دەرۆ ئەمە گشتی حوکمرانی ئینگلیسە و بەداخەوە ئینگلیسی خۆی له موستعمەراتی سابقا ئەم ڕەسم و ڕەوشەی بەرداگە ئێستا به ڕەوشێکی نوێ دەچێتە بەرۆ ، بەڵام بەداخەوە فارسەکە چون خۆی ئابدەیەت نەکرگە هەر ئەو سیستمە قەدیمەسه ئێسا ئەو سیستمە قەدیمیە چەس؟ بۆ مەساڵ ئێران بە غیرەز نەفت سریێک چت گەلی هەس بۆ مەسرەفی داخڵیە بۆ سادرات نییە چونکە کە سادرات بێ ئەو وەختە باقی کشوەر گەلی دەور و بەری ئێران زەرەر ئەکا ، قەرار نییە ئێران سادرکەری چای بە ئەفغانستان یان هێندستان بێت قەرار نییە ئێران سادرکەری برنج بێت به عێراق قەرار نەبووگە ، ئەمە سەد ساڵە.

تێن چه ئەکەن؟ تێن بۆ ئەوە کە سیستەمی ئێران بەرنە بەرۆ تێن سریێک ئێنحساراتی دەوڵەتی دا ئەنێن ئەمە سوسیالیسمێکی تەقریبەن لەندەنیە موتەعەلەق بە لەندەنە ئەم سوسیالیسمە ئێژێ تۆ تۆنباکوکاری تۆی تۆنباکوکار حەقت نییە تۆ زەحمەتەکە ئەکێشی کاریگەر هی تۆیە دان هی تۆیە ئاو هی تۆیە زەوی هی تۆیە ئەمانە حەمووی هین تۆ و ئاباو ئەجداتا، تێ ئێژێ تۆ ئەم کارە بکە بەڵام وەختێک کە مواد خامەکە ها بە دەستۆ حەقت نییە بیفرۆشی یا حەقت نییە واحیدی تەولیدی دروس بکەی که بێت ئەمە بکەیتە سیگار و بیفرۆشی چونکە سادراتی سیگار مۆنۆپۆلیە سیگار لە تەواو خاوەرمیانە ئەشێ بە دەس مۆنۆپۆلیه ئینگلیسە کە کۆمپانی سیگارە ببێت ، ئەشێ مۆنۆپۆلی بەدەس ئەوە بێت ، دەوڵەتی ئێرانی تێرت سازمانێک دروس دەکا بە ناوی سازمانی دوخانیات گەورەشی ئەکات و جوانیشی ئەکات ساختمانی گەورەو و بەرزیشی بۆ دروست دەکا ئێژت فەقەت تۆ حەقت هەست بەم سازمانە بیفرۆشیت و لە دەرەوە کەس حەقی نییە لە تۆ بیسێنێت ئێمە ئەتانین پرۆسێسی بکەین و ئەنواعی مارکی سیگاری لێ بەرهەم بێنین و ئەو جۆرەی وا خۆم گەرەکمە بەو قیمەتە ئەیسێنم لێت بەهاکەی خۆم ئێژم چەنێک بێت ، ئەوەسە کە کشاوەرزەکە حیچ وەخت نازانێ کە مەسەڵەن قیمەتی حەتا یەک سەدومی قیمەتی تونباکوی بازاری دنیا نەبێت هەر ئەم شتە بۆ شرکەتی قەند و شەکریش هەس بۆ سازمانی ئێنحساری برنجی شومالیش هەس بۆ مسئلەی گەنمیش هەس بەناو سازمانی غەلە ، سازمانی غەلە وەزیفەی ئەوەسە کە
حەتمەن گەنم هەرزان لە کشاورزێکی بێچارەی زاگرۆس بسێنێت و بەو جۆری وا خۆی حەز ئەکا ئاردی بکات جا جالبیش ها لەوا کە بێهتەرین گەنم هی زاگرۆسە بەڵام وەختێ کە تێت مەواده خامە گەنمەکە ئەگرێت لە کارخانەی ئاردا منی تەبەقەی شەخسی ئیجازەم نییە ئەو کارخانەم بێت تێ خۆی ئەو کارخانەیه دەکاتە خسوسی و دیباتە مەناتقی ئێرانی مەرکەزی کارخانەی خسوسی ئەو هەسی و دەور وبەر زاگرۆس نیەسی تا ئەوجێگەی من خەوەرم بێت ، تێ لەوێ ئەیکاتە ئارد بەڵام ئاردەکە بە ڕەوشی دەوڵەتی خۆی تێ بازەم تەقسیمی ئەکات لە بەینی نانەوا خانەکانا، بۆچە ئەو کارە دەکات؟ کە کاورای نانەواخانەی ئیسفەهانی ئەگەر ئاردێکی چەرمگ دێتە دەستی فکر کا ئەمە گەنمی شیراز یان ئیسفەهانە لە حاڵێکا ئەمە هی کوردستانە بەڵام ئەو متەوجە نەبێ کە جنسی زاگرۆسیەکە مەڕغوبەکە تێ لێرا غەشێک ئەنجام ئەدا، یانی لە مەرحەلی خام تا کاڵای تەولیدی تێت ئەم ئیتلاعاتە غەش ئەکا مەسەلەن من خەبەرم هەیە کە ئاردێک بە نانواخانەی سنەی ئەدەن تەک ئاردی کەرەجا فەرق ئەکا ئاردی نانەواخانەی سنە مومکنە هی گەنمێکی نا مەرغوب بێت.

پەیمان حەیدەری: بەحسێک ئێوە گەرەکتانە بیکەن ، پێشوتر من بێژم هێندێک مەفروزات کراوەتە ناو زێهنی ئێمەی کورد یەک لەوانە ئەوەسە ئێمەی کورد بەفرۆشتنی موادی خام و سامانە سروشتیەکان و بەتایبەتی ئەگەر نەوت نەبێ ناتوانین بژین ئەمە لە کوێ تایدیش کریاگە لە کوردستانی داگیرکراو لە لایەن عێراقەوە تۆ ئەبینی کە ئەمڕۆ ئەمانە بوجەیان لە بەغداوە بۆ نایە خەڵک هاوار ئەکا برسیمەو و مەعاش نییە ، ئەمە ئەبێت بە دروست کردنی ئەو بنەمایە لە زێهنی ئینسانی کوردا کە تۆ ئەگەر دەست ببەی بۆ دەوڵەت دەست ببەی بۆ سەربەخۆی نان نییە بیخۆی چۆن ئەم نانەی تۆ ئیمڕۆ ئەیخۆی پوڵی نەوتی مەسجد سولێمان و پوڵی گازی پارسی جنوبی خەریکە ئەمە ئەکاتە ناوی زێهنت ئەمە دوو بەشی هەس یەعنی بەشێکی زێهنیەت سازیە مەفهووم سازیە لە ناو زێهنتا و ئێنحراف بردنە بەحسی ئەوە ئەکەن کە چۆن سیستەمی دەوڵەتی ئێرانی مودێڕن کۆپی کراوی سیستەمی موستعمەرەی بریتانیایە ، وە هەمان کارێک کە بریتانیا لە هێندوستان کردویەتی ئێران بۆ ئیدارەکردنی کۆمەڵگای ئێران و بە تایبەتی وڵاتێک وەکو کوردستان کە لە ژێر چمکیەتی و پەل ئەهاوێت بۆ کوردستانەکانی تریش دەقاو دەق هەمان سیستەم و هەمان بەرنامەی جێبەجێ کردوە ،لە بەشی کاری سیاسیا لە بەشی زێهنیەت سازی و لە بەشی پڕۆپاگاندا لە بەشی میدیا لە بەشی سیاسەت های ئێعمالی سولتە ئێمە نەوعیەتی جۆراوی ئەم نەوع تەفەکورەمان دەرخستوە تا بە ئیمڕۆەوە و بەردەوامیش ئەبین لە سەری ، لە سەری مسئلەی ئابووریەکەی ئێمە کاک پژواکمان هاورد کە بێت به وردی لە سەر پوتانسێڵی ئێقتسادی کوردستان قسە بکا بەحسێک کە ئەیکرد ئەمە بوو ، ئەمان تێن موادی خامی تۆ ئەسێنن و ناهێڵن تۆ ئەمە بکەی بە کاڵای لووکس یەعنی چی؟ تێن تومباکوی خامی کوردستان بە قیمەتێک کە ئینحساری ئەکەن تۆ ناتوانی ئەم تومباکوە لە مادەی خامەوە دەری بێنی بیکەی بە سیگاری لووکس ناتوانی کارخانەت پێ نادەن ئیمتیازی کارخانەی دروست کردنی سیگاری مەسڵەن بەرگ لە کوردستانا نییە تۆ ناتوانی سیگاری فیلتردار دروست بکەی بیخەیتە ناوی پەکێج و مەسڵەن بەناوی سیگاری زاگرۆسەوە بیفرۆشی تا ئەمە ببێتە پیت و بەرەکەت ئەوەی کە توتن ئەکێڵێت و کاریگەری کوردیش بێت و بتوانێ ئەم دەرامەدە سەر شارە نەسیبی کوردستان بێت ، چ کارێک ئەکات هەڵ ئەسێ مەوادی خامی تۆ ئەگرێ وە کاغزێ کە باسی کرد ئینگلیسەکان شتێکیان ئەدا دەستی موستعەمەراتەو کە کاغز بوو ، پشتەوانی ئەم کاغزە چی بوو؟ ئەسڵەحە بوو ، واتە تۆ ئەم کاغزە بگرە و لە کەناریا بە من گونیێک گەنم بە ئەگەر گونیە گەنمەکە نەدەی ئەتکوژین ئاخری ساڵیش ئەبێت ئەم کاغزەمان بدایتەوە تا ئێمە بزانین تۆ ئەم گەنمەت داوە ئەمە بەرە بەرە بوو بە پووڵ ، سەیری ئەو پووڵە بکەن لە ئێرانا کە تمەنە سەیری ئەو پووڵە کاغزیە بکەن ئەوان تێن بەروو بوومی کوردستان ئەبەن لە کەناریا بە تۆ کاغز ئەدەن کاغزی ڕەنگی بە ناوی پووڵی تمەن ، بەروو وبووی تۆ ئەبەن مەسەڵەن ئەیکەنە سیگاری لووکس دەیان بەرانبەر قیمەتی ئەڕواتە سەرۆ تۆ پاکاتە سیگارە لووکسەکە لە کوردستانا ئەکێشی کاغزە ڕەنگیەکە بە دووبەرابەر بە سێ بەرابەر ئەدەی توتوونەکەی خۆت نەسیبت نابێ ، یانی تۆ لێرە مەوادی خامت ڕووی ئیشتغاڵ درووس نەبوو لە کوردستانا کاڵای لووکس درووس نەو ئەرزشی ئەفزودە وە دەرامەدێک کە لە ئەرزشی ئەفزودە درووس ئەبێت بۆ تۆ نایەت وە ئەمە لە کوردستانا ئەکا ئەمە دەقیقەن سیاسەتی موستعمەرەس هەر ئەو جۆرەی کە بریتانیا لۆکە و موادی خامی لە هێندوستان ئەگرت وەک و ئەدویەو لۆکەو و … ئەیبرد بۆ بریتانیا و لە بریتانیاوە ئەیکرد بە کالای لووکس و دیسانەوە ئەیهاوردەوە بۆ بازاری گەورەی دووسەد و پەنجاە ملیونی هێندوستان و به تەمامی دنیا ئەم کارەش لە کوردستان ئیتفاق کەوتوە جا بە تۆ ئێژن ئەگەر پووڵی نەوت نەبێ ئێمە ناتوانین بژین ، ئەگەر نەوتی مەسجەد سولیمان نەبێت ئەگەر نەوتی بەسرە نەبێت ئەگەر حکومەتی مەرکەزی عێراق نەبێت نەوتی کەرکووک نەبێت و … تۆ ناتوانی بژیت لە کاتێکا تۆ تەماشا ئەکەیت ئەم ئیتفاقە لە شومالی ئێرانا ناکەوێت لە شومالی ئێرانا برنج کاری ئیرانی ئەو برنجەی کە ئەیفرۆشێت تەولیدی داخلیه پووڵێک کە نەسیبی ئەبێت لە قیمەتی جەهانیش زیاترە کەواتە برنجی ئێرانی زۆر گرانترە لە برنجی هێندی لە برنجی پاکستانی ئەم کارەشی بۆ چای کردوە تۆ ئەبینی هەر لە شومالا کارخانەی چای سازی دروست کردوە لە تەولید کردنی تا تەبدیل کردنی بە کالای لووکس لە شومالی ئێرانا لە دەستی بە ئیسلاح ئێرانیەکانە ئێستە فەرق ناکا فارسە یان گیلەکە وەلی ئەم ئێتفاقە لە کوردستان ناکەوێت گەنمی کوردستانت نادەنێ گەنمی کوردستان بە قیمەتی دەوڵەتی ئەبەن لە سیلوی ئێسفەهانا ئەیەکەن بە ئارد گەنمی خراپی شیراز ئەنێرنە بۆ سنە و کرمانشان لە بەر ئەوەی بە تۆ بێژن ئاردێک کە لە کوردستانا درووس ئەبێت گەنمێکی زۆر خراپە وە تۆ ئەمە ئیتر بەرو بوومەکەتە و ناتوانی بژیت و کەیفەیتی نییە ئیتر تۆ مەجبووری ئەگر پووڵی نەوت نەبێ گەنم لە کاندا بۆت نەهێنین تۆ ناتوانی بژیت.

ئێستا کاک پژواک گەرکیەسی ئەمە بە ئێمە بژێت مەسلەکە ئەوەسە کە ئەگەر ئێمە داوای دەوڵەت بکەین ئەمرین لە برسا ئێوە لە بیرتان دێت ئیتر وەختی ڕێفراندۆمەکەی کوردستانی داگیرکراوی لای عێراق بوو عیدێک هاتن وەک و ئەم شاسوارە عەبدوول واحیدە وتیان ئەگەر ئێعلامی دەوڵەت بکەین لە برسا ئەمرین بە ئێمەی کورد ئێژن ئێوە ڕێگەتان بە دەریا نییە وە لزا چون ڕێگەتان بە دەریا نییە ناتوانن خۆتان تەمین کەن و ئەمرن لە برسا و کارتان نییە بەرو بوومتان نییە و ناتوانن بژین ئەگەر پووڵی نەوتان نەبێ نموونەمان بۆ ئەهێنەوە ئەبن بە پاکستان ئەبن بە ئەفغانستان ئەوەی کە ئێوە بەحسی ئەکەن باس لە تاڵانی بنەڕەتی ئابووری کوردستان ژێرخانەکانی کوردستان ئەکەن کە ئەوانە خەریکن بە هەموو شێوەیێک ئیستقلالی ئابووری کوردستان لەبەین ئەبەن و لە جێگەیا شوغڵی کۆڵبەری و بە تورێزم کردنی کوردستان هاوردنی توریزمی فارس بۆ مەناتقی جۆراو جۆر و به تایبەت مەناتقی لادێی کوردستانا

پژواک کەوکەبیان: ئێسە ئێمه بە جۆرێکی تر بڕوانین پیا وەختێک کە داگیرکەر تێت بە قیمەت و شەرایەتی خۆی تێت ئەو شتەی وا بەرهەمی تۆیە کالای خامی تۆیە جنسی خامی تۆیە لە تۆ ئەسێنێ ئیجازە بە تۆ نایات شتێک بە ناوی مارکت بەوجود بێ چونکە قیمەتی نهای کاڵا له مارکتا تەعین ئەبێ ، عەلعانە من ئەمەم تەولیدکردوە من نازانم ئەمە قیمەتی چەنێکە ، قیمەت عەدەدێکە کە باقی خەڵک باقی کەسانی تر حازرن پەرداختی بکەن ئێسە ئەم قیمەتە لازم نییە بە کاغزبێت ئەتوانی لە گەڵ کاڵای کەیا موبادلەی بکەی ئێسە ئەمان هاتن چیان کرگە ئەمان ئیجازەیان نەداگە مارکت لە کوردستان درووس ببێت ، ئێمە فەقەت تەولید کنندەی مادەی خام وکارگەری هەرزان و موفتەین بۆیان من مسالێک بدەم هەر لە مقاڵەکەی خۆما ئەمە قسەی ساڵ 1345 کاک غەنی بلووریان کە یەکێک لەگەورەکانی کوردستانی داگیرکراوی لای ئێرانە لە کتێبی ئاڵەکۆک لە سەفحەی 177ئێژێ ئەم سیاسەتی پەهلەوی ئەوەڵ و پەهلەوی دوەم وابووگە کە ئیجازەی “تاسیسی کارخانە در این مناطق دادە نمی شد محصولات کشاورزی با قیمتە پاین میخریدند ” یەعنی ئێران عەمدەن کوردەکانی لە ناو زیندانێکی ئێقتسادیا گرتوە وە بە حیچ ڕێگەێک ئیجازەش نادا ئازادیان بێت ئێمە بە دەها نموونەمان هەس کە سەرمایەگوزار و کەسانێک کە گەرەکیانە کارخانە درووس کەن ئێژن نا بڕۆ لە دەرەوەی کوردستانا دروسی بکە برۆ لە ئیسفەهانا بە لێی جا جالب ها لەوا لە قسمەت خەدەمات وە تەبەقی متەوستیشا هەر ئەم کارە ئەکەن مەسەڵەن ئێوە کارمەند یان مودیری خاسی بانکن یا ئەرتەشیێکی زوبدە و خاسن ئیجازەنادا ئێوە لە مەنتەقەی خۆتانا خزمەت بکەن ئەرتەشیەکە ئەنێرن بۆ ئیسفەهان یان کەسێک کە بنیادەمێکی زۆر موفیدی لە کارەکەی خۆتا ئەینێرن بۆ تاران ئەینێرن بۆ مەشەهد یەعنی ئیجازە نادەن کە مەنابعی باشی ئینسانی لە نزیک کوردستانا بێت یەعنی هەم مادەی خامەکە لە ئێمە زووڵم ئەکەن هەم لە نیروەی ئینسانیا وە ئەمە بەردەوام بووگە نەفسی وجودی ئوتاق گەلی بازرگانی هەر ئەمەسە لە حیچ کشورێکی دروست وحسابی دنیا شتێک بە ناوی ئوتاقی بازرگانیمان نییە جا جالب ها لەویا ئوتاق بازرگانی ئێران هەم لە زەمان شا بووگە هەم ئەلعانە بووگە ، ئوتاق بازرگانی یەعنی چە تەواو تاجری گەورەی خاسن تاجری گەورەی پارچه ئوتاقی بازرگانی پارچەس تاجری گەورەی چای ئوتاق بازرگانی چای هەس و… هەرکام لەمانە شاخی ئەو سەنعەتەن ئەمانە لە ئوتاق بازرگانیا دانیشگن بە حکومەت دەستور ئەدەن و دیکتە ئەکەن کە مەسڵەن چ کاتێک پارچە وارد ببێ چ کاتێک ئیجازەی هەس ماشین وارد ببێ و … ها بەدەس خۆیانۆ وەختێ عەمباریان کەمە خۆیان وارد کنندەن جا جالب ئا لەویا ئەم مجەوز بێ ڕەبتە ئەمە لە قسمەتی ئێرانی مەرکەزیا کۆنترۆڵ ئەوێت و بەم ئوتیەتیەوە ئەچێت بۆ ئێرانی کەویرا ئێمە، ئەشێ بەری ئەوانە بگرین.

پەیمان حەیدەری: کاک پژواک ئەوەی کە ئێوە ئیشارەی پێ ئەکەن و ئەبێ خەڵکی کوردستان ڕچاوی بکا ئەمەسە، ئەمەی کە ئێوە باسی ئەکەن موشکلی بونیادینی کوردە تەوتەئەکە ئەمە تەوتەئەکە بۆ لەبەین بردن ونابود کردنی کورد لزا بە گۆڕینی ڕووبەری سیستەمی مەرکەزی دانانی سیستەمێکی مەسەڵەن سێکولار دیموکراتیک کە ئەکسەریەت ها بە فارس و تورکۆ ئەم نەوعە نابودیە لە کوردستانا بەردەوام ئەبێ تەبیعەتەن قودرەت مەندێکی ئیسفەهانی قودرەت مەندێکی تارانی مەودا نادا مەسەلەن تۆ کارخانەی ناگاتێکی با کیفیەت لە سەر مامری کوردستان دابنێیت وە بازاری تارانی پێ قەبزە بکەی.

پژواک کەوکەبیان : جا جالب ها لەویا کەیفیتێک کە ئەگاتە کالای تەولیدی بێ نەهایەت باشە مسەڵەن ئیستەک بێهتەرین ئاوجۆی غیرە ئەلکولی ئێرانە مامری بێهتەرین مامرە یانی ئێمە ئەگەر دەست ببەین بۆ کالای تەولیدی چونکە کالا خامەکەش هی خۆمانە نزیکیشە لێمان بێهترین کەیفیتی هەیەتی من ئاگادارم ئەوان لەلای ساوە مورغداری دووسەد هەزار قەتعەی هەس مەسڵەن مامرەکەی نەخۆش ئەکەوێ ئەمان دێن دەوای پێ تەزریق ئەکەن و تەواو مامرەکە نابوود ئەکەن بە خاتری ئەوە ئێعلام نەکەن کە مامرەکە مردگە هەروا ئەیهێنە ناو بازارا بەڵام ئەو ئیتفاقە حیچ وەخت لە کوردستانا ناکەوێت چونکە حەتا بێهداشتی کوردستان سەخت گیرترە ئێمە فرسەتمان بۆ بکەوێ فریا بکەوێت ئێمە بێهتەرین تەولیدمان هەس ئەگەر بگەڕێینەوە له زەمان سەلاحەدین بێین بەرەو ژوورتر و کاتێکی نزیکتر ئەبینین کە کەیفیەتی میزۆپۆتامیا ئەم تەنەوعی جنس و تەولیدێک کە لە میزۆپۆتامیای شومالیا بووگە عەسڵەن بێ نەزیر بووگە یەعنی ئەم ئێستعمارە فارسیە بە دەستوور ئێستعماری ئینگلیسی دەلیلێکی هەس بە قاتعیتەوە ئێژم ئەگەر پارچە کوردی تەولیدی کوردستان بیتوانیایه بە بازاری خاورمیانە بهاتایە ئیستعماری ئینگلیستان و تەواو کارخانە بافەندنگی ونەساجی هێدوستان وەرشکەست ئەبوو یەعنی تەقسیمی کوردستان لە سایکس بیکۆی ئەوەڵا دەلیلی ئەوە بوو کە کوردستان و میزۆپۆتامیا نەبێتە ڕەقیب و تەولید کنندەی موستعمەراتی ئینگلیسی و ئەم خەسانەوە بە دەستی فارس کریا یا هەر دەۆڵتیکی تر کە کوردستان دابەش کراوەبە سەریا ،ئەمە قسمەت تەولیدبوو کە ئێمە چۆن خەساین لە قسمەت خەدەماتا سادراتی نیروی موتەخەس مساڵێک بەم ئەلعانە بیمارستانێک هەس لە سنە ناوی ئاریاس ها لە مەنتەقەی قەرەیانا ئەم بیمارستانە بیشتر لە دە ساڵە تەحتێڵە حیچ وەخت کاری نەکردگە چەندانە پزشکی خۆشناوی کوردستانی هاتگن سەرمایە گوزاریان کردە ئەم بیمارستانەیان خستگە ڕێگە بە دەسگا و هەرچی شتە ئامادەس ئێران ئیجازە نادا یان سپا ئێژێ من بکەن بە شەریک یان بە هەر دەلیلێکی تر دێ ئێژێ حەقت نییە ئەو جێگە بازکەی بۆچە؟ بە خاتر ئەوەی ئەو بیمارستانە ئەو نەخۆشخانە کە نەشتەرگەری تیا ئەکرێ ئەبێتە ڕەقیبێک بۆ بیمارستانی خاتم و ئەنبیا یان بەخشی خسوسی فارس لە باقی تارانا ئەوان موشتەری کوردی عێراق کە بە دۆلار پەرداخت ئەکەن لە دەست ئەدەن دەهساڵە ئەم بیمارستانە کە ئەتوانێ زنجیرەی تەولید دروست بکا زنجیرەێک لە خەدەمات دروس بکا یا شوغڵ دروس کا دوکتۆر ئێحتاجی بە وەسایلی ئازمایشگای هەس وەسایلی دارو سازی هەس تەمیزکاری گەرەک ڕانندەی تاکسی گەرەک چەندین شوغڵ بەدەوری ئەمەدا بە وجود دێ دەوڵەتی ئێران بە هەر بەهانێک بەر ئەمەی گرتوە بەخاتری ئەوەی ئەو کوردە باشوویە هەڵسێ لە باشوورە و بچێتە تاران بێژێ وەڵڵا تاران زۆر جوانە دولاری پووڵ بدا و نەشتەرگەری بکا و یا لووتی عەمەڵ کات بێهترین دوکتۆر گەل و بێهترین ئیمکاناتە یەعنی چە؟ لە بەشی ئەوەڵا وتم ئێمە چۆن بەشی تەولید گەلمان خەساوە لە بەش دوەما کە بەشی موتەخسس گەلە موهندس و دوکتۆرمان هەس ئاوا ئیجازەیان نییە لە ناو خاکی خۆیانا کالای ئامادەی خۆیان کە دەست ڕەنجی خۆیانە تەولید بکەن موتەخسس گەلیش لە خاکی خۆیانا کار بکەن و تەولیدی شۆغڵ بکەن.

پەیمان حەیدەری : ئەوەی کە لە بەشی دووەما کە کاک پژواک گەرەکی بوو ئاماژەی پێبکا ئەوە بوو کە ئێمە لە بەشی بەرهەم هێنان حیچ لەوێ دۆڕیاگین لەوێ تەواو کاولیان کردووین له بەشی خەدەمات و سرویسەوە و مەشاغڵی سیرویسیش مەنابعی ئینسانی ئێمە نیروی موتەخسسی کورد مەودای پێ نادەن لە کوردستانا ئیجادی کار و شوغڵ بکا وە بەری پێ ئەگرن و ناهێڵن ، وە دەیان مسئلەی قانوونی و کێشەی قانوونی بۆ دروست ئەکەن لە بەر ئەوەی ئەم کوردستانە لە سەر پێی نەوێستێ ئاماژەی کرد پێشووتر وتی ئێمە ئەگەر نیروێکی موتەخسس مان بێت لە بەشی خەدماتیەوە نابێت ئەمە لە کوردستانا خدمەت بکا ئەگەر مودیرێکی بەرجستەی بانک بێت دەبێت بڕواتەوە بۆ مەرکزی ئێران ئەگەر تکاورێکی باش بێ ئەگەر سەربازێکی باش بێت ئەبێت بڕواتە ناوەڕاستی ئێران ئەمە نابێت جوزئی مەنابعی کوردستان بێت وە کوردستان نابێت لە سەر قاچی خۆی بوەستێ وە کوردستان نابێت بتوانێت تەولیدی کالا بکات وە شوغڵ درانی داگیرکەرانی کوردستان هاوکارانی ئێستعماری جەهانی بە سەر میللەتی کوردەوە کە نابوود بێ ئەم سەر زەمینە و ئەم میللەتە هەڵنەستێتەوە لە خەو ئەوانەی کە ئادرەسی غەڵەت به ئێمە ئەدەن و ئێژن ئێمە سەفیرانی هاوردنی دێموکراسی بۆ عێراقین ئێمەسەفیرانی هاوردنی دێموکراسین بۆ تاران ئەوە بە حیچ ڕەبەتێکی نییە ئێمە ئاوا کەوتوینە لەش فرۆشی ویژدان فرۆشی ئینسانیەت فرۆشی ئێمە ئاوا حەماڵ کریاگین کریاگین بە کۆڵبەر لە کاتێکا لە کانگای زێڕی کوردستان دانیشتگین ، ئێوە تەوجو بکەن تەمامی مەنابعی ئینسانی ئەبەن تەمامی کەسی پسپۆر و کڕێکار و حیرفەی ئێمە لە کوردستانا کۆچ دریاوە یا بەرەو هەندەران یا بریا لە مەرکەزا لە تاران و بەغدا جەزب کریا و ژنێکی فارسیان بەست بە ناو قەیەوە و لە تارانا ژنێکی دەسە دوەم و سێوەم و چوارمیان پێ ئەدان یا کەنیشکەکانمانیان برد کردیان بە خولیای پیاوی تورک پیاوی عەرەب و فارس بردنیان ئاوارەیان کردن بە شارەکانی عێراق و ئێران و تورکیە و ئاوا کاولیان کردین و بەرەبەرە ئەم سەرزەمینە پڕ پیت و بەرەکەتە ئەو میللەتە ملهوڕە جەسوورە قارەمانەیان خست و خەساندیان بە هاوکاری کێ؟بە هاوکاری کۆمەڵێک نەزۆکی خائین کورد بە هاوکاری عیدێک بێ ویژدانی بێ کەرامەتی بێ ئیمانی کورد کە ئەمانە کوێخایەتی ماڵی خۆیان ناتوانن بکەن گاوانی دوو دانە مەڕ ناتوانن بکەن سەیری دەموچاوەکانی نێچروان و پاڤڵ بکە سەیری دەمووچاوی ئەم سەرانی ئەحزابە بکەن خۆ له ناو دەموچاویانا حماقەت درۆزنی و مونافقی ئەوارێ ئەمانە دار دەستانی داگیرکەرانی کوردستانن لە کاول کاری و نابوود کردنی میللەتی کوردا و بە ئادرەس دانی غەڵەت ئەمڕۆ لە کوردستانی بن دەستی عێراقا بە قاچی خۆیانەوە بە گەوجاندنی خەڵکی بە سەرفی مەلایین دۆلار پووڵێک کە لە سەر خوێنی ئینسانی کورد دەر هاتگە یاعنی بە تاڵانکردنی کوردستان بە نابودی کوردستان بە هەڕاجی مەنابعی ژێر زەمینی و بەڕۆحی کوردستانەوە خەریکن کاڕنەڤاڵی هەڵبژاردن ئەگێڕن لە بەر قوت قوت بچنەوە بۆ بەغدا بۆ نۆکەری، بۆ؟ لەبەر ئەوانەی ئەمانە حاکمانی ئێمە بن ئەمانە سەروەرانی ئێمە بن و خەڵکی کورد ئیمانی بە خۆی نەبێ خەڵکی کورد ئیمانی بە حیچی خۆی نەبێت نە بەڕۆحی خۆی هەبێ نە بە زمانی خۆی هەبێ نە بە مێژووی خۆی هەبێ نە بە ویژدانی خۆی هەبێ ، بڵێن بە کورد تۆ خائینی بڵێن بە کورد تۆ خۆ فرۆشی بڵێن بە کورد تۆ خۆ خۆری بڵێن بە کورد تۆ جاهلی تۆ ئەحمەقی تۆ نادانی تۆ نەزۆکی تۆ نازانی ،کێ ئەمانە بە ئێمە ئەکا هەر ئەوانە هەر ئەو هاوکارانی داگیرکەرە که لە حەوزەی قودرەتی نەرما و دەسەڵاتی نەرما ئەمانە بە حەوت هەشت هەزار سەربازی خوێریەوە بە هێندێک حەشدی وەحشی حەشدی شەعبی خوێریەوە دێن میللەتێکی قارەمان بە پڕوپاگاندا لە بەین ئەوەن میللەتێکی قارەمان لە بەین ئەوەن کە ئەم میللەتە حازرە هەر قارەمانەتیێک بکا فەرماندێکی خوێری لە سەر دا ئەنێن ئێژێ شکیان لە کەرکوکا فەرماندێکی خوێری لە سەر دا ئەنێن کە بە هەموو چەک و تەقەمەنیک کە تا دەندان موسەلەحە بە دوو سەد هەزار نیروە و ناتوانێ بەرانبەر حەشدول شەعبی خوێری بگرە وا کە دە داعشی سوچ بە سوچ و کون به کون ئەیبردن ، ئەمە عەمدی تیایە کاکە ئەمە شکان نییە ئەمە نەزانی نییە ئەمە ئەعمدی تیایە ئەمانە بە کرێ گیراون نابوودمان کەن ئەمانە بە کرێ گیراون ئێمە کاول کەن لە بەینمان بووەن کاکە تێن پێمان ئێژن ئێمە ناتوانین ئێران بروخێنین ، کێ وتگیەسی ئێمە قەرارە ئێرانە بروخێنین؟ بە ئێمە چ ڕەبتێکی هەس خوای ئەکرد تارانی یەکتریان ئەخوارد خوای ئەکرد تەواوی مەردمی ئێران ئەکەوتە حەماڵی خوای ئەکرد تەواوی مەردمی ئێران موعتاد ئەبوو و ئەکەوتەلەش فرۆشی بەمن چی!!!! کابرا ئەم حکومەتی هاوردوە ئەکسەریەتێکی شیعەس فارسه زوانەکەی ئەوەسە ئەو جوغرافیایەسی حازرە بۆی بمرێ با بمرێ بۆی بە من چی خۆ من ئەتوانم لە بەرانبەریانا بوەستم خۆ من ئەتوانم لە خاکی خۆم دەریان کەم کێ بە ئێمە ئێژت ناتوانین؟ هەر ئەمانەی کە کوردن کێ بە ئێمە ئێژت ئێمە ئیرادەمان نییە لە بەرانبەریانا بووەستین و ئەمرین لە برسانا هەر ئەمانەی کە هاوکاریانن کێ ؟ عیدیێک نەزۆک عیدێک کەس که گاوانیان پێ ناکرێ وەلی داگیرکەر ئەمانەی بۆ ئێمە گەورە کردوەتەوە تریبوونی ناوە بەر دەمیان تلێزیۆنی پێ داگن پووڵ و سەرمایەی پێداگن کە ئەمانە دەر بکەون و بۆ ئێمە ببنە گەوەرە ، ئێمە مەجبوورین بە لایڤێکی فەیسبووکیەوە بە پەیجێکی فەیسبووکیەوە بێین دەیان کێشەمان بۆ دروست بێ نەتوانین دەنگی خۆمان بە خەڵکی کوردستان بگەیێنین دوو هەزار گەلحۆی نادانی فاسد ئەنواع و ئەقسام ئیمکاناتی تلویزیۆنی بە مەلائیین سەروەتی ئەم میللەتەیان لە هەڕاج کردنی ڕۆحی کوردیان لە بەر دەستا بێ بۆ ئەوەی خەڵکی کوردستان زیاتر نەزۆکتر فاسدتر بکەن و ئێمە کەس نامان سێنێ حیچ کەس کۆمەڵگای کوردستانیش ، بۆ؟ لەبەر ئەوەی ئێمە باسی سەروەری ئەکین لە بەر ئەوەی باسی ژیانی بەختەور ئەکەین باسی سەراب ناکەین ئێمە باسی وڵاتێک ئەووست بکا و خەڵکی کوردستان شوغلێکی ئابڕوو مەندانەی ئینسانیان بێت و لەم پیت و بەرەکەتی زاگرۆس و سەرزەمینی خۆیان کەڵک وەربگرن ئێمە زۆر بە باشی لە بواری جۆراوجۆرەوە ئەتوانین ژیانی خۆمان تەمیین کەین ئەمما کێ ناهێڵێت ؟ دەوڵەتی ئێرانی کێ ناهێڵێ قەومی سولتەگەرێک کە کوردستانی داگیر کردوە ئەمە لە کوردستانی عێراقیشا جێ کەوتوە ، یەعنی ئەم جۆرە سیستمەی کە خەڵکی کوردستانی عێراق بهاڕێ جا خەڵکی کوردستانی داگیرکراو لە لایەن عێراقەوە ئادرەسی غەڵەتیان پێداون بە ئێنحراف ڕۆشتوون پێیان وایە لێرە دزی هەیە گەندەڵی هەیه ئەوان نازانن کاولکاری عەسڵی کە سیستەمی حیزب حیزبێنەی کوردستانی داگیرکراو لە لەیەن عێراقەوە لە بەین بردنی تەواوی بنمایی ژێرخانی ئابووری لە کوردستانا بوو، ئەوان بە کردنەوەی بازار بە فرۆشتنی نەوت و لە ئیختیار قەرار دانانی بازاری کوردستانی داگیرکراو لە لایەن عێراقەوە بە دەستی توجاری تورک و توجاری ئێرانی ماڵی کوردیان کاول کرد کوردیان لە کوردستانی عێراق کردە مەعاش خۆر ئێمە چینێکمان بوو جاران ئەیان وت لە گەڵ ئێنقلابی سەنعەتیا لە ئوروپا بە ناوی چینی پڕۆلێتێر چینی کرێکار ئێستا لە کوردستانی ئێمە حیچ پڕۆلێتێرمان دروس نەکرد چینێکمان دروس کرد پێی ئێژن که ئینسانێک بە کەڵکی حیچێک نایێت دەمی واق ماگە کە تۆ مەعاش کەیتە ناو دەمی و ئەم ئینسانه عادەتی کردوە بەم ژیانه عادەتی کردوە بەم پووڵە موفتەی کە بۆی بێت و بەسوورەتی بایەعی بکرێتە ناوی دەمی و ئەمه سیستەمێک بوو کە سەدامیش کردی لە ناو کوردستانا و لەوێ بەدواوە بە ئاشکارای عالەم ئەو سەرانی کوردستانی عێراقە هەڵ ئەگەڕانەوە ئەیان وت کوردستان ئازادە هەر کەسێک بێته ناویەوە هەر جۆرێک گەرەکیەتی سەرمایە گوزاری تیا بکا و لە بەرانبەر غەربیەکانا و لە بەرانبەر تورکەکانا و ئێرانیەکانا … بە هەموو قودرەتێک تەسلیم بوون بۆیێک کەس نەی ئەتوانی دەواجینێک لە کوردستانا دابنێت و پشتی تورکەکان پشتی ئێرانیەکان نەیشکێن و شکاندیان و دۆلارە نەوتیەکان کە لە ئێختیاری کوردستان بوو مەسرەف ئەکریا بە کاڵای تورک و کاڵای بنجۆڵی ئێرانی کالای بێ کەفیەتی ئێرانی بەرهەمی بێ کەیفەتی ئێرانی وە ئەمە کێ وای کرد وتیان ئەگەر ئێوە ببن بە دەوڵەت خەڵکی کوردستان لە برسا ئەمرن خەڵکی کوردستان ئەگەر ئێوە ببن بە دەوڵەت ناتوانن خۆتان بژیێنن خەڵکی کوردستان ئەگەر ئێوە ببن بە دەوڵەت و بیر لە دەوڵەت بوون بکەنەوە فارس قەپ ئەکا بە سەرتانا تورک قەپ ئەکا بە سەرتانا و عەرەب ئەتان خوا و کێ وای کرد ؟ مەهاڕجەکانی وە نەوابەکانی هاوکاری داگیرکراوی کوردستان و ئەوانەی که خەریک بوون بە هاوکاری کردن، بۆیێک ئێمە باسمان کرد وتمان هەرکەسێک لە کوردستان ئیمڕۆ بە عینوانی ئیلیت بە عینوانی نوخبە بە عینوانی کەسایەتی سیاسی و حیزب … خەریکە لە کوردسانا قاچ ئەخاتە سەر زەوی هاتوە بۆ مژینی خوێنی ئینسانی کورد هاتوە بۆ هەڕاجی نیشتمان هاتوە بۆ هەڕاجی ڕۆحی کورد هاتوە بۆ هەڕاجی بەشەریەت ئێمە ئەوشەو کەسێکی پسپوڕمان هاورد لە بواری ئێقتساد و ئابووریەوە کە بە وردی بڕواتە ناوی ژیانی ڕۆژمەڕەی خەڵک لە ئابووریێک باس بکا خەڵکی کوردستان ئەیناسێ لە ئابووریێک باس بکا باخداری کورد دەواجین دارێک و مامڕدارێکی کورد بزانێ باسی چی ئەکات کابراێک که دوو دۆنم و دە دۆنم زەمینی کشاورزی و گەنمی هەیە بزانێ چ خەبەرە کابراێک کە دوو هێکتار و سێ هێکتار زەمینی هەس بزانێ مەنتەقەی بان لەیلاخ و دێگولان کە نابود و کاول بوو بە دەستی کشاوەرزانی فارس بە کشتی پەتاتەو سێو زەمینی و دەر هێنانی ئاوە ژێر زەویەکان و بە چاڵاوی عەمیق کاولیان کرد لە بەر ئەوەی تەواوی مەنابعی قودرەتی کورد بگرن ، داستانەکە کە ئێوە تەماشای ئەکەن مسئەلەی حکومەتی مەرکەزی نییە مسئەلەی ئەوە نییه کە تۆ نوێنەر بنێریتە پاڕڵەمانی ئێرانی حکومەتێکی سێکولار دابندرێ لە ئێرانا و تۆ بچیت لە ئێرانا چواردانا حیزب بێن و چواردانا کوێخای کورد ببن بە ساحێوی دەسەڵات مەسئلە سەری ئەوەیە کە تۆ ئابووری خۆت دابنێی مەسئلە سەری ئەوەیە کە تۆ ئیدارەی خۆت بکەی ئەمنیەتت بە دەست خۆتەوە بێ ، ئەمنیەت و حەیاتی میللەتی کورد بە دەستی خۆتەوە بێت تۆ بتوانی گەشەی ئابووری بێنیت چاپی پووڵ بکەی وە کاڵای خۆت بە پووڵی کوردی بتوانی ئاڵوگۆڕی بکەی و بتوانی دەست بکێشی بەسەر بازارەکانی مەنتەقەیا، نەیەن سەرچاوەکانی تۆ لە تۆ بسێنن ئێستاش ڕۆنی کوردستان بە کیفیەترین ڕۆن ڕۆنی کرمانشانیە فارس پێی ئێژێ ڕوغن کرمونشاهی ئێستاش وایە هەموو کاڵای با کەیفیەت هەموو بەرهەمی باکەیفیەت ئێران لە کوردستانەوە دێت چ لە گۆشت چ لە مەوادی خۆراکی چ لە گەنم و چ لە نۆک و… باشترین نژادی مەڕی ئێران کە سێهەم نژادی مەڕی دنیایە مەڕی کرمانشانە مەڕی ماهیدەشتە بەرانی ماهیدەشت بوو به یەکەم بەرانی دنیا ئەوە عەکسەکەشی هەیە لە ئێنتێرنێتا بڕۆن تەماشای بکەن ، کێ تێت ئەمانە لە ئێمە ئەکات کێ تێت ماڵی ئێمە کاول ئەکا و ئادرەسی نەوتمان پێ ئەدا هاوکارە ورمێ لە چوار دانە گومرۆکی عەسڵی.

ورمێ سنە کرمانشان یەک سێوەی تجارەتی ئێران بووگە ئەو دوو سێەوەمی تریشی یەک سێوەمی هی شوماڵ بووگە ئەوی تریشی نەوت و مەوادی نەوتی بووگە یەعنی تجارتێ به مەعنای کەلەمە یانی خواردن و کەلەوپەل تەقریبەن پەنجا دەرسەدی بە دەس کوردەوە بووە وە ئەم پوتانسیلە هەس ئەگەر خۆمان بتوانین مارکێتی خۆمان درووس بکەین مساڵێک بەم بوچکترین فرسەتێک کە بە کورد ئەدرێت ئەتانێ خۆی بەرزکاتەوە مساڵ تەنیا سەنعتێ موەفقی کوردستان مورغداری بوو مورغداریک که لە کوردستانا دریاوە یەک سێوەم و بهێترین کەیفەیتی مامری عالیه بەڵام چونکە ئێمە کارخانە یان تەولیدی نگەهدارندەی ئەم مادەمان نییە بە جۆرێک تەبدیل ببێت به شکڵێک کە تۆ بتوانی پاڕێزگاری لێ بکەیت بۆ ئایندە ئەمە بووە بە بایسی ئەمەی کە ئێمە لە ڕقابەتێ فرە شکەننده تەک موجتمعی گەورەی ئێرانا ، مەسڵەن متەوستی سایزی نگەهدارەندەی لە کوردستانی ئێرانا پانزدە تا بیست هەزارە هەر ئەم پانسدە تا چوارسەد تەولیدیە یەک سێومی مامری ئێران ئەدا ئەمە ئاماری دەوڵەتیه بەڵام تەوانای نگادارنەکەی وجودی نییە.

پەیمان حەیدەری: مەنزورتان ئەوەسە کاک پژواک ئێمە مامر تەولید ئەکەین بەڵام ناتوانین ئەم مامرە کە گۆشتی خامە بیکەین بە سۆسیس بیکەین بە کالباس بیکەین بەخۆرای بەستەبەندی فریز شدە بیکەین بەو مەحسوڵاتی کە دەچێتە ناوی دوکانەکان و ئەم ئیمکانە بە ئێمە نادا چون ئەمە هەم هێزی کار تەولید ئەکا هەم سەرمایە دروس ئەکا و هەم ئەرزشی ئەفزودە تێرێت بۆ ئێقتسادی کوردستان لزا ئەمانە ئیمکاناتی تەولیدی مامر و گۆشتی خام له ئێمە ئەگرن و گۆشتەخامەکە لە ئێمە ئەگرن و لەوێ تەبدیلی ئەکەن بە ناگت و ناگتەکە ئەنێرنەوە بۆ کوردستان .

پژواک کەوکەبیان: دەقیق ئەوەسە با مساڵێک لێدەم ئەمانە تێن چ ئەکەن تێن ئەم مامرە کە ئەگرن مسال ئێمە پێش جۆره کالباس و سوسیێکمان بوو ئێعڵام وەرشکستگی کرد بۆچە ؟ دەوڵەتی مەرکەزی بە کۆنترۆڵ کردنی مجەوز گەلی بێهداشتی تێت مەسەڵەن ئەیوت ئێمە تەشخیس ئەدەین کە تەولیدی کاڵاکەتان باش نییە حەقی تەوزیعی خارج لە ئوستانتان نییە یانی بە مجەوزی بێهداشتی تۆ کۆنترۆڵ ئەکا ئەم نەی ئەتوانی دەسکاتە ناوگیرفانی ئیسفەهانی پووڵێک دەر بێرە بە خاتری بزنەسەکە نەی ئەتوانی تەوسعە پەیا بکا هەر لە واحیدی موحلی کە ئەماوە بەڵام کابرای ئارەزوومان لە تارانا لە تەواو ئێران و ئەرمەنستانا شوعبەی هەس بۆچە، مادە خامەکەی لە کوردستانا ئەچێ ئەوەسە کە تێن بە مجەوز گەلێ یعنی ئێستعمار گەر سازمان گەر موئسەساتێکن کە دوای ئێستقلالێ داگیرکەری بە ئێمە حکومەت ئەکەن و ئەوەسە کە مەجبوورە ئێعلام وەرشکستگی کا مسەلەن بێژن ئێران دەرسەدێکی تەبەقە متەوستە خانم خاندار یان کەسێک کە کار ئەکا مادەی خام ناسێنێ مامری ئامادە ئەسێنێ یا سوسیس یاناگت ئەسێنێ یەعنی کالای ئەرزشی ئەفزودە و تەمام شدە ئەسێنیت بەڵام فەرزکەن دانێک ڕۆب هەس ئەم رۆبە ئەم قتوە رۆبە فەڕزکە پێنج هەزار تمەنە ئەم پێنج هەزار تمەنە کولەن پانسەد تمەنیشی بۆ سەرف نەبووە لە نەزەر مەواد خامەوە بۆچە ؟ کاریگەر کوردە ئاوی کوردە زەوی کوردە دانەکەی هی کوردە زەحمەتەکە هی کوردە ئەم تەماتەیە فەڕزکە سێ کیلۆی ئەفرۆشرێت بە پانسەد تمەن بەڵام ئەم قتوە ئەبێتە پێنج هەزار تمەن ئەم چوارهەزار و پانسەدە ئەچێت گیرفان فارس و ئێرانی مەرکەزی بە خاتری ئەوەی ئیجازەی کارخانەی بووگە بە خاتری ئەو چونکە ئیسفەهانیە ئەتانێ وام بگرێ وامی بڵند مودەت بیست ساڵە چوار دەرسەد سودە کە باز پەراخەکەی تازە لە ساڵی پێنجمەوە شروع ئەبێت یەعنی تۆ کارخانە ئەدەێیت لێ تەولید ئەکەی پەسناز ئەکەی خۆت جەم ئەکەیت و خۆت قورس ئەکەیتەوە دوای ئەوە ئەچیت وامەکە ئەدیتەوە تازە ئێژن ئەگەر بە تەولید بگەی تۆ بخشیدەگیت هەس یەعنی کۆنترۆڵی چاپ و پووڵ لە سیستەمی بانکیا باعیسی موستەعمەری ئێمە بووگە و ئەمسالە مەلمووس واقعیە بە خاتری ئەوە هاورد کە مەسەڵەن لە قوتوێ ڕۆبا دەقیقەن چ ئیتفاقێک ئەکەوێ نەود و پێنج دەرسەد ئەرزشی ئەفزودە ئەچێتەناو ئێرانی مەرکزیەوە و دوای ئەبنە ساحێو زەوی و ماڵ ئەونە ساحێو پارێک کە ئەتوانن بازەم بێنەوە دوکانی کابرای کورد لە بانە بسێنن ئەوینیت کاورا بانەیەکە کۆڵبەره بۆ سەرمایەدارێ ئیسفەهانی کە دوکانەکەی ها لە ناو بانە یا گەورەترین کارخانەی کاشی کە لە کوردستانا هەس ساحێوی ئیسفەهانیه و وەحشەت ناک خەریکە ئاوی ئەو مەنتەقە مەسرەف ئەکا سێڤ زەمینی کاورای کوردەکە کشاورز کوردەکە وامی پێ نایەن بەڵام تورکەکە تێت زەویەکە ئیجارە ئەکا چونکە ڕەئیسەکە تورکە تێت لەو وام ئەگرێت تێت لە دووساڵا ئەونە سێڤ زەمینی ئەونە مەحسوڵ بەرداشت ئەکا سێڤ زەمینی هەر کیلۆیێک سێ هەزار لیتر ئاوی گەرەکە تەواو دەشتی دێولان لە دەورەی ئەحمەد نیژادا کە کاشت و بەرهەمی هێنا قەبەلەن تۆ لە نۆ میترا بە ئاو ئەگیشتی ئەلعانە لە سەد مێترا بە ئاو ناگەیت وە ئەمەیە کارەساتەکە تەواو ئەو بۆریه ئاوانەی وا لە زاگرۆسەوە بەد

زاق بازرگانی و مجەوزی سادرو واردات ئەگەر تەوجوتان کردبێ بۆ چی تورکەکان کۆڵبەریان نییە؟ بۆچی تورکەمەنەکان کۆڵبەریان نییه بۆچی لە مشهەد کۆڵبەر نییە؟ یەک دلیل هەیە کە ئەوان بازاریان هەس مارکێتیان هەس جێگەێک هەس که تۆ ئەتانی قیمەتی کاڵا و خەدەمات و نیروە ئینسانیەکە موشخەس بێت بۆت و بتوانی لە بازار ئازادا موبادلەی بکەی ، گومرۆکی جوڵفامان هەس گومرۆکی بازرگانمان هەس لە تەواوی مەنتەقە تورک نیشنەکان گومرۆکیان هەس لەم بەینە پڕیە لە تەرخیس کار ، تەرخیسکار
کاری چەس؟ تەرخیسکار معادڵی هەر ئەو مجوزە وارداتیە وا لە ئوتاقی بازرگانی لە تارانا هەیە تەرخیسکار وەزیفەی ئەوەسە کە بە ڕشوە ئەچێت مجەوەزێک ئەگرێت یان ئیجازە لە دەوڵەت ئەگرێ کە ئەمیش لە خۆیانە بازەم دێت مجەوز ئەگرێ کە من مەسەڵەن ئێجازەم هەس لە تورکیەوە سەد تۆن هەنجیر بێنم، یانی ئەوکارەی وا کۆڵبەر بە وردبوونی ئێسک و پشت و کەمەر و ژیان و ئایندە و جوانی و… کە لە مقیاسەی زۆر کەما ئەیکەن ئەمان بە مقیاسەی گەورەی بازار ئەیکەن ، لە مەنتەقەی ئەوان ئێستبداد و ئێستعماری ئێنگلیسی حاکم نییە ، لە سیستمی زاگرۆس و کوردستانا ئێستبداد و ئێستعماری ئینگلیسی حاکمە کە مەرکەزی کریاوە ئەوەسە کە تەواوی گەنجەکانمان کە دەرسیش ئەخوێنن مەجبوورن بچن لە کارخانە تارانا ئەگەر کارێک کەوا خۆیان نایەن کەن بیکەن لە حاڵێکا مادە عەسڵیەکە ها بەدەس ئێمەوە.

پەیمان حەیدەری : ئەوەی کە دەبوو تەفکیکی بکەم ئێوە فەرمووتان سیستمی ئێستعمارگەریک کە لە کوردستانا ئەکرێت سیستمی ئێستعماری ئینگلیسە کە ئەمە لە بەشی تورکەکان وانییە ، ئێوە ئیشارەتان بە کۆڵبەر کرد تەماشای باری ڕەوانیەکەی بکەن بارە سیاسیەکەی بکەن کە پیشەی کۆڵبەر بە جێدێڵێ تۆ بە عینوانی کوردی سەرکەشی گەردن فەراز کە بە ئێعترافی شەرەف نامە شەرەف خانی بەدلیسی ئێژێ ئەم سەرزەمینە سەرزەمینێک نییە کە حیچ حوکامێک بێت داگیری بکا لەبەر ئەوەی مەنفەعەتی تیا نییە خەڵکێکی گەردن کەشی وا تیا کە باج نادا و ئەو پیتی و بەرەکەتشی نییە کە بە ئەوانی بدا تۆ تێت ئەم مەردمە ملهوڕە تەبدیلی ئەکەی بە حەماڵ یەعنی کەرامەتی ئەشکێنی ئاستی تێریتە خوارۆ و نزمی ئەکەی و ئەیکەیتە پاشەڵ خۆر وە بە ژیانی پاشەڵ خۆری عادەتی ئەدەیت ئەیبەیتە ناوی ئەخلاقیاتی کۆڵبەری و حەماڵی و تۆ پەست بوونی خۆت و خوار بوونی خۆت قەبووڵی ئەکەی ڕەعیەت بوونی خۆت نۆکەر بوونی خۆت قەبووڵ ئەکەی وە سەروەر هەمیشە گەورە ئەبینی دوێ شەو ئاماژەم پێکرد وتم بریتانیا دەقیقەن هەمان کاری کرد بریتانیا کاخێکی گەورە لە کەلکەتە دروس ئەکا بە قەبارێکی یەکجار عەجیب لەبەر ئەوەی ئەم وهمە بە ئینسانی هێندی بدا سوڵتان گەورە سەروەر پادشاە لە جێگەی گەورا دا ئەنیشێت کاخی تۆ نمایندەی گەورەی تۆست لە کوردستانا وەک و ئوستانداریەکان وەکو بانکەکان وەک و شارەوانیەکان ئەمانە قاڵبەن کۆشهاێکی عەزیم و باشکۆن کە تۆ سەیران ئەکەی نمادەی عەزەمەتی ئێرانی بە ئینسانی کورد ئەدا وە ئینسانی کورد لە ناو زێهنی خۆیا لە ناو مێشکی خۆیا لە ناخوداگای خۆیا تەسلیم ئەبێت لەبەرانبەر ئەم قودرەتە تەسلیم ئەبێت وە ئەمە باری ڕەوانیەکەیەتی لزا ئەوەی کە لە کوردستانا خەریکە جێبەجێ ئەوێت ئەمەسە میللەتێکی ملهوڕ لە سەر جوغرافیاێکی پڕ پیت بەرەکەت ئێمه کە باسی کوردستان ئەکەین هەموو پانتای دامەنەی زاگرۆس باس ئەکەین یەعنی لە ئیزەی خوارەوە هەتا لای هەمەدان وە هەتا لای ماکۆ کوردستانە کە ئێمە باسی ئەکەین بە هەموو توێژە جۆراوجۆرەکانی و هەموو تایفەکانی کورد کەلهوور و لەک و گۆران و سۆران و … لزا ئێمە خۆمان ئاگادارنین ئێمە له حیتەی دەسڵاتی نەرم و دەسڵاتی نیوە سەختا دۆڕاندگمانە وە تەسلیم بوگین وە له سەر ئەم بەشە کاریان کردگە لە سەرمانا زۆر بە باشی توانیگیانە ئەمە لە ناوی نەهاد و زەمیری ئێمە بۆمانی بچەسپێن وە جێبەجێی بکەن ئێمە نموونێکمان هاوردەوە لە کوردستانی عێراق نموونێکمان هاوردەوە لە کاولکاری دەسڵاتی بە ئیستەڵاح کوردی لە کوردستانی عێراقا بەحسێک کە کاک پژواک لێگرا ئەیکا ئەوەسە کە ئێمە بازارمان نییە کە بتوانێ کالای کوردی لە سەریان نرخ تەعین کا یا بەهای لە سەر دابنێ ئەمە ئەوسا لە کوردستانا پێیان ئەوت تاوتوێ کەلەمەی تاوتوێ لەوێ تێت خەڵکی کورد ئەوسا ئەگەر دەخاڵەتی پووڵیش نەبووایه بەرهمی لە بەرانبەر بەرهەما دەگۆڕیەوە وە ئەم معامەڵاتە لە نێوان خەڵکی کوردا هەبوو ئێقتساد ساڵم بوو خەڵک بەرو و بوومی خۆی هەبوو خەڵک غەنی بوو وە خەڵک دەسەڵاتی هەبوو ئەڵبەتە بە گوێرەی ئیمکاناتی ئەو سەردەما یەعنی ئەو زەویەی کە تۆ جاران بە گا و بە هێستر ئەت کێڵا خوب تەبیعەتەن ئەمڕۆ بەرهەمێکی زیاتر ئەدا کە بە تەراکتۆر ئەیکێڵی و کوودی پێ ئەدەیت.

پژواک کەوکەبیان: دەقیقەن واسە کە ئیجازە نادەن مارکت بەوجود بێ بۆچە؟ چون ئەمانە تەجروبەی سەد ساڵیان هەس ئەمانە تەواو داکیومێنتی بە مەکتووب لە ئینگلیسی و رووسیە هەس سەد ساڵ لەمەو بەر کوردستانی داگیرکراوی ئێران ل
کەین که تیایە وەکو ئینسان بە کەرامت و بە غرورەوە تیا بژین ، وە کێ وامان پێ ئەکات ئەمە سیستەمێکی ئیستعماریە وا ئێرانیەکان بە سەر ئێمەیان دانیاگە وە ئەمەیان بە هەموو کوردستانەوە تەشەنە داوە و کورد خەریکە دەستی لە خوێنی کوردایە کاک پژواک زۆر بە دروستی ئیشارەی پێکرد بریتانیای دەستی نە ئەکردە خوێنی هێندی تا ئەوەی کە بیتوانیایە نەی ئەکرد ئەیدا هێندی هێندی بکوژێ هێندی دەبووایه هێندی بخەسێنێت دەبووایە ئەگر زوڵمێک ئەکرێت بە دەستی خۆیان بە خۆیان بکرێت ، کێ ئەمڕۆ ئێمە ئەکوژێت ؟ ئەحزابی کوردستانی کێ ئێمە ئەمڕۆ هەڕاج فرۆش ئەکا ؟ ئەحزابی کوردستانی نوخبەهای بەرساختەی نهادهای ئەمنیەتی داگیرکەرانی کوردستان ، کێ به ئێمە ئێژێت ناتوانین لە سەر قاچی خۆمان بێستین کێ بە ئێمە ئێژت ئێمە ناتوانین لە بەرانبەر چوار شرۆڵی عەرەبی عێراقیا چوار شرۆڵی خوێری فارسا بوەستین؟ میللەتی فارس شکست خوردەگانی تاریخن هەر کەس لەو لاوە هات سواریان بوو موغل هات سواری بوو ئەسکەندەری مەقدونی هات سواریان بوو تورک هات سواریان بوو ئینگلیسی بە پێنج بڕنەوە هات سواریان بوو فارس شکست خوردەگانی تاریخن هرکەس هات سواری ئەمانە بوو ئەمانە ئێستا بۆ ئێمە بوگنە پاڵەوان ئەمانە بۆ ئێمە بوگنە هێڕکووڵ ، ئاخر دەوڵەتی داڕزیاگی ئێرانی کێ بۆ ئێمە موهیمی کرد جەلالی تاڵەبانی کێ بۆ ئێمە موهیمی کرد ئەحزابی کوردستانی کێ بۆ ئێمە موهیمی کرد پارتی دێموکراتی کوردستانی عێراق حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران کۆمەڵە ، کێ ئەمانەی بۆ ئێمە موهیم کرد؟ کێ فارسی بۆ ئێمه موهیم کرد؟ کێ بە ئێمەی وت ڕێگای ڕزگاری له تارانە ئەم ئەحزابانە کێ خەریکه دیسانەوە ئەو ئادرەسە غەڵەتە بە ئێمە ئەدا نوخبەگانی کوردستان نوخبەگانێک که بۆ ئێمە دروستیان کرد به ناوی عەنواع و ئەقسام “ئیزم” بزاف و ڕاپەڕینی خەڵکی کوردیان مونحەرف کرد دەفحێک بە مارکسیزمەوە دەفحێک بە لینینزمەوە دەفحێک بە لیبڕالیزمەوە دەفحێک بە دێموکراسیەوە ، کاکە ئەمە موبارەزەست بۆ ڕزگاری ئەمە موبارەزەست بۆ گرتنی سەروەری ئەمه موبارەزەست بۆ گرتنی کیانی خۆت لە دەستی خۆت ئیرادەی خۆت لە سەر خۆت ئێمە بە چ زوانێک ئەمە بێژین کاکە ئێوە جوکن کۆمێدی مەحزن ئێوە نە تراژیدی نە حماسەن ئێوە کۆمێدی مەحزن ئێوە لە کوێی دنیا دیگتانە هەموو تەعریفێک هەموو چمکێک لە کوردستانا بەر عەکسە کاورا حیزبی دانیاگە ئەندامەکانی بە خۆبەخشانە ئەچێتە ناوی کەچی کابرا کابرای خۆبەخش ئیخراج ئەکا ئاشناێکمان بوو زەمانی شەڕی ئێران و عێراق سەربازێک بوو هەر دەر ئەچوو لە سەربازی مەلاێک دادگای نزامی کردبوو قازی بوو و حوکمی پێدابوو ئێخراجی سەربازی ، کەچی ئەمان کەسێک هاتگە بە خۆبەخشانە بووگەسە پێشمەرگەت تۆ چۆن دەری ئەکەی نەزۆک ئاخر لە کوێی دنیا ئینسانی داوتەڵەب ئینسانی خۆبەخش دەر ئەکەن؟ بۆ تۆ مەگەر کۆمپانی بازرگانیت دانیاگە ئەمە چییە سەهامی وا تیا پووڵی وا تیا کاورا هاتگە گیانی با تۆ چۆن بەر بە کاورا ئەگری گیان بازی نەکا ، تۆ چۆن لەبەر ئەوەی خۆشت لە ناوچاوانی نایێت دەری ئەکەی، لە بەر ئەوەی تەختەکەی تۆ لێژ ئەکا ئەم دیاردە قێزەونە فەقەت لە کوردستانا هەیە کێ ئەمانە بۆ ئێمە درووس ئەکات ؟ کێ ئەم قسە زلە نادروستە جاهیلانە بۆ ئێمە دروس ئەکا؟داگیرکەران بۆ؟ لە بەر خاتری ئەوەی کاولمان کەن ، ئێمەش هاوار کەین سەغیرین ناتوانین لە سەر قاچی خۆمان بوەستین ئێمە بە ئێوەی خەڵکی کوردستان ئێژین ئێوە بۆ فەقەت پاسدار ئەبینن بۆ فەقەت بەسیجی ئەبینن ئەی بۆ نەهادهای ئێعمالی قودرەتیان نابینن؟ ئەی بۆ سیستەمی ئێقتسادیێک کە دای پڵۆساندون نایبینن بۆ بانکەکانی نابینی بۆ ئوستانداریەکانی نابینی بۆ بەشی تەولیدی نابینی بەشی بازرگانییەکەی نابینی ئەمانە نهادی سولەتەن کابرای ئیسفەهانی دوکاندار له بانەوە تۆ ئەکا بە کۆڵبەر و حەماڵ نە سەربازێک لە نوقتەی سفری مەرزی ، تۆ نەتوانی تەئمینی ئەمنیەتی مەعاشی کورد کەی تۆ نەتوانی هەر کەس دێت ئەم کوردستانە نابودی بکا و کاولی بکا لێی بدەی نەهێڵی قاچی ئینسانی فارس بگاتە سەر زەمینی کوردستان ئەمە موبارزە لەگەڵ ئیستعمارە ئێمە کەرامەتمان لە بەین چوگە کەوتینه هەڕاجی لەش کەوتگینه هەڕاجی ڕۆح ئێمە وەک و ژنی سیغەیمان پێ هاتگە ئێمە هەر شەو لە ژێر قاچی داگیرکەرێکا ئاوس ئەبین بە ئازار وە کێ ئەمە بە ئێمە ئەکات ؟ کێ بەم دەزگا پڕوپاگاندا بەهێزە تەبلیغاتیە خەریکە کاولمان ئەکات داردەستانی داگیرکەرانی کوردستان کورد زوان خەریکە ئەوەمانە پێ ئەکات حیزبی خوێری سیاسەت مەداری خوێری مەلای خوێری نوخبەی خوێری و بکرێ گیراو ، تۆ لە هەر کوێی ئەم کوردستانە دەم ئەکەیتەوە و دەنگێکی ئازاد بی پێت ئێژن پارەیان پێ داگی کێ ئێژێت؟ هەر ئەوەکسەی کە خۆی پاره گیرە کەس بڕوا ناکا ئینسانی ئازادی کورد ئەتوانێت ویژدانی ئینسانیەکەی بیکا بە شۆڕشگێڕ ئینسانێک ئەتوانێ ئەخلاق و ئیمانی بیکا بە شۆڕشگێڕ ،کابرا خۆفرۆشە ماڵ فرۆشە ژن فرۆشە خانەوادە فرۆشه پێی وایە تۆش خۆت ئەفرۆشی پێی وایە تۆش بەهات هەیە نرخت هەیه بۆیه بەم سەڵاحە لێمان ئەدەن بۆیێک کاولیان کردگین عەقڵیان فاسد کردگین ، ئاوا توانیویانه بە سەرمانا زاڵ بن ئاوا توانیگیانە داگیرمان بکەن دەنا شەش هەزار فارسی خوێری و هێزی ئێرانی ناتوانێ ئێمە ئاوا کاول کات و داگیرمان کات ناتوانێ ئێمە کەوتگینە مەوادی خام فرۆشی لەشی خام فرۆشی ، ئێمە ناتوانین دەست بگرین بە سەر ئیرادەی خۆمانا کێ خەریکە وامانەمان پێ ئەکات سەدان دەفحە کابرای کورد ئەبینین بە ناوی ڕەئیسی حیزب بە ناوی سازمانی سیاسی ئەیبینین لە بەرژەوەندی دەوڵەتی ئێرانیا خەریکە ئێمە نابووت ئەکا ئێمە هەر ئیمانمان پێیەتی ، ئەوە خەریکە کاولت ئەکا ئەوە یارمەتی دەری دەوڵەتی ئێرانیە و خەریکە دامان ئەپڵۆسێنێ برسیمان ئەکا و خۆ بفرۆشین بۆ لوقمێ نان ، خەڵکی کوردستان ئەم بەرجامەی کە لەبین چوو ئەم تەحریمانەی بێنەوە خەڵکی ئێران برسیتر کەن لە بەر ئەوەی بتوانن کوڕەکەی خامنەیی دا بنێن تەنیا فرسەتێکی تاریخیە ئێمە بتوانین قیام کەین تەنیا فرسەتێکی تاریخیە پشت بە کوردستان و پشت بە خۆمانەوە دەوڵەتی ئێرانی بۆ هەمیشە بەین بەعەرزا و فیتنەی ئێرانی و فیتنەی کاربەدەستانی ئینگلیسی تەواو کەین لە کوردستانا ، ئەمە بە چی جی بەجێ ئەوێت ؟ بەوەی کە ئێمە بە سەر موبارزاتی تۆکمە و ئیرادەی خۆمانەوە بوێستین ، بڕوامان بە گەورەی خۆمان ببێت . خەڵکی داگیرکراوی کوردستانی عێراق ئەوەتان لەو هەڵبژاردنەی عێراقا بەشداری بکا دەستی لە خوێنی خۆی و مناڵەکەی خۆی و ئایندەی خۆی و دەستی لە ڕۆحی کورد کردوە و لە نیشتمان کردوە ئەوەتان بڕوا دەنگ با بڕۆن ئەو مەلا درۆزنە بێ شەرەفە بێ ئیمانانە بێرن با بزانن ئینسان وەختێک کۆیلە بوو دەنگی بە کۆیلەی خۆی دا ئیمانیشی نییە و بەهەشتیشی نییە و خواشی نییە بڕۆن بۆ خۆتان تەوجیهی کەن بڕۆن لە بەر لوقمێک نان و دەسەڵات ئەو میللەتە کۆیلە بهێڵنەوە دەبڕۆن ئایەی ۲۲ سوورەی ڕووم بخوێنەوە کە مەشروعیەت ئەدا بە تۆ بە عینوانی ئینسانێک کە سەروەری خۆت بی ، بەڵام ئێوە گشتان بۆ مشتێ پووڵ کوردستان و نیشتمان و ئینسان و ڕۆحتان فرۆشت وە خەریکن ئەم کارەمان پێ ئەکەن ئێمە ناهێڵین ئەم ئیتفاقە بکەوێ یەک دەنگ دەنگی حەق ئەڕوات و نفووز ئەکات قسێک کەوتە زارێ ئەکوێتە شارێ ئەمە پەندی پێشینانەی ئێمەس خەڵکی ئێمە فێری قسە بوو خەڵکی ئێمە زانی لە کوێ کاول بووگە چۆک دانادا و مل نادا بۆ ئێوە ئیتر خەڵکی ئێمە وەختێک ئەزانێت سیستەماتیک بەرنامەیان بۆ دانیاگە لە بەینی بووەن و بەرنامەیان بۆ دانیاگە لە بەینمان بووەن نازانێت ئەگەر بزانێت ئەوجار تەعامولی لە گەڵ ئێوە مانان و تەک خائینانی دەرونی خۆیا فەرق ئەکات وە تەواوی ڕەساڵەتی ئێمە ئەوەسە ئەمە دەر خەین موبارزەی تۆکمە ئەوەسە خەڵکی کوردستان موبارزە ئەویە ئێمە کاولکاریک ئەکرێت بە سەرتانەوە باسی کەین حەفتا ساڵه کوردستان حیزبی هەس و قسەزل کەری هەست دێن ئێژن مافی منداڵان ومافی ژنان و … تۆ ناوینیت بێن قسە بکەن چۆن کاول ئەکرێی لە کوردستانا حەفتا ساڵ تۆ چکارە بووی؟ ئیلا ئەوەی کە تۆ مئوور بووی کە ئەم میللەتە لەبەین بووەیت هەر کوڕێک جەسوور بوو هەر کوڕێک قارەمان بوو هاوردت بردت دات بە گژی پایگاە و پاسگاێکا و کوشتت نەت هێشت ببێت بە چریکی ناوی خیابان ببێت بە دەست وەشێنی ناوی شار، سەربازان و موستەشارانی دەوڵتی دەوڵەتی ئێرانی لە بەین بووات کوردستان لە ژێر پێیانا بلەرزیا و نەیان توانی بایە بە سەریەوە بوەستن و ئێوە ڕۆڵە و مەنابعی کوردتان برد فاسدتان کرد و لەبینتان برد عامدانە ئەو کارەتان کرد خۆ قسەتان زلە خۆ فەکتان گوشادە خۆ دوو متر زوانتانە دا ئەنیشن قسەی قەبە قەبە ئەکەن سیاسین و قسەی زل خۆ ئەزانن پس من باوەڕ ناکەم عەقڵتان ناگا پێی ئێوە سەد دەر سەد هاوکاری داگیرکەرن ئێوە سەد دەر سەد لە سپای و پاسدار یەکجار خەتەر ناکترن ئێوە دوژمنی خودین ئێوە بە زوانی کوردی و بەناوی دۆستی کورد ماڵمان کاول ئەکەن ئێمە لەوێ خوردگمانە کە بە ئێوە ئێعتمادمان کرد دەنا ئێمە ئێعتمادەکەمان لە ئێوە بگرینەوە ڕواڵەتی قێزەونی دانە بە دانەتان دەر ئەکەوێ و ئێمە ئەم کارە ئەکەین لە کوردستانا ئەم دەنگە لە کوردستانا ناکوژێتەوە با بزانن ڕۆژ لە دوای ڕۆژ خەڵکی کوردستان پەیوەست ئەبێ بەم دەنگە لە هەموو شارەکانی کوردستانەوە پەیوەست ئەبێ پێی ئەو بەحسانەی ئێمە کردمان و ئەو بەحسانەی تا بە ئیمڕۆ ئێمە بەردەوام بووگین لە سەری یەک بار لە کوردستانە تا ئێستا نەکریاگه بڕۆن یەخە بە حیزبەکان بگرن تا بزانن ئەمانە داردەستانی داگیرکەرانن هاتگن بۆ کاولکاری کورد بێژن حەفتا ساڵە و پەنجا ساڵ و سەد ساڵ ئێوە مەنابعی کوردتان برد و تاڵانتان کرد مەنابعی ئینسانی سروەتی ماددی و ئیجتماعیتان برد کوا چیتان کرد؟




قاتی و قڕیی نیوێک لە دانیشتوانی ئێران – ئیستیعماری پووڵی، بەشی دووهەم

قاتی و قڕیی نیوێک لە دانیشتوانی ئێران – ئیستیعماری پووڵی و ڕیشەی ئابووری کۆڵهەڵگری ،بەشی دووهەم

 

نووسەر: دوکتور پژواک کەوکەبییان

وەڕگێڕ: کاک حامید مائیلی

کورتە

لەو وتارەدا ،ئاماژە بە نەخشی کۆنتڕۆڵ لەلایەن دەوڵەتی ناوەندی ئێران لەپەرەپێدان بە هەژاری و دابەشی ناعادڵانەی ئیعتیبار و پووڵ لە ئێرانی ناوەندی و دەرەوەیی دەکرێ ،ئەگەری ڕوودانی قاتی وقڕی ،برسێتی و ئاکام و ئاسەواری ئەوئیستیعمارە پووڵییە شرۆڤە دەکرێ .

وردە مێژووی پووڵ و ئەسکیناس

سەدان هەزار ساڵ لەمەوبەر ،مرۆڤ بەر لەوەیکە دەست بکا بە بەرهەمهێنان ،گۆڕێنەوەی کاڵای دەست پێکردبوو.بە وەدیهاتنی بنەماڵە و عەشیرە لە نێوان مرۆڤەکاندا گۆڕینەوەی کالا بە کالا باو کرا،ئەو گۆڕێنەوانە هەڵگری هێندێك گرفت بوون ،یەک لەوان ئەوە بوو،کە تاکێک کالایەکی بوو وپێویستی بە کالایەکی تر بوو ،دەبوا کەسێك بدۆزێتەوە کە دەقیقەن ئەوکالایەی هەبێ کە ئەوپێویستێتی وتازە ئەگەر لایەنی بەردەنگی کالاکەی ئەوی بوێ و دەگەڵی بگۆڕێتەوە.

مرۆڤ بەوە گەییشت کە هێندێك کالا بە هۆی کەمبوونییان و فەوتانی کەمتریان ،داواکاریی زیاتریان هەیە .خوێ ،سەدەف ،کەڵەشاخ  وجگەرە لەو کالایانە بوون .مرۆڤ زانیان باشترە بۆ ڕۆژی تەنگانە شتێک پاشەکەوتە بکا و زانیان بۆ نموونە پاشەکەوتە کردنی خوێ  مشتری زیاتری دەبێ و بە بوونی ئەوەوە زۆر شتی تر کە پێویست بێ دەتوانری بکردرێ.

بۆ نەهێشتنی گرفتی ئەو گۆڕینەوانە، مرۆڤ لە فلەز بۆ گۆڕینەوە کەلکیان وەرگرت ومرۆڤەکان ڕوویان لە فلزگەلی سووک و گرانی وەک زێڕ و زێو و مس کرد.هەزاران ساڵی خایاندن تا مرۆڤەکان لێیانحاڵی بوو کە زێڕ لە هەموو شتێک کەمتر دەست دەکەوێ وناسوێتەوەش و هەمیشە مشتریشی هەیە ،مرۆڤ بەو ئاکامە گەییشت کە لەت وکوتی زێڕ لەهەموو پووڵێكی تر باشترە و هەڵبەت کاری قەڵب وچەواشەکاریشی تێدا دەکرێ ،هەر وەک کە هەمیشە لە مەڕ هەموو کالایەکی تردا دەکرێ .

پووڵ لە وشەی یونانی OBOLOSوەرگیراوە وبە مانای وردە فلەزە .پێداویستی ئاڵوگۆڕ لە سیستیمی داشبەداش “گۆڕینەوەی کالا بە کالا” ەوە بۆ ئابووری پووڵی، ئاکامی بەڵگەمەندی بەهێز و وشیارانەی مرۆڤایەتییە،وپووڵ خۆی دۆزراوەیەکی ئەو خەڵکانەیە کە تێکەڵاوی توجاڕەتن، نەک خولقێنەری دەوڵەت.لە ڕاستیدا ئەوپرسە کە،گۆیا ئەوە دەوڵەتان بوون کە پوو\لیان ئیختیڕاع کردووە ،قسەیەکی بێ واتایە،هێندێکی تر لەسەر ئەو باوەڕەن کە بنەمای وەدیهاتنی پووڵ دانەوەی قەرز و ئەمانەتی خەڵک بووە، نەک ئاسانکاری گۆڕینەوەی داشبەداش ،دەقەکانی زانستی و ئاکادێمیک زۆر لەسەر ئەو بابەتە دواون کەلەو وتارە دا دەرفەتی باس کردنیان نییە.

لەبواری مێژووییەوە ،خەڵکەکان بۆ ئاسانکاری ژیان وتوجاڕەت، پووڵیان هەڵبژارد و سازیان کردن وجۆری پووڵەکانیش هەر خەڵک دیاریان کردووە وبە درێژایی زەمان بەوئاکامە گەییشتوون کە پووڵی باو دەبێ هەڵگری ناسیاویگەلێکی تایبەت بێ .

پووڵ دەبێ ١- بۆ دابەشی ببێ ٢- بۆ مانەوە ببێ “خەراپ نەبێ” ٣- هەلبگیرێ ٤- وێکچووبێ “هەموو جۆرەکانی یەک شکڵ بن” ٥- هەموو خەلك قەبووڵیان بێ .

بۆیە بەدرێژایی زەمان زیڕ و زێو و فلەزەکان بوونە پووڵی باو.دواتر کاتێك دەوڵەتان لە توانایی کڕین وتوانایی دەستەبەرکردنی دەستەلاتی پووڵ ئاگادار بوونەوە،هەمیشە حەولیان لە پاوانکردنی چاپی پووڵ لە دەستی خۆیان دا بە مەبەستی دابین کردنی چەڵپ وڕێژی پادشاکان ودەوڵەتان و دابینکردنی مخاریجی شەڕی پادشاکان و سیاسەتوانانی خۆویست و دەستەڵاتپەرەست داوە.

وەشانی پووڵ کاتێک کە لە زێر و زێو ویان ماددەیەک کە پاوانی ئەو، لەلایەن دەوڵەت و دەستەلاتی سەقامگیر نەلواو بێ ،مەترسییەکی ئەوتۆی نییە ،بەو دەلیلەیە کە تا کاتیک کە ستانداردی زێڕ حاکم بووە،دەستەڵاتی سەرەرۆیی دەوڵەتان بەرتەسک کراونەوە و لەژێر چاوەدێڕی دا بوون.

بەڵام لە سێ سەدەی پێشوودا ،بۆ داگیرکاری وڵاتانی خەڵكی تر و جیهانگری و دابینی مخاریجی قشوون کێشی ،حکوومەتەکان پێداگریان کردووە کە تەنیا ئەو پووڵە دەبێ لە کۆمەلگادا لەگەردابێ ،کە مۆرکی ئەوانی لێدرابێ و پاوانی سکە لێدان “ئەو سەردەم کە پووڵ فلەز بووە” لەدەست حاکمییەتی ئەواندا بێ .چونکوو دارۆغە و ئەرتەش لەدەست ئەودا بووە” وایدادەنێین کە کۆمەڵگا چەکدار نییە” چارەیەک جگە لە قەبووڵکردنی نەبووە.حکوومەت دەستی بە سەر پووڵ داگرتووە وهێناوێتە ژێر پاوانی خۆی کە ئەوە سەرەتای باج وەرگرییەکانی مێژوویە . ئێستا حکوومەت دەیتوانی و دەتوانێ کە دەست لە عەیاری فەلەزەکانیش وەربدا  وبۆ نموونە ٩٠٪ عەیاری زێو لە پووڵی سکە تەنیا نیوەی ئەو عەیارە تەرخان بکا بۆ زێو و باقیش لە فلزی تری بێ بایخ تێکەڵ بکا.چونکوو کەسێکی تر ئیزنی لێدانی سکەی بە عەیاری زیاتر نەبووە ،خەلك مەجبوور بوون کە سکەی ٥٠٪ بە نێو سکەی ٩٠٪ لە گۆڕینەوەکانی کالاکان و سەروەتی خۆیاندا قەبووڵ بکەن .مێژوو شاهیدە کە یەکێک لە هۆیەکانی ڕووخانی ئیمپراتورییەکان، کەمکردنەوە و بێ بایخ کردنی واحیدی پووڵ بووە، وەک نموونە لە مێژوودا  ئاماژە بەئیمپراتوری ڕۆم و عوسمانی دەکەین.

وشەی ئەسکیناس لە زمانی ڕووسییەوە هاتووە،ئەسکیناس هەووەڵێن جار لە نیوەی سەدەی دەهوومی زایینی لە چینی باشوور بوو بە باو. جگە لەوەش لە چینی باکوور لە ماوەیەکی کورتی بەر لە سەرهەلدانی چەنگیزخانی موغول، پووڵی کاغەزی بڵاو کراوە کە حەوت ساڵی ئێعتیبار بوو وبەرابەری ئەو، فلزێکی گرانی وەک زێو بووە .هێندێك سەرچاوە،هەووەڵین سەرهەڵدانی پووڵی کاغەزی بۆ جیهانی نوێ و ئوروپا بە نێوی برایانی “پولو” لەقەڵەم دراوە .

لەئێران ئەسکیناس بۆ هەووەڵین جار لەلایەن بانکی ناوەندی پادشایی سەر بە ئینگلستان بڵاو کراوەتەوە.مافی بڵاو کردنەوەشی لەلایەن شای قاجار درابوو بە بانکی نێوبراو.ئەو بانکە دەیتوانی تا ٨٠٠ لیرەی ئینگلیسی بەرابەر بە “٨/٢ میلیۆن تمەن بە نرخی ئەو سەردەم ” لەسەر بنەمای پشتیوانی زێڕ و زێو ئەسکیناس بڵاوبکاتەوە. بەڵام بڵاوکردنەوەی زیاتر لەو بڕە گرێدراوی بە ئیزنی دەوڵەت بووە،بانکی پادشایی تا ساڵی ١٣٠٩ ،دڕێژەی بە چالاکی خۆی لەمەر چاپی ئەسکیناس داوە وهەرلەو سالەش دا مافی سەرەتی پاوانی و مافی چاپی ئەسکیناسی لەلایەن بانکی میللییەوە بە بڕی ٢٠٠ هەزار لیرە دیسان لەبریتانیان کڕیوەتەوە.لەڕاستیدا چاپی ئەسکیناس لەئێران لەلایەن ئیستیعماری بریتانیا لەژێر چاوەدێری شیرکەت و پێکهاتەی خسووسی ئینگیلیسییەوە کاری خۆی دەکرد ،بانکی میللەی تا ساڵی ١٣٣٩ کۆچی هەتاوی دەست بە وەشانی ئەسکیناس دەکرد ،وتەواوی مخاریج  و بە ناوەند کردنی دەستەڵاتی ،ئەرتەش و سەروەت لەئێران دا بە شێوەی ئیستیعماری نەرم و چاپی پووڵ لەلایەن بانکی میللی و ناوەندی بۆ حکوومەتی بەناوەند کراوی ئەو سەردەم بەرێوە دەچوو.ئەو پێکهاتانە لەڕاستیدا درێژەی ئیستیعماری ناوەندگراکان لە سەر دانیشتوانی جوغڕافیای هەنووکەیی ئێران بووە ،مافی وەشانی پووڵ وئەسکیناس ،دەستەڵاتێكی یەکجار مەترسیداری لەئیختیاری هەناردەکەرانی ئەوەوە دەنێ .بۆ بەرگری لە تاڵانی دارایی خەڵک و دابەشکردنی ناعادڵانەی سەروەت لەلایەن حاکمییەتەوە ،حەول دەدرێ ،ڕادەی وەشانی پووڵ گرێبدرێ بە پشتیوانەی فلزی گرانقیمەتەکانەوە.

پووڵ و قەیران

زۆریەک لە بیرمەندانی ئێرانی )ئابراهیمیان ،کاتوزیان…) هاوبیرن کە بە هۆی زوڵمی درێژخایەن وئیستیبدادی مێژوویی لە سەر خاک و وڵاتی ئێران ،پادشا خۆی بە خاوەن مڵک وماڵ وگیانی خەڵک دەزانن و بەداخەوە خەڵکەکانی ئێرانی ناوەکی”فارس ،تاران ،کرمان” مۆرکی گوێڕایەڵی خۆیان لەو ئیستیبدادە داوە( کورتە مێژووی سەربزێوییەکانی ئێرانی دەرەکی”خەڵکانی غەیرە فارس” نیشاندەری ئەو ڕاستییەن) ومێژووی ئەو وڵاتە میراتی دێرینی پادشاکانی ناوەندگرا و دیکتاتۆریان بەئەستۆوەیە. ئابراهیمیان ئاماژە بەوە دەکا کە لە ئێران زۆربەی گوندەکانی ئاوەدان، دوور لە ڕیگاکانی سەرەکی هەڵکەوتوون ،دەلیلی ئەوەش ئەوە بووە کە مەئموورانی باج و ماڵیاتەکان ،ئەوەندە بێ بەزە و تاڵانچی بوون کە خەلک هەمیشە خۆیانیان لێشاردوونەوە  ودوور لە چاوی ئەوان لەگوندە دوورەدەستەکاندا ماڵیان کردووە.ئەوئیستیبدادە مێژوویییە بۆتە، هۆ کە کەسایەتی هەووەلی وڵات بەرهەم و زیادە ئەرزیشی ئابووری دانیشتوان وەک نەریت و داب بە زۆر و سەرەڕۆیی حاکمی دیکتاتۆر بە مەبەستی بەهێز کردنی ئەرتەش و دیوانسالاری “حاکمییەتی ئیداری ناوەندگرا” هەمیشە بیانچەوسێنێتەوە.دەست بەسەر ماڵ وگیانی خەڵک داگرتن کردەوەیەکی ساکار و باوی ڕۆژانە بووە و هەشە.پێشووش سەروەت و سامانی ئەو خەڵکە لەلایەن دارۆغە و مەئمورانی ماڵیاتی لێیان دەستێندرا وبە تاڵان دەچوو.

لەڕێگای دەستکاری لەپووڵدا، دەکرێ دزی لە خەلك بکرێ و باجیان لێبستێندرێ ،قودرەتی کڕینی ئەوان زەوت بکرێ  وهەر ئەو بێ بایخ کردنی عەیار و قودرەتی پێکڕین بە پووڵ ،قەیرانی پێدەگوترێ . تا ئەو کاتە جنسی پووڵ فلز بووە،عەیاری ئەوناخەست و کەمتر دەکرا.کاتێک پووڵ کرا بە کاغەز ،بە چاپ کردنی بری زیاتر لەو، لە ڕاستیدا ئەژماری جێ پێویستی پووڵی کاغەزی- یان لە بڕی کالای لەگۆڕیی لە ئابووری دا، زیاتر دەبێ،بۆیە قیمەتی شتەکان هەڵدەکشان.

لەسەردەمی مۆدێڕندا ،حکوومەتان بە خەراپ کەلکوەرگرتن لە نەبوونی زانیاری خەڵک ،نکۆڵیان لەنەخشی مێژوویی پێداویستی پووڵ بە پشتیوانەش دەکرد. بۆیە بە بێ پشتیوانە پوڵیان چاپ دەکرد  وبە ئێستاشەوە.حکوومەت هەر وەک کە دەیگوت، ئەو سکانەی کەلەلایەن منەوەلێدەدرێن، پێواری کێش و دانانی ئەرزیشن بۆ سەوداکان.لەمەڕ پووڵی کاغەزی مۆرکراو بە مۆرکی حکوومەتی بوو کە تەنیا ئیزنی لەگەڕدانی وەردەگرت.بە هاسانی حکوومەت بە خولقاندنی پووڵی کاغەزی پێویست لە ئابووریدا ،قودرەتی کڕینی حیساب بانکی خەڵكی دادەبەزێنێ  وکەمتری دەکاتەوە،هەر وەک کوتە سەهۆڵێکی بەرخۆرەتاو بچووکتر و بچووکتر دەبیتەوە.

ئیستیعماری پووڵی ئینگلستان لە ئیرلەند و قاتی پەتاتە

یەکێک لە ڕووداوەکانی گرینگ و جێ داخی مێژووی پەیوەندی ئیستیعماری،ڕووداوەکانی نێوان ئینگلستان و ئیرلەندە ،دوای شکستی بزاوی شکۆمەندی ئیرلەندییەکان بە ڕیبەرایەتی (Wolfe Toneلە ساڵی ١٧٩٨،وڵاتی ئیرلەندیان بە هەنگاوێكی یەکلایەنەی پاڕڵمانی بریتانیا (فەرمانی ئیتیحاد ١٨٠٠)  وەسەر بریتانیان خست و پاڕڵمانی پادشایی ئیرلەندیان هەڵوەشاندندەوە و مەجلیسی پادشایی بریتانیایان بە سەر پادشایی ئیرلەندا داسەپاند. ئەو وەسەرخستنەوە لەلایەن ئەرتەشی سەلتەنەتی بریتانیا بە داگیرکاری وڵاتی ئیرلەند تا ئێستاش بەردەوامە (لەساڵی ١٩٢٢ بەشی باکووری ئیرلەند توانی سەربەخۆیی لە بریتانیا ڕابگەیێنێ ).

لە دوای ساڵی ١٨٠١بەولاوە،حکوومەتی ئینگلستان دەستی بە سەر زەوی و سەروەتی ئیرلەندییەکاندا داگرت و بە سەر نزوولخۆرەکان و لۆردەکان و ئەشڕافەکانی ئینگلیسی دا دابەشی کردن و خاوەندارێتی ئەو زەوییانەی پووچەڵ و بە قیمەتێکی کەم بە چینی ئەشراف و خاوەن زەوییەکانی ئینگلیسی فرۆشرانەوە.ئەو خاوەنە نوێیانە ،بە زەویدارانی نادیار”Absentee Landlords” نێویان دەرکردبوو.چونکوو تەنیا لەلایەن نوێنەرانی خۆیانەوە ئیجارەی ئەو زەوییانەیان لە ئیرلەندییەکان وەردەگرت و خۆیان قەت لە ئیرلەند نەژیاون.(لەواقیعیدا ئیرلەندییەکان لە خاکی خۆیان لە سەر زەوی خۆیان ببوونە ڕەعیەت و قەرەی بێ زەوی،ئەشرافە ئینگلیسییەکان).

خاک و وڵاتی ئیرلەند زۆربە پیت و بەرەکەتتر لە خاکی ئینگلستان بوو.بە درێژایی مێژوو خاکی ئیرلەند توانایی بەرهەمهێنانی دانەوێڵە و بەرهەمی خواردەمەنی زیاتر لە ڕادەی پێویستی دانیشتوانی خۆی بووە،ئیرلەند وەک موستەعمەرەیەکی چەوساوە،مەجبوور بە دابین کردنی کەل وپەلی خواردەمەنی بۆ ئیستیعماری ئینگلیس کراوە) لە ڕاستیدا ئینگلستان هەمیشە پەیوەندی یەکلایەنەی چەوساندنەوەی دەگەڵ موستەعمەرەیەکی وەک ئیرلەند ،هیندوستان و ئەو دوڕگە بە پیت وبەرەکەتانە کارائیب بووە،  بە شێوەیکە کە دانیشتوانی ئەو وڵاتانە خۆیان مافی کەلکوەرگرتن و مەسرەفی ئەو بەرهەمانەیان نەبووە ،بەڵکوو ئەوە ئەرتەشی ئینگلیس بووە کە بە قیمەتێکی بە دڵی خۆیان بە تۆبزی بەرهەمەکانیانی و دەستڕەنجیانی لێ زەوت کردوون .ئەو سیاسەتە ئامانجێکی تریشی لە پشت بووە،ئامانجی تر،کۆنتڕۆڵی زا و زێی غەیرە ئینگلیسییەکان بووە .لەڕاستیدا بە بوونی دانەوێڵەی بە لێشاو و کەل وپەلی خواردەمەنی لە ولاتێکدا ،مەیلی دانیشتوانی ئەو وڵاتە بە زا وزێ بە مەبەستی دابینکردنی هێزی کاری زیاتر وزۆرتر دەبێ ،بە داگرتنی دەست بە سەر کەل وپەلی ئەساسی وڵاتێک ،ئیمکان و کەرەسەی هەڵکشانی زا وزێ، لە خەڵک دەستێندرێتەوە.

مەکتەبی ئابووری کێنز ،لەژێر دەمامکی شۆبهە زانستی توجاڕەتی ئازاد دا ،ئیزن بە دەوڵەتی داگیرکەر دەدا کە تەواوی بوون، دەستکەوت و بەرهەمەکانی ئەو موستەعمەرانە بە تۆبزی بە پووڵی کاغەزی ئینگلیسی بگۆڕنەوە.دەلیلی پێداگری لەسەر توجاڕەتی ئازاد لەلایەن وڵاتانی بە هێز،دابین کردنی مەوادی خاو، بە قیمەت و مخاریجێکی یەکجار زۆر کەمە.

لێرە پێویستە کێشەی لەمەڕ قاتی پەتاتە لەئیرلەند، شرۆڤە و لێکدانەوەی لەسەر بکرێ.

١-لە دەور وبەری ساڵەکانی ١٨٤٢ دا بۆ هەووەڵین جار نەخۆشی ئافەتی پەتاتە لەئیرلەند دەبیندرێ،بەلام ئینگلستان بە بیانووی پەک کەوتنی ڕەوتی توجاڕەتی ئازاد ،بەر بە داخستن و قەرەنتینە کردنی ئیسکلەکانی ئیرلەند دەگرێ.ئینگلستان بۆ بەرژەوەندی توجاڕەتی ئینگلیسی ،لە قەرەنتینە و گەمارۆدانی نەخۆشی ئافەتی بڕکەکانی پەتاتە بەرگری دەکا و ئافەتەکە پەرە دەستێنێ،کێشەی ئافەتەکە،یەکجار جێگای جەختی مێژوونووسانی نیزیک لە باسی ئینگلیسی قاتی پەتاتە یە . بەڵام هەن تاقمێكی تر کە هۆی تری بۆ دێننەگۆڕی .

٢- لە دەور وبەری ساڵەکانی ١٨٤٤ دا قیمەتی دانەوێڵە و بەرهەمەکانی خواردەمەنی لە قاڕەی ئوروپا بە هۆی فەوتانی کشتوکاڵ زیاد دەکا ،لێرە ئینگلستان وەک خاوەن مڵک و ئیجارەداری ئیرلەندی هەڵسوکەوت دەکا ،دەوڵەتی ئینگلستان دەرفەتەکە دەقۆزێتەوە کە لە هەڵکشانی قیمەتەکان لە ئوروپا، دەست بە سەر پەتاتەی ئیرلەند دادەگرێ و ئەوپەڕی قازانجی خۆی لێدەکا .دەوڵەتی ئینگلیس،ئەرتەش ئەرکدار دەکا بە کۆکردنەوە و کڕینی بەرهەمەکانی ئیرلەند ،ئەوهەنگاوە بوو بە هۆی زەوتکردنی دانەوێڵەی پێویست بۆ خواردنی ڕۆژانەی دانیشتوان.

شتێک هەر وەک ئەو ڕووداوە لەدوای شەڕی هەووەڵی جیهانی لە ئێران و دوای حەشاردانی کەل وپەلی خواردەمەنی لەلایەن ئەرتەشی بریتانیاوە ،قاتی و قڕێیەکی گەورە لە ئێران کەوت.بەر لە دەستپێکی شەڕی هەووەڵی جیهانی ،چونکوو بریتانیا لە هەڵگیرسانی شەڕەکە ئاگادار بوو ،لە باشوور و ڕۆژاوای ولات دەستووری بە ئەرتەشەکەی دابوو،کە بە ئەسکیناسی بانکی شاهی/ئینگلیسی هەر ئازووقە و کەل وپەلی خواردەمەنییەک کە لەبازاڕ هەیە کۆبکەنەوە و لەڕاستیدا حەشاری داوە “ئێحتیکار” ی کردووە.زۆربەی خەڵکی ئیڕان تووشی قاتی و و`قڕی و برسێتی بوون و نزیک بە ٨ میلیون ئینسان ،کە تا ڕادەیەک نیوێك لە جەماوەری ئەو سەردەم لەئێران لەبرسان مردن .

٣-بە دەلیلی بوونی بە لێشاوی پەتاتە لە ئیرلەند ،بڕێکی یەکجار بەرهەم دەهێنرێ .بەڵام بە هۆی بوونی ئیستیعماری ئینگلیس و پاوانی چاپی پووڵ لەلایەن ئەوانەوە ،بە ڕادەیەکی کافی پووڵ لەلایەن ئینگلستانەوە ناچێتە ئیرلەند ،بە زمانی ئابووری ،ئەو ماوەیە بە “ڕێکگووشینی پووڵی” ئینقباز ناسراوە.لەڕاستیدا شتومەک لە بازاڕ هەیە بەڵام پووڵ و ئامرازێک کە بتوانرێ ئەو شتومەکانەیان لە بازاڕ پێ سەودا بکرێن لە بەردەستاندا نییە. لەبەشگەلێکی وڵاتێک ،قەیران و ڕێکگوشینی ئابووری بەیەکەوە لەوانەیە هەبێ ،بڕیاری تێنەخزاندنی پووڵ لەئیرلەند و فەوتاندن و ویشاکاندنی ژیانی ئابووری ئەو ،لەسەر بنەمای دەستووری بانک لە ساڵی ١٨٤٤ (bank act 1844)درابووو پاوانی پووڵی ئینگلستان بە سەر بەرهەمهێنان و خولانی کالا و خزمەتەکانی دامەزراو و سەقامگیر بوون.

لەسەر بنەمای ئەو سەرچاوانەی لەگۆڕێ ،هۆی تری قاتی وقڕی ،تەماح و زیادەویستی  مڵکدارانی ئینگلیسی بۆ زەوییەکانی کشتوکاڵی ئئرلەند بووە.کاتێک ڕادەی پووڵ لە هەمبەر دەستکەوتەی بەرهەمهێنان کەمترە ،قیمەتی ئەو دەستکەوتەیە دادەبەزێ ،(deflation) و بۆیە ڕەعییەت و کرێگرتەی ئیرلەندی بۆ نموونە ٤٠٠ پۆند ئیجارە لە ساڵدا بداتە مڵکدارە ئینگلیسییەکە، ومەجبوورە کە پەتاتەیەکی زیاتر بەرهەم بهێنێ تا بتوانێ ئیجارەکەی بدا.بەو فێڵ  وتەڵەکانە ،مڵکدارەکانی ئینگلسی نەتەنیا بەرهەمی زیادی ڕەعییەتە ئیرلەندییەکان (زیادە ئەرزیش) بەڵكوو قووتی ڕۆژانەی جوتیارەکانی ئیرلەندیشیان بە تاڵان بردوە.

لەسەر ئەساسی ئاماری سەرچاوە ئینگلیسییەکان ،ڕادەی نەغدینە و پووڵی لەگەڕدا، لەو ساڵانەدا ٤٨٪ کەم دەکا ،لەراستیدا نیوێک لەئابووری و خۆراک( تەنیا مەوادی خواردەمەنی ئەو ڕۆژی ئیرلەند) لە گۆڕی هەڵگیرا ونەما.جۆرج بڕنارد شاوی ئیرلەندی دەگێڕێتەوە کە لە وڵاتێکی بە پیت وبەرەکەت  کە پڕە لە خواردەمەنی.دەست بەسەرداگرتن و چوونە دەرلێی،نەسلی کوژی پێدەگوترێ،نە قاتی وقڕی .دوو نووسەری( Trevelyan وThomas Carlyle) دەڵێن : هەڵسوکەوتی ئینگلستان بە مەبەستی فەوتانی دانیشتوان و پاکتاوی ڕەگەزی ئیرلەندییەکان بووە .

لەئاکامدا یەک میلیۆن بە گوێڕەی هێندێك قسە وباس تا دوو میلیۆن لە دانیشتوانی ٨ میلیونی ئیرلەند ،بە هۆی دەستەڵاتی ئیستیعماری و تەماح و چاوبرسێتی ئینگلستان لە برسان مردن .بە دەلیلی کوشتاری بە کۆمەڵ ،زۆربەی ئیرلەندییەکان بە گەمی و لۆتکە چارەنووسی خۆیان بە ئوقیانووسی ئەتڵەس دەسپارد و کۆچیان کرد بەرەو ئەمریکا .

ڕێکگوشین و ئیستیعماری پووڵی بریتانیا بووە هۆی هۆلۆکاست “نەسل کوژی” مرۆڤی و تاڵانی پێداویستییەکان لە ناو ئیرلەند و کەڵەکە کردنی سەروەت بۆ مڵکدارانی نەدیاری زەوییەکانی پڕ پیت وبەرەکەتی ئیرلەندێکی بە موستەعمەرە کراوە.

ئیستیعمار و کڵۆنیالیسمی پووڵی لە ئێران

ئیستیعماری پووڵی ،پاوانی خاوەندارێتی بە سەر کۆنتڕۆڵ و هەناردەی پووڵ و ئێعتیباردا، لە دەست گرووپ و قەوم و میللەتێکی تایبەتییدا دەبێ .پاوانی وەشانی پووڵ ،هەناردەکەری پووڵ و قەومی سەردەست ،ئەو ئیزنە دەدا کە ئێعتیباری ماڵی / بانکی و قەرزەکان بە چ نیسبەتێک دابەش بکرێن ،ئەو ئیعتیبار و بوودجانەی دەبنە  سەرچاوەی گەشە و پەرەی ئابووری ناوچەی جوغڕافیایی. کەوابێ ڕیشە و خواستگای جوغڕافیایی وەزیران ،بەرپرسان و بڕیاردەرانی ماڵی و پووڵی ،بە تەرخانی ئێعتیبار و بوودجە پەیوەندیی ڕاستەوخۆیان هەیە .

لەو جەدوەلەی ژێرەوەدا،ئەو دەوڵەتانەی دوای شۆڕش و بەشی خواستگای پارێزگاکان ،لە هەڵبژاردنی ئەندامانی کابینە دا نیشان دەدا.

هەر وەک لە سەرەوە چاوتان پێکەوت ،لە سەرەتای شۆڕشەوە زۆربەی ئەندامانی کابینە لە دوو پارێزگای تاران و ئیسفەهان بوون.تاڕادەیەک نیوێک لە هەموو کابینەکانی دوای شۆڕش، تەنیا لە دوو پارێزگای تاران و ئیسفەهان بوون ،ڕاستییەکە ئەوەیە کە بەشی تاکێکی ئیسفەهانی لە بوودجەی وڵات، چەند سەت بەرابەری تاکێکی کوردستانی یە،ڕوون و ئاشکرایە .(سەرچاوە: پێگەی ئینترنێتی ڕاهبورد)  .

نموونەکانی ئیستیعماری پووڵی بە تایبەت لە وڵاتانێک دەتوانین بدۆزینەوە کە لە کۆی تێکەڵاوی جیاوازی نەتەوەیی پێکهاتوون،کە بە هۆی هاوبەشی مەزهەبی ،یەکبوونی ئیدئۆلۆژیکی و جەبری مێژوویی پێکەوە دەژین.ئەو هۆیانە بوونە سەبەب ،قەومێک یان جەماعەتێک بە کەلکوەرگرتن لە پشتیوانی زلهێزەکان و خەراپ کەلکوەرگرتن لە ئامرازی ئەو هۆیانە ،لەسەر قەومەکانی تر بە کەلکوەرگرتن لە هێزی چاپی پووڵ زاڵ ببن و ئەوان لە تەواوی ئیمکانات و مافی مرۆڤی بێ بەری بکەن ،ئەو جۆرە ئیستیعمارە لە شوڕەوی پێشوو ،چین ،ئێران ،عێڕاق و… دەتوانرێ ببیندرێ ،بێ دەلیل نییە ،لە وڵاتاتێکی( سانتڕالیست)ی نێوبراو ،ئێوە لە چ ڕەگەز ،نەتەوە و قەومێک بن ،دیاری دەکا، کە لە چ ڕادەیەکی ئێعتیباری بانکی و قەرز و پووڵ  دەتوانی کەلک وەربگری.

بانکەکانی ئێرانی ناوەند و کەرەسەی داسەپاندنی ئیستیعماری پووڵی

ئامار نیشان دەدا کە بانکەکان، سەرەکیترین نەخشیان لە خولقاندنی پووڵ وەستۆیە،دوو دەلیلی بەرچاو بانکەکانی کردۆتە مەترسیدارترین ئامرازی ئیستیعماری لە دەست فارس دا.١- زەریبی هەڵکشاندنی پووڵ ٢- دابەش بە شێوەی ئیستیعماری و ڕەگەزپەرەستییانەی ئێعتیبار و پووڵ لەلایەن بانکەکانەوە.

دەلیلی هەووەڵ دەتوانرێ  بە نەبوونی لەبەرچاوگرتنی شێوەکانی باوی بانکداری و مافیایی بانکی بە گشتی ،باس بکەین. دەتوانرێ بگوترێ کاتیک بنەمای پووڵی لە ڕێگای سەرچاوەکانی بانکی ناوەندی زیاد دەکەن ،پووڵی پشتئەستوور لەبازاڕ کەوتووە و خولانەوەی خۆی دەست پێدەکا .ئەو خولانەوە بە سرنجدان بە ڕادەی قودرەتی قەرزدانی بانکەکان (زەریبی فەزایەندە) دەبێتە هۆی زیاد بوونی چەند بەرابەری نەغدینە.هەروەک گوتمان بەشی نیزامی بانکی لەو ساڵانەی دواییدا لەو بەستێنە زیاتر لە ٨٨٪ بووە.یانی تەنیا بۆ ١٢٪ پووڵێک کە چاپ کراوە ،کالا و شتومەک و بەرهەم لەئابووریدا لەگۆڕین وئەو ١٢٪ ش لەلایەن دەرەوەی ناوەندی ئێران بەرهەم دەهێندرێن .

سەرەڕای ئەوەش بە هۆی فامی نادرووستی ئابووریزانانی ئێرانی لە ئاسەواری خولقاندنی پووڵی بانکەکان، سەرەڕای بوونی ئەزموونێکی ناسەرکەوتووانەی چەند ساڵ لەمەوەبەر(دابەزینی پاشەکەوتوویی یاسایی بانکەکان لە ١٧٪ بۆ ١٣٪) ،دەوڵەت لەژێر زەختی بانکەکان بە تایبەت بانکەکانی خسووسی سەربە سپای پاسداران لە بوخچەی خەلاس بوون لە دامرکان ،بڕیاری بە دابەزاندنی نرخی پاشکەوتوویی یاسایی لە ١٣٪ بۆ ١٠٪ دا، کە دەبێتە هۆی هەڵکشانی سەرلەنوێی خولقاندنی پووڵی بانکەکان.ئەو سیستیمە بانکداری پاشەکەوتوویییە، دەستپێکی چەند پات بوونەوەی پووڵی خولقاو لێدەکەوێتەوە .

دەلیلی دووهەم ، بوونی بانکەکان بە ئامرازێک،بۆ بەرهەمهێنانی سەرلەنوێی شێوەی ئیستیعماری دابەش و چاپی پووڵی ئیعتیبارە. ناوەندگراکان (سانتڕالیستەکان) بە هێنانەوەی پاساوی ئەوەیکە، تەرخانی سەرچاوە بە مەبەستی چاکسازی و عادڵانەتر لەلایەن بانکەوە لە ناوەند بەرێوە دەچێ، کە قودرەتی دابەشی ئیعتیبار  وپووڵ و قەرز لە ئیختیاری ئێرانی ناوەند نشینەکاندا دانراوە ،مخابن ئاکام و دەرکەوتەکان دواتر ،ڕاستییەکی تر نشان دەدەن .

سەرەتا:ئامار و ئاکامی کردەوەی تەرخانی سەرچاوەکان لە نیزامی بانکی لە ساڵانی ڕابردوو دا بەپێچەوانەی ئیدیعای سەرەوە ،دەدوێن ،ئەو ئامارانە باس دەکەن کە قەرزەکان قازانجی ئەو بەشانەی لەدوو بووە، کە بێوەیکە هیچ بەرهەمەکیان ببێ ،قازانجێکی بەلێشاویان بۆ ئەو کەسانە بووە، کە لە ناوەند نیزیکن .

دوویەمین: کاریگەری قەرزەکان و پووڵەکان کە زۆربەی ئەوان لە پارێزگاکانی ناوەندی خەرج کراون،ئاسەواری بە سەر گەشەی ئابووری وڵاتدا یان نەبووە یان نەرێنییە.بە زمانێکی تر ،ئەو گشتە قەرز و پووڵە دابەشکراوە لەژێر نێوی(قەرزوەرگرانی بەرهەمهێن و بەرهەمهێنان لە گەشەی نەتەوەییدا هیچ کاریگەرییەکی نەبووە.

لێرە باسەکە بەرینتر دەکەینەوە ،ئیستیعماری پووڵی بە شێوەگەلی جیاواز بە شکڵێکی ناڕوون وزیرەکانە بەرێوە دەچێ ،لێرە چەندین شێوە کە دەبیندرێن شرۆڤە دەکرێن.

بە دەلیلی حاکمییەتی خزمایەتی و بنەماڵەیی و باند بازی حاكم لەئێراندا .نیزامی بوودجە دارێژی وڵات لە سیستمگەلێکی ستانداردی نێو نەتەوەیی گوێڕایەڵی ناکا.بە بوونی دەستەڵاتی چاپی پووڵ لەدەست بانکی ناوەندی  و بوونی نوێنەرانی پارێزگاکانی تایبەت، لە ناوەندی دەستەلات وبڕیاردان ،بە کردەوە دابەشی بوودجە بە تەواوی لایەندار و زۆر بە هەڵاواردەیی بەرێوە دەچێ.لە ڕاپۆرتی ساڵی ١٣٨٣ دا مامناوەندی بوودجەی تەرخانکراو بۆ سەرانە ( ئەوئامارەی بوودجەی گشتی فەرمی یەو تەرحەکانی تایبەت بە قەرزەکانی دەرەکی لە ڕیزی بوودجەی پڕۆژەکانی تایبەتدا نین.) لە پارێزگای ئیسفەهاندا بۆ هەر تاکێک  دوو بەرابەری سەرانەی تەرخانکراو بۆ هەرتاکێک لە کوردستان بووە .بەڵام کێشە تەنیا حوکمڕانی ،بەڕێوەبەرایەتی خزم و بنەماڵەیی  وهاوزمانی بەرپرسان دەگەڵ جوغڕافیای جێی باس کۆتایی نایە.

بە دەلیلی نەبوونی سەربەخۆیی نیزامی دادگوستەری و هەڵاواردەیی(قەزائییە) لە بەدەنەی بریاردەری و هێزی بەرێوەبەری(موجرییە) سیستیم و پێکهاتەی سەربەخۆیی ناتوانێ ڕاپۆرتێک لە خولی کوێر و داخراوی جێی باس بدا.

ئەو خولە سێ هەنگاوییە لە ١- بڕیاردانییەوە(موقەننە) بۆ ٢- بەدەنەی بەرێوەبەری(موجرییە) ولەوێشەوە بۆ ٣- نیزامی دادپەروەرییبە (قەزائییە) نادیار و نادرووستە ،بە زمانی ساکار ،بە گەزی خۆی دەیپێوێ و خۆی دەیبڕێ و هەر خۆشی دەیدروێ ،گەز و پێواری ئەوان، دەگەڵ گەز و پێواوتنی کە بۆ خەڵكی تری دەدروون فەرقیان یەکجار زۆرە ،گەزێکی ئەوان دووسەت بەرابەری گەزی بڕدراو بۆ خەڵکانی بە مستەعمەرە کراوە.ئەوە وەک ئەوە وایە کە لەوەزنەی تەرازوو دا دەستکاری کرابێ و ڕادەی ١/٢٠٠ یان ٠٥٪ )بوودجەی تەرخانکراو) بۆ پارێزگاکانی تایبەتە.واتە ڕادەی سەرانەی بوودجەی تەرخانکراو بە گوێرەی هەر پارێزگایەک، جیاوازییەکی یەکجار گەورەیان هەیە کە ئیسفەهانییەک ،دوو سەت بەرابەری کوردستانییەک لە ماوەی چل ساڵدا بوودجەیەکی وەریگرتووە.

نموونەیەکی تر لە شاهید و بەرپرسی حکوومەتییە، کە دان بە شێوەی سیاسەتی ئیستیعمارگەرانەی لە ڕەوتی بوودجەدا دادێنێ ،وەک نموونە ،یەکێک کە گوندبانەکانی کرماشان دەگێڕێتەوە کە ئەویان بۆ کۆبوونەوەیەکی گوندبانەکان لە ئیسفەهان  داوەت کردووە ،ئەو لەو سمینارەدا دەبینێ کە بوودجە و حیسابی بانکی تەواوی گوندبانەکانی پارێزگای ئیسفەهان (سەرجەم) زیاتر لە ٢٠٠ میلیارد تمەن پووڵیان لە حیساب دا هەیە (تەواوی گوندەکانی پارێزگای ئیسفەهان لانیکەم ٢٠٠ میلیارد تمەنیان لە حیساب داهەیە) بێ دەلیل نییە کە ئێوە قەت کرێکارێکی ئیسفەهانی لە تەورێز یان کرماشان نابینن کە هاتبێ بۆ کار کردن .

لەڕەوتی قەرزدانیشدا، ئیستیعمار بە دزێوترین شێوە خۆی دەنوێنێ .وایدابنێین کە قەیرانی واقیعی لەدەور وبەری ٢٠٪ دا.بۆیە هەر قەرز و ئێعتیبارێک بە سوودی کەمتر لە ٢٠٪ ،پووڵێکی بە خۆڕایییە کە بانک یان دەوڵەتی حاکم دەیدا بەو کەسەی کە قەرز وەردەگرێ.چونکوو قەرزوەرگرەکە بە کڕینی هەر داراییەک ،قازانجی خۆی کردووە و لە کۆتایی ساڵدا تەفاوەتی نرخی فرۆشی دارایی و قەیران،  قازانجێکە کە ئەو قەرزە با هێناوە دەستەبەری کردووە.

ئەوەش لەحاڵێکدا،کە هیوادار بین کە قەرز وەرگرەکە دز و دەستبڕ نەبێ ،لەبیری نەکەین کە تا ڕادەیەک نیوێک لە ئێعتیباری بانکی بۆ وەرگرتنەوە نابێ (ئاماری بانکی ناوەندی )،واتە قەرزوەرگرەکە ،قەرزەکە ناداتەوە ،ئەو قەرزە کە بۆ دانەوە نابن ،ئەگەر نەبووبنە سەرمایەییەکی سابیت (مڵک و زەوی)،بە ئەگەرێكی زۆرەوە بوونە ئەرز و لە خولی ئابووری ولات چوونەتە دەرێ،ئەو چوونە دەرەوەی پووڵ لە خولی ئابووریدا ،بە دابەشکردنیان بە سەر ئابووری لەگۆڕێدا، خۆیان بە شکڵی قەیرانی دووانە نیشان دەدەن .

ئێمە دەزانین کە تاڕادەیەک لە پارێزگاکانی غەیرە فارس نشیندا ،سەربزێوی لەڕاست چەواشەکاری و کڵاولەسەرنانی سندووقەکانی قەرزولحەسەنە یەکجار کەمتر دیتراوە.یەکێک لە دەلیلەکان ئەوەیە کە سیستیمی بانکی ئیستیعماری ئێران ئەسڵەن بە غەیرە فارس زمانەکان ئێعتیبار و قەرزی نەداوە کە کڵاویان لەسەر بکا،ئەوان پاشەکەوتەییەکیشیان نییە ،لەڕاستیدا گرفتەکانی ئەو سندووقانە، تەنیا لەشارەکانی ناوەندی ئێران ڕەنگدانەوە و خۆنواندنێکی بەرچاویان دەبێ .هەر ئەو شارانەی کە خاوەن پاشەکەوتە ،ئێعتیبار لەبانک وپووڵی کڵۆیان لە حیسابەکانی خۆیاندا هەیە(نموونەی حیسابی گوندبانەکانی ئیسفەهان).لەحالێکدا زاگڕۆس و کوردستان وخوزستان و ئازەربایجان کە بەشێکی بەرچاوی بەرهەمهێنانی ڕاستەقینەی ئابوورین ،کە هەر ئەوانە خۆراک و ئابووری غەیرە پووڵی بەرهەم دێنن ،بۆنموونە لە تەواوی پارێزگای یەزد دا تەنیا حەوت هێکتار زەوی دێمەکاری گەنم دادەچێندرێ.

لەئێرانی ئیستیعماری دا بەرهەمهێنەرانی بازنەی دەرەوەیی ئێران مەجبوورن کاڵاکانی خاوی خۆیان بە قیمەتێکی کە ناوەند نشینان بۆیان دیاری دەکەن بفرۆشن ،بە شێوەیەکی خاو دەدرێن بە کارخانەکان و ناوەندی سەنعەتییەکان ئێرانی ناوەندی (ئەو سەنعەت و کارخانانە ،هەرهەموویان بە قەرزی یەکجار کەم سوود کە سەرجەمیشیان بە لێخۆشبوون/پووڵی مفت سازکراون ، بەرهەمی میللەتانی تری غەیرە فارسی بە ئیستیعمار کراو،تێیاندا دەکرێنە کالای سازکراوی سەنعەتی) . بەشی ماددەی خاو و بنەڕەتی لە قیمەتی کۆتایی کاڵاکاندا ناگەنە زیاتر لە ٥٪.لەحالێکدا، تۆو ،ئاو،کرێکار ،جوتیار،تڕاکتۆر ،کۆکردنەوەی خەرمان و ڕاگرتنیان، وەستۆی بەرهەمهێنەرانی کالای خاوە.لەڕاستیدا لە هەر سەت تمەن فرۆشی کاڵایەکی ساز کراو ٥٪ بەشی ئێرانی دەرەوەیی ،کوردستان ،خوزستان ،ئازەربایجان) و ٩٥٪ قازانجەکەشی بە بێ هیچ زەحمەت و ماندوو بوونێک بە کەسانێک دەبڕێ، کە لە لەو بەرهەمانەدا، جگە لە ڕانتێکی ماشێنی هیچ نەقشێکی تریان نەبووە.

مخاریجی ئەو پووڵەی کە دەدرێ بە جوتیارێکی کوردستانی بەرهەمهێنی ئەوتەماتەیە، کە لەکەرەج دەکرێ بە ڕوبی تەماتە، کەمتر لە ٥٪ قیمەتی قوتوویەکی ڕوبی تەماتەکە .

جگە لە ٩٥٪ قازانجی بێ ماندووبوون، خاوەنی کارخانەی ڕوب دەتوانێ هێنانی ئەو ڕوبە بۆ بازاڕ وەدرەنگێ بخا و قیمەتی کۆتایی بە گوێڕەی قەیرانی ڕۆژ دیسان بەرێتە سەرێ،چونکوو ماددەیەکی کە زوو دەیتوانی بگنخێ (تەماتە کاڵ) کراوەتە ماددەیەک کە درەنگتر دەگنخێ و خەراپ دەبێ (ڕوب) .ئەو دەتوانێ ٢٠٪ قەیرانەکەش بە قازانجی خۆی زیاد بکا .وێنەی ژێرەوە چۆنیەتی ودابەشکردنی کارخانەکان لەناوەندی ئێران نیشان دەدا.

هەڵبەت وەزعی ئەوڕۆی نیزامی بانکی ئیستیعماری ئێرانی ،زیاتر لەتەرخانی غەیرە چاکسازی بەرەو ژوورتر چووەو بانکەکان بۆ وەدوانەکەوتن لە ڕەقیبەکانیان، لە چاوەدێری لێنەهاتوویی بانکی ناوەندی کەلک وەردەگرن وبە پێکهێنانی شیرکەتیگەلێک ،ڕاستەوخۆ تێکەڵاوی بەشەکانی غەیرە بەرهەمهێنی ئابووری بوون وبانکەکان سەرمایەکانی بەلێشاوی خۆیان، لە شیرکەتەکانی خۆسازکردووی داخنن ،جوغڕافیای زۆربەی ئەو شیرەکاتە و بەرهەمهێنانەش کە خودی بانکەکان خاوەنیانن، ناسراو و دیارن کە لەکوێن .ئەوتۆ پووڵ خولقاندنێکی زیادی لە ئابووریدا ،مخاریجی یەکجار زۆر بەسەر ئابووری وبەتایبەت بەسەر ئەو خەڵکانەی کە بێ پاشەکەوتە و پشتیوانن داسەپاندووە. هەڵکشانی خولقاندنی پووڵی بانکەکان بۆتە هۆئ دامرکانی زیاتری بەشەکانی بەرهەمهێنی ئابووری. ئەو بانکانە بە تێخزاندن و چاپی پووڵ ،نەغدینەی مەترسیداری بۆ ئابووری لەدوو دەبێ ،هەر بە گویڕەی ڕاپۆرتی خودی دەوڵەت ،پووڵی کاغەزی لێزیاد بوو”نەغدینە” بە ئابووری لانیکەم ٢٠٠ هەزار میلیارد تەمەن دەبێ ولەبەشەکانی زەوی و خانوو سازکردندا کە قەرزدارەکان بۆیان نادرێتەوە).

ئەو پووڵ خولقاندنە نەک تەنیا ئاسەواری ڕاستەوخۆی هەیە ،بەڵکوو دەبێتە هۆی ئەوەکە بەر بە سەرمایەدانانی واقیعی بگرێ .بۆ نموونە تاکێکی ئیسفەهانی قەرزێکی بێ سوود یان قەرزێکی بێوەیکە بیداتەوە لە بانک وەرگرتووە و قەرارە لە کرماشان واحیدیکی بەرهەمهێنان (ئیزن بەتاکەکانی خۆجێی و میللەتی موستەعمەرەکراو نادرێ ) سازبکا ، ئەو کەسە پووڵەکەی لە شوێنی تر لەوانە مڵک وزەوی پێدەکرێ،ئەو شێوە پووڵ خولقاندنە دەبێتە هۆی قەیران ،بەلام ئەوەیکە لێرە ڕوودەدا ئەوەیە کە چونکوو سەرچاوەی قەیران، تێخزاندنی پووڵی زیادییە بێوەیکە شوێنێکی بەرهەمهێن ساز کرابێ ،هاتۆتە نێو ئابوورییەوە ،قیمەتی ماشێن ئالات ،کەل وپەلی پێویست و پێداویستییەکانی ئەو کارخانەیە (کەقەرار ە لە ئایەندە دا ساز بکرێ) و واحیدی بەرهەمهێن گران دەبن ،ئێستا ئەگەر کەسێکی سەرمایەدانەری کرماشانی بیهەوێ هەر ئەو واحیدە بەرهەمهێنەی پێویست لە ناوچەکەدا، لەماوەی شەش مانگ یان ساڵێک دواتر ساز بکا ،مەجبوورە تەواوی کەل وپەلەکانی پێویستی خۆی بە قیمەتەکانی نوێ  وگرانتر دەستەبەر بکا.چونکوو ئەو تاکە ئیسفەهانییە بە وەرگرتنی پووڵ تێخزێندراو بە ئابووری ،بەکردەوە ڕادەی مامناوەندی گشتی قیمەتەکانی بردۆتە سەرێ .

تاڵانی پووڵی ،چەندین بەرابەر خەساڕەت و زەرەری لە کۆتایی ڕەوتەکەدا لێدەکەوێتەوە. ئەو جوغڕافیایە کە تینووی سەرمایەدانان (بۆ نموونە کرماشان) لە کۆتاییدا واحیدێکی کە خاوەن ئەوگرفتارییانەی ژێرەوەن لێ سازبووە.

١-پووڵ قەرار بوو لە بوودجەی گشتی بە مەبەستی گەشەی پارێزگاکە خەرج بکرێ.پووڵ و ئێعتیبار بە حیسابی پارێزگای کرماشان بنووسرێ ،بەلام بە کردەوە دەچێتە جوغڕافیایەکی تر ،پارێزگای بێ بەری کراو بەو مانایەیە.

٢-سەرمایەدانەری واقیعی چەند ساڵ دواتر لە هەڵسەنگاندن دەگەڵ ڕەقیبی ناوەندنشینی خۆی دێتە بازاڕەوە.

٣- مخاریجی سازکردنی کارخانەکەی ئەو گرانتر بووە،بۆیە قودرەتی کێبڕکێی قیمەتی دەگەڵ ڕەقیبەکەی کەمتر دەبێتەوە.

٤-چونکووسیستیمی ئێعتیباری وپووڵی ،مەودایەکی کەمتری بۆ ئەو لەبەرچاو گرتووە ،بۆیە ئەگەر دامرکان لە فرۆش ،کەسادی بازاڕ ،قەیرانی دابین کردنی ماددەگەلی سەرەتایی یان کەمبوونی عەمبار بێتە پێشێ ،بە ڕاحەتی بە ڕەقیبە ناوەند نشینەکەی خۆی دەدۆڕێنێ  ولە دەوری بەرهەمهێنان وەلا دەنرێ.

ئەو سیستمەی تاڵانی ماڵی و پووڵی بەهیچ کەس ولامدەر نییە.تا ئێستا نەبینراوە کە نیزامی بانکی یان بانکێک بەو هۆیە لێپێچینەوە ویان دادگایی کرابێ.

ڕادەی پووڵ لە ئابووری ئێران تەقریبەن لە دەساڵی (١٣٨٣ -١٣٩٣) دا بیست بەرابەر بووە،و دیاریش نییە لەچ بوارێکدا خەرج کراوە.هەرچەند خۆپێشاندانەکانی دژ بە سندووقی قەرزولحەسەنە و شارەکانی کە تێیاندا مانگرتن بووە ،لانیکەم نەمانزانی کام بەش لە جوغڕافیای ئێران زیاتر قازانجیان لێکرد.

ئاکام

تا کاتێک کە پووڵ لە پاوانی حکوومەتی ناوەندی دا ببێ ،قەیران هەر لەگۆڕێیە وهەژاری ناهاوسەنگ بۆ هێندێک بەش لە جوغڕافیای ئیستیعمارکراو هەر دەبێ ،دەستڕەنجی خەڵک بە شێوەی زۆر زیرەکانە وبە شێنەیی تاڵان دەکرێن و دەدزرێن. قەیران (تاڵانی نەرم)ە .تاڵانێک کە ئێمە نایبینین چ بگا بەوەیکە بمانەوێ یان بتوانین دژایەتی بکەین .شێوەگەلی ڕیاکارانەی سازکردنی قەیران ئەو شێوانەن کە بەکاتی، خەڵک دڵخوش وهێور ڕادەگرن.دەوڵەت بۆ کۆنتڕۆڵی بیر وڕای گشتی بڕێک بە مووچە و یارانەی خەلك زیاد دەکا ،لەلایەکی ترەوە بە کەم کردنەوەی سوودی قەرزەکان بە کردەوە مەیلی وەرگرتنی قەرزی نوێ لای خەڵکی تر زیاد دەکا ،دیسان ئاوردووی بۆ ئاوری قەیرانی نوێ کێشەوە دەکا ،چونکوو خەڵک ئەو شێوە زیادکردنانە زۆر زوو لە ژیانی خۆیاندا هەست پێدەکەن ،بەڵام نازانن کە چ قەوماوە و چ بۆمبێک بۆ زیاد کردنی قیمەتەکان لەدوارۆژدا دانراوەتەوە.قەیران جاری وایە دەتوانێ تا دەیان ساڵ خۆی لەپشت قەرزەکانی بوودجەی گشتی دەوڵەت یان نرخی دەستکردی هەرزانی ئەرزی دەرەکی دا بشارێتەوە (هەووەڵی فێڵی دەوڵەتان لە ئابووری سەنعەتی ودووهەمیان ڕەوتی ساکاری ئابوورییەکانی خاوفرۆشی وەک ئێرانە).

کۆتایی دلخۆشکەری سیحراوی پووڵ ،دەتوانێ چەک کردنی حکوومەتان وئیستیعمارگەران لە چەکی تاڵانی قەیراناوی بێ ،بەگوێرەی پێش بینی فرێدریش فوون هایک ،خەراپ کەلکوەرگرتن لە قودرەتی پووڵ و چاپی پووڵ، دەتوانێ تا داڕمانی بەتەواوی شارەستانییەت بڕواتە پێش.

بە لەبەرچاو گرتنی ئەزموونی پێشووی ئێرانی دوای شەڕی جیهانی هەووەڵ و ئەزموونی قاتی وقڕی پەتاتەی ئیرلەند ،ئیمکانی قاتی وقڕی جوغڕافیای غەیرە فارس زمان زۆر هەیە .دانیشتوانی ئەو ناوچانە بە هۆی نەبوونی پاشەکەوت، توانایی کڕینی تەنانەت داخستیئ ئازووقەی مانگێکیان نییە ،بە لەبەرچاوگرتنی شێوی حوکمڕانی ئیستیعماری لەئێران ،کارەساتی مرۆڤی یەکجار زۆر مەترسیدار چاوەڕوان دەکرێ .

دەستەڵاتی ئیستیعماری وسیاسەتەکانی پووڵی هەنووکەیی ئیمکانی گوورانی قاتی وقڕی بەرین و تۆرەمەکوژی بە کۆمەلی دانیشتوانی ئەو بەشانە بەموستەعمەرە کراو کە  لەدەروەی ناوەندی ئێران هەلکەوتوون لەدوو بێ . کەوابێ ئەرکی هێزەکانی پسپۆڕ و خەباتگێڕە کە چارەسەرییەک بۆ ڕەواندنەوەی ئیستیعماری لق وپۆپداری ئێرانی ناوەندی لە سەر ٧٠٪ دانیشتوانی بەرهەمهێن و زەحمەتکێشی ئەو جوغڕافیایە بکەن .

هەزاران ساڵ پێش ئێستا ،شارەستانییەت سەرەتا لە مێزوپۆتامیا وکوردستانەوە چەکەرەی کردووە و بە دووریش نییە کە دیسان هەر ئەو هەرێمە ببتە ڕزگاریکەر لە ئیستیعماری دڕی پوولی دەوڵەتان لەناوچەکەدا.

سەرچاوەکان

 

 




نەوتی کوردستان هۆکاری پارچەبوونی، نهێنی نەوت وگرێبەستەکان

ڕووداوەکان و گرێبەستەکانی نهێنی کەرکووک، لێکدانەوەی مێژوویی ئابووری

نووسەر: دوکتور پژواک کەوکەبیان

گرێبەستی هێڵی سوور و خاوەندارێتی نەفت

شیرکەتێکی نەفتی تورکی لە ساڵی ١٩١١ دا بە مەبەستی هەڵێنجانی نەفت لە وڵاتانی ژێر دەستەڵاتی ئەو سەردەمی عوسمانییەکان لەنێوان عوسمانی بە تایبەت دەگەڵ ئاڵمان ساز دەکرێ .ساڵێک دواتر ،بەشێک لە ناوچەی مووسڵ دەخرێتە ژێر دەستەڵاتی فەڕانسە ،واتە لە سەرچاوە نەفەتییەکانی لەو ناوچەیەدا دەبنە شەریک .بریتانیا و بانکدارەکانی لەندەن ،لە بەشدار بوونی فەڕانسە و ئاڵمان لەو سەرچاوە نەفتییانەی ئەو ناوچەیە کە وەک نەریتێکی مێژوویی سیاسی، لەژێر دەستەڵاتی خاوندارێتی ئینگلستان دا بووە، ڕازی نەبوون.ئەوەیکە زۆرتر بریتانیای تووڕە کردبوو،خۆلێ نیزیک کردنەوەی بە ئاسپایی ئالمان لە ئمپراتوری عوسمانی بوو.گرێبەستی ڕێگای ئاسنی بڕلین -بەغدا کە لە نێوان سوڵتانی عوسمانی و پادشای ئاڵمانی “قەیسەری دووهەم” دا بەسترا ،زۆربەی کارتێلی پووڵی -ماڵی و سیستیمی سیاسی بریتانیای نیگەران وتا ڕادەیەکیش ترساندبوو. ئەوە لە کاتێکدا کە شیرکەتی ئینگلیسی شێل خاوەنی بیست و پێنج لەسەتی گرێبەستەکەی هەووەڵ بووە. لەوگرێبەستە سەرەتاییەدا، هەرتک لایەن Deutsche bank  وRoyal dutch/ shellخاوەن بیست وپێنج لەسەتی بەشەکان وشیرکەتی نەفتی تورکی TPC باقییەکەی کە دەبێتە پەنجا لە سەتی ،لەلایەن بانکی نەتەوەیی تورکییە TNB خاوەندارێتی کراوە. لە ڕاستیدا یەکێک لە هۆیەکانی شەڕی هەووەلی جیهان، پێشگری لە سەنعەتی بوونی ئالمان و بێ بەری کردنی ئالمان لە نەفتی مێزوپۆتامیا و ڕۆژهەڵاتی ناوین و ناوچەکانی ژێر دەستەڵاتی عوسمانییەکان بوو.بەرنامەکە ئەوە بوو کە، بە هەرەس هێنانی عوسمانی و داسەپاندنی گریبەستی تەسلیم بوونی و جەریمەی دارایی ،و قەرزدار کردنی بانکی نەتەوەیی تورکییە بەوجەریمەیە ،تەواوی سەرەتەکان “ئیمتیاز” نەفتی  ئێمەیان وەک جەریمە لە دەوڵەتی داڕماوی عوسمانی وەر بگرن ،هەر وەک کردیشیان.

Image result for red line agreement of 1928

پێکهاتننامەی هێڵی سوور “Red Line agreement”  یش هەر بەو هۆیەوە نێویان نا ،چونکوو ناوچەی جێگای مشتومڕ لەلایەن هێڵێکی سوور کە لەسەر خەریتە کێشراوە دیاریکرا. ئەوگرێبەستە، دەستەڵات و کارتێکەری شیرکەتەکانی بەهێز لە سەنعەتی نەفت، لەسەر سیاسەتی نەتەوایەتی هەر وڵاتێک نیشان دەدا. وئەوەش یەکێکە لەو خاڵە گرینگانە، کە هاوکاری شیرکەتەکانی نەفتی لە پلەی نێونەتەوەییەدا،کە هیچ مافێکی خاوەندارییەتی ئەو ولاتانەی کە خاوەن نەفت بوون، ڕەچاو نەکردووە.

لە ساڵی ١٩٢٩ دوای شکستی ئالمان و هەڵوەشانەوەی ئیمپراتوری عوسمانی ،بە کردەوە شیرکەتی نەفتی تورکی ،نێوی خۆی بە شیرکەتی نەفتی عێڕاق گۆڕی. لەبەر وەیکە بەشی عێڕاقییەکەی دەوڵەتی عوسمانی کە خاوەن نەفت بوو، هێشتا گرینگایەتی هەر مابوو.هەر لەو سالەدا دوای وتوویژێكی زۆر لەنێوان وڵاتانی خاوەن بەرژەوەندی ،پێکهاتننامەی هێڵی سوور بە فەرمی واژۆ کرا وشیرکەتێکیان سازکرد کە بە شێوەی ڕیزبەندی ژێرەوەبوو:

  • شیرکەتی نەفتی ئێران وئینگلیس بە ٢٣،٧٥٪
  • شێل ٢٣،٧٥ ٪
  • کۆنسێرسیۆمی شیرکەتەکانی فەڕانسەوی ٢٣،٧٥٪
  • شیرکەتی پەرەی ڕۆژهەڵاتی نیزیک – پێنج شیرکەتی ئەمریکایی بە ٢٣،٧٥ ٪ وەخۆ دەگرت
  • و گوڵبۆنکیان ئەرمەنی ٥٪

لە ساڵی ١٩٦٢ ،ڕژیمی شۆڕشگێڕی عەبدولکەریم قاسم دەستووری ژومارەی ٨٠ ی دەربڕی کە لەودا ٩٩،٥٪ خاوەندارییەتی شیرکەتی نەفتی عێڕاقیان وەسەر شیرکەتی نەتەوایەتی نەفتی عێڕاق خستەوە.ساڵێک بەر لەوەش قاسم داوای ٢٠٪ لە خاوەندارێتی و ٪٥٥ لە قازانجی شیرکەتی عێڕاق ،کە لەڕاستیدا ئینگلستان خاوەنی بوو کردبووە .برپرسە پلە بەرزەکانی بریتانیایی وئەمریکایی و شیرکەتگەڵێکی چەند نەتەوەیی ،خوازیار بوون کە دەوڵەتی کێندی، زەختێکی زیاتر بخاتە سەر ڕژیمی قاسم ،و لە ئاکامدا قاسم بە کودەتایەکی سەربازی لە فێورییەی ساڵی ١٩٦٣ دا ڕووخا.هێندیك بەڵگە ،تێوەگلانی ڕێکخراوی سیخوری ناوەندی ئەمریکا CIA لەو کودەتایەدا دەردەخەن، کە هێشتا ڕاست ودرووستی ئەوئیدیعایە نەسەلماوە.بەلام،بەگوێرەی بنەمای شاهیدەکان کە  هێندێک لەبەرپرسانی پێشووی سیا بوون دەڵێن:کە سیا حەولی دینەوەی ئاڵتڕناتیوێكی گونجاوی لە نێو ئەرتەش دا، بۆ قاسم دابوو.

وێنەی مەسعوود بارزانی “مێرمنداڵ” و عەبدولکەریم قاسم لە نێوان ساڵەکانی ١٩٥٨ – ١٩٦٣ دا

دوو بۆری (کەرکووک -مەدیتەرانە) بۆ ڕاگواستن

نێوان ساڵەکانی ١٩٢٧ و١٩٣٤ دەستەڵاتەکانی زاڵ بە سەر گڕێبەستی سایکس پیکۆدا .وەک خاوەن ئەو وڵاتانە کە نەفەتیان تێدایە بڕیار دەدەن، کە نەفتی کەرکووک بۆ بەندەرەکانی خۆیان لە حەیفای بریتانیا و ترابلۆسی فەڕانسە ڕابگوێزن .بۆیە لە ١٥ سێپتامبری ساڵی ١٩٣٤ دا بە گوێرەی پڕۆژەیەک بە مەبەستی ڕاگواستنی سەرچاوەی گەوەرەی نەفتی کوردستانی عێڕاق (کەرکووک) بە سەرپەرەستی وخاوەندارێتی ئینگلستان و بەشداری شیرکەتی نەتەوەیی نەفتی عێڕاق و شیرکەتی فەڕانسەوی وئەمریکایی، قەراریان دانا کە نەفت لەڕیگای بۆری باباگوڕگوڕی کەرکووکەوە بۆ بەندەرەکانی ژێر نفوزی فەڕانسە وئینگلستان “دوو دەستەڵات کە ڕۆژهەڵاتی ناوینیان بەش کردبوو) سەربەرەژێر بێتەوە. هێڵی بۆری باشوور بۆ حەیفای ئیسڕائیل و بۆری باکوور لە سوورییە وبەندەری تڕابلۆسەوە بۆ مەدیتەرانە بگەیێندرێ.(وێنەی خوارەوە).

.

هێڵی بۆری باشوور لە ساڵی ١٩٣٥ تا ١٩٤٨ دا، نەفەتی کەرکووکی دەگەیاندە بەندەری حەیفا لە ئیسڕائیل ،کەرکووک بۆ ئەلحەدیسییە لە باشووری ئەلتەنەف لە لای باشووری سوورییە، لە ناو خاکی عێڕاق دا .لەو ڕێگایەوە کە ئەو دەم کاری پێدەکرا دەچووە بەندەری حەیفا و لە مەدیتەرانە لە نەفتکێشەکان بار دەکرا .ئەو بۆری نەفتە لە دەهەی ١٩٣٠ دا هێشتا کاری هەرپێدەکرا، تا ئەوەیکە شەڕی عەڕەبەکان و ئیسڕائیل داگیرسا،لەماوەی شەڕی نێوان فەلەستینییەکان و جوولەکەکان دا،لە ئاکامی شەڕی پارتیزانی جوولەکەکان بەتایبەت ئەرتەشی “هاگانا” دەگەڵ دەوڵەتی سەقامگیربووی ئینگلستان لە فەلەستین (palestine mandate) و کڕین و خاوەندارییەتی زەوی وزارەکانی عەڕەبەکانی فەلەستینی،  سەربەخۆیی ڕاگەیاند. پەیوەندی گرژی نێوان بریتانیا ووڵاتی جوولەکە مەرگی ئەو هێڵە بۆریەی لێکەوتەوە. لێرە دەردەکەوێ کە لەبواری مێژووییەوە، بە چەند دەلیل بریتانیا لەو مشتومڕەدا پشتیوانی فەلەستینییەکان و عەڕەبەکان کردووە.

دوای ساڵی ١٩٤٨ .نەفتی کەرکووک لە ڕێگاییەکی ترەوە،لە بەندەری جەیحان لە تورکییە هەناردە دەکرێ. ئەو کارەش ڕەزایەتی ئەمریکای لە دوو بوو ،چونکوو تورکییە هاوپەیمانی ئەمریکا ولە بەرەی دژبەری شووڕەوی دا بووە .تورکییە دەرامەدێکی بەرچاوی لەو رێگایەوە دەستەبەر دەکا، لەودواییانەدا ئاگاداری تورکییە بە ئیسڕائیل، تێوەگلانی لە کارو باری سوورییە ،عەفرین  وحەولی لە کۆنتڕۆڵ کردنی ئیدلیب بە مەبەستی بەرگری لە کردنەوەی سەرلەنوێی ئەو ڕێگایە و ترس لە هەڵبڕینی بۆری نەفتی کوردستان کە بە ڕێگای تورکییە دا هەناردە دەکرێ هەڵیگرتووە.تورکییە ئاگاداری داوەتە ئیسڕائیل کە هەر پەرەپێداێک بە بۆری کەرکووک-مووسڵ -حەیفا ،چەستی جیددی دەخاتە نێوان پەیوەندییەکانی تورکییە و ئیسڕائیل .گرینگایەتی ئەو بۆرییە ،هەرئەوەندەیە کە لەشەڕی جیهانی دووهەمدا ،ئاڵمان دەیەویست کۆنتڕۆڵی ئەو بۆرییە نەفەتییە بخاتە ژێر دەستی خۆی.

ڕیگای دووهەمی ڕاگواستنی نەفتی کەرکووک بۆ مەدیتەرانە ،ڕێگای باکوورە کە لە ئەلحدیسییە بۆ ئەبووکەماڵ ،پاڵمیرا و حومس بۆ بەندەری ترابلۆس بوو ،کە لەلایەن کۆریدۆری تەڕتووس -لازقییەوە دەور دراوەتەوە.ئەو ڕێگایە، بە هۆی دەستەڵاتی سەربازی چەپ و سوسیالیستەکان و حیزبی بەعس لە ساڵی ١٩٥٤ و واژۆی گڕێبەستی سەربازی ڕووسییە ،هەر بە کردەوە داخر.ڕووسییە ئاستەنگی بۆ ڕەت کردنی ئەوبۆرییە لەخاکی سوورییە ساز کردبوو.هێندێک لە ڕاپۆرتەکانی ئەمریکایی (گۆڤاری فاریس پاڵسی) باسی ئەوە دەکا، کە بە هۆی وەیکە ئەمریکاییەکان دەیانەویست کاری ئەو بۆرییە هەر بەردەوام بێ ،بۆیە ئینگلستان لە ڕاستای بەرژەوەندی خۆی دا دەیبینێ کە بەستێنی کودەتایەکی سەربازی چەپ و بەعسییەکان بڕەخسێنێ،کە هەرتک بۆرییەکانی مەدیتەرانە دابخرێن و نەفتی عێڕاق لە دوو مەیدانی (کەرکووک و باشوور)، تەنیا لە ڕێگای بەندەری بەسرە و باشووری عێڕاقەوە ،کە لە ژێر چاوەدێری ئینگلستان و دانیشتوانی شیعەی نیزیک بە بریتانیا دان،ڕەت ببێ .لەڕاستیدا بریتانیا بە کودەتای چەپەکان ،ڕووسییەی ڕەکێشی سوورییە دەکا، تا ئەمریکا وفەڕانسەی لە سوورییە بکاتە دەرێ و لەئاکامدا، دەستێان لەنەفتی کەرکووک ببڕێ .کەوابێ ،تێوەگلانی رووسییە لە سوورییە،سەبارەت بەوەیەکە، تەواوی بۆرییە نەفتەکانی کە دێنەوە ئوروپا ،لەئیختیار خۆیدا بن.

کوردستان لەسەر دەریای نەفت

بە گوێرەی ئەو ئامارەی کە شیرکەتی چالاک لە مەیدانی نەفت و گاز دا بڵاویان کردۆتەوە، کوردستان خاوەن سەرچاوەیەکی لانیکەم ٦١ میلیارد بۆشکە نەفتە، وهەر ئێستا هەناردەکەی شتێک تا ٦٠٠ هەزار بۆشکە لە ڕۆژدا بەردەوامە .زۆربەی لەوهەناردەیە ،لە ڕێگای بۆری کەرکووک کە دەچێتە شاری جەیحان لە تورکییە ولەوێوە بۆ بازارەکانی رووسییە و ئوروپا هەناردە دەکرێن .بە ئاماژە بە هێندێك بەڵگەی تر و بنەمای زانیارییەکانی پێکهاتەی جوغڕافیایی ئەمریکا (USG)،کوردستان خاوەن ٥٠ تا ١٠٠ میلیارد بۆشکە لە باشترین جۆرئ نەفتە کە لە جوغڕافیای گەمارۆدراو لەلایەن جیرانە دوژمنەکانییەوە.

نەخشەی سەروەو، هی ڕۆژنامەی نیویوڕک تایمزە. لەڕێکەوتی ١٥ سێپتامبری ساڵی ١٩٣٥دا. لەو خەریتەدا بە ڕوونی بەرینایەتی و بەرفرەوانی سەرچاوە نەفتییەکانی کوردستان گەمارۆدراو لە ئێران و عێڕاق نیشان دەدا. ئەو خەریتەیە جارێک لە ساڵی ١٩٣٥ لەو رۆژنامەیەدا چاپ کراوە ولەهیچ سەرچاویەکی دیکەوە ئاماژەی پێنەکراوە و دووبارە بڵاونەکراوەتەوە.

گۆیا خاوەنەکانی ڕاستەقینەی ئەو سەروەت و سامانە نابێ هیچ زانیارییەکیان لەوبوارەدا ببێ.

لە سەر بنەمای ئامارێک بەر لە سەربەخۆیی کوردستان، کە لەبەر دەستدا بووە ،عێڕاق پلەی چوارەمی ئەو وڵاتانە بووە کە نەفتیان هەیە .بەشی کوردستانی لە سەرجەمی ئەو ڕادە یە ٤٠٪ سەرچاوەکانی نەفتی عێڕاقە. دوای سەربەخۆیی ،کوردستان بە تەنیایی دەتوانێ بە قەرایی هێزەکانی ئابووری ناوچەکە، نەخش وەستۆ بگرێ. خشتەی سەرەوە چۆنیەتی وڵاتی کوردستان دوای سەربەخۆیی نیشان دەدا. لەسەر بنەمای هەناردەی نەفتی  ١،٨ میلیون بۆشکەی ڕۆژانە لە ساڵی ٢٠١٨ دا ،ساڵێ ٣٣ میلیارد دۆڵار بە گویرەی بۆشکەی ٥٠ دۆڵار دەرامەدی بووە. ئەو ڕادە زەخیرە نەفتییە بە قیمەتی ئەوڕۆش ٩٣ ساڵی تر دەتوانێ بەردەوام .

شەڕی ئێران و عێڕاق

گرینگایەتی بەردەوامی شاڕەگی نەفت لەکەرکووک تا ئەو ڕادەیە یە، کە لە ماوەی تەواوی ئەو ساڵانەی شەڕی ئێران و عێڕاق ،فڕۆکەکانی ئێرانی قەت ناوەند و چاڵاوەکانی نەفتی کەرکووکیان بۆمباران نەکرد ،گۆیا بێ پسانەوە سازانێک لە نێوان کۆماری ئێران و ئینگلستان دا بووە، کە شاڕەگی بۆرییە نەفتییەکان نەوەستن.سەرەڕای ئەو گشتە خەساڕەتەی ئینسانی ،وادیار بوو کە، زلهێزەکان قەت نەبوونە ئاستەنگی شەڕی کاولکارانە و فەوتانی ئەوانە ،تا ئەوێ ڕۆژێ، کە شەڕی نەفتکێشەکان دەستیان پێکردووە.ئێران بە تۆڵەی پشتیوانی ولاتانی کەنداوی فارس لە سەددام ،دوو کەشتی کوێتی کردە ئامانج و ئەمریکاش بە چاوتروکاندنێکی کەمتر لە چەند کاتژمێردا ناوە بچووەکانی ئێرانی نوقم کردن و ئێران دوای ئەو ڕووداوە و هێنانی شەڕی مووشەکی بۆ شارەکانی ناوەندی بە تایبەت شارە فارس نشینەکان(شەڕی ٥٢ ڕۆژەی مووشەکبارانی شارەکان) بوو، کە ئاگربەسی پێشنیاری سەددام وڕێکخراوی نێو نەتەوەیی قەبوول کرد.

کەرکووک، کرماشان و بۆمەلەرزە

هەرچەند ئەو سنوورە سیاسیی دەستکردانەی بەشەکانی کوردستانیان لێکدابڕیوە ،بەلام سروشت وزەویناسی ،خاک و نیشتیمان، پێکەوە دەلکێنێ، ئەگەر سرنج بدەینە خەریتەی ساڵی ١٩٣٥،سەرچاوە و سفرە نەفتییەکانی کوردستان لە بەشی کرماشان وئیلام دڕێژەیان هەیە، بە گوێرەی ڕاپۆڕتی سایتی  ،oilprice  شاری دێهلۆڕان زیاتر لە ٥ میلیارد بۆشکە نەفتی لە ژێر دا هەیە ،وهەر ئێستا گۆیا ڕۆژانە زیاتر لە  ١٠٠٠٠٠ هەزار بۆشکەی لێهەڵدێنجن . سەرەڕای ئەوبومەلەرزانەی کە نێوان نێوان لە ناوچەی دێهلۆڕان و ئیلام  دێن ،ئەو گومانە پشتڕاست دەکاتەوە، کە ڕەنگبێ دوو مەبەستی تایبەتی لە دەستکردبوونی ئەو بومەلەرزانەدا هەبێ.

١-ئێمە پێشوو دەمانزانی، کە خەریکن ٣میلیۆن کەس لە دانیشتوانی ناوەندی ئێران بۆ قەراخ مەکران ڕاگوێزن. دەلیلی ئەو گواستنەوانە و گۆڕینی دێمۆگڕافی ناوچەکەش  ،دەتوانێ بە هۆی بوونی سەرچاوەی نەفتە لە کوردستان بێ .ئەگەر ئێستا بە هیچ شتێک لە ناوچەی بەلوچستان و مەکران پەرە نادرێ ،بەڵام ڕەخسێندراوی بەستێنی بە فارسیزە کردنی ناوچەکە دیارە.بۆیە بوونی پڕۆژەیەکی ،وەک ئەوەی بەلوچستان بۆ ناوچەکانی زاگڕۆسیش بە دوور لە زەین نابێ .پێڕانەگەییشتن و نوێژەن نەکردنەوە ماڵە ڕووخاوەکانی بە هۆی بومەلەرزە و هاندان بۆ کۆچکردن، خۆی مەبەستی چۆڵکردنی ناوچەکە وتاراندنی کوردە لە وڵاتی خۆی ، کە خاوەن سەرچاوەیەکی بەرینی نەفتە .دنەدانی ئەودواییانەی هێزەکانی حشدی الشعبی لەودیوی سنوور لە ناو عێڕاق و چۆڵکردنی هێندیک لە گوندەکانی دەور وبەری خانەقین لە کوردستانی عێڕاق ،ئەوەمان نیشان دەدا ،کە هاوئاهەنگییەک بە مەبەستی گۆڕینی دێمۆگڕافی لەهەرتک دیوی سنوورەکان دا لە گۆڕێیە ،بە داخەوە ئیستیبداد و پاوان کردنی زانیاری و مێدیایی، بەرهەڵستە لە سەر ڕێی تویژنەوەیەکی زانستییانە ،کە خۆی ئەوڕاستییە دەسەلمێنێ .

٢- نووسەری ئەو چەند دێرە لە بابەتی (بۆچی ئاخوندێکی ئیسفەهانی نێوی بنەماڵەیی خۆی بە کرماشانی دەگۆڕێ ) دا،ئاماژەی بە ڕەوتی گۆڕینی پێناسەی مەزهەبی لەکرماشان کردووە.بە سرنج بە ڕێکەوتی ساڵی ١٩٣٥ و گرێبەستی دوو بۆری نەفت ،پەیوەندییەکی واتادار، لەنێوان بەرنامەی پەرە بە شیعەگری لە ناوچەکانی ئیلام ،کرماشان و بە تایبەت مریدانی ئایینی یارسانی دا دبیندرێ .کیشەکە کاتیک زەق دەبێتەوە، کە هەر لەودیوی سنوور لە خانەقین یش ،حەولێکی هاوشێوە(گۆیا نێوان ئێران و بریتانیا) بۆ نیزیک کردنەوەی مەخموور وخانەقین ونەجەف و کەربەلا دەراوە ولەوانەشە واتیکانی شیعە  لە داهاتوودا سەرهەڵبدا. .بەرنامەی بەر لە شۆڕش و دوای ئەویش، کە لەدەوری پێکهێنانی لانی زۆری حەوزەکانی عیلمییە لە لؤرستان ،کرماسان وئیلام دەخولاوە ،تەواویان لەسەربنەمای بۆری و سەرچاوەکانی نەفتی ژێر زەوی کوردستان داڕێژراون .

٣- بە سرنج لە هاوبەشی سەرچاوە ژێر زەوییەکان ،ئەگەری لێدانی تونێل یان کاناڵی بەیەکەوەلکاندنی نەفتی ژێر زەوی بە دوور لەزەین نییە .بۆیە تەقاندنەوە یان لەرزاندن و ڕاچلەکاندنەکانی لەگۆڕێ، لە ڕاستای ڕاگواستنی سفرە ژێر زەوییەکانی نەفتی ناوچەی خانەقین دەتوانێ بێ .لە بواری موهەندیسی و تێکنیکییەوە، تا چ ڕادەیەک ئەو هەڵسوکەوتە دەتوانێ بلوێ ،پێویستی بە توێژینەوەیەکی زیاترە. ئەگەر سرنجی بدەینێ، دەلیلی ئەوەیکە ڕۆژێک دوای وەیکە کەرکووک لەلایەن عێڕاقەوە سەر لە نوێ داگیردەکرێتەوە “وایران” شیرکەتی BPدەگەل دەوڵەتی عێراق بۆ ماوەی یەکساڵ گڕێبەستێکی نەفتی دەبەستن.ئەوپرسیارە دێتە بەر، کە ئایا، بریتانیا لە ماوەی ئەو یەکساڵەدا بە یارمەتی ئێران و کەلک وەرگرتن لە شێوەکانی موهەندیسی، دەیەوێ بە ژێر زەویدا بۆری نەفەتی له نێو مەیدانی ژێرزەوی کەرکووک ،خانەقین و دە‌هلۆران بگوازێتەوە ؟

پوختە وئاکام

هەر ئێستا هەلومەرجی حقووقی گڕێبەستی هێڵی سوور ڕوون نییە .هەرچەندیش لەبواری مێژوویی ،جوغڕافیایی و خەڵکناسی ،ئەوە بۆ عێڕاق و کوردستان ڕوون بۆتەوە ،بەلام ئەوەیکە زۆر دیارە وسەلماوە ئەوەیە، کە دوای ڕێفڕاندۆم لەبواری قانوونییەوە خاوەندارێتی ئەو خاکە و سەرچاوەکانی دراوەتە کوردستان.

لەسەربنەمای یەک لێکۆڵینەوە ،لە ماوەی سەت ساڵی ڕابردوو دا، تا ڕادەیەک، نیوێک لە خەڵكی کورد بە دەلیلی کوشتار،کۆڕەوی تۆبزییانە ،گەمارۆی ئابووری و جینایاتی ولاتانی حاکم بە سەریانەوە، لەناو چوون وکوژراون. ئەگەر جینایەت و کۆمەڵکوژی ڕووی نەدابوایە ،کوردستان بە تەواوی گیانبەختکردووان و دانیشتوانییەوە نیزیک بە ٨٠ میلیۆن کەس دەبوون وئەوەش دیارو ڕوونە،کورد دەبوونە دەستەڵاتی هەووەڵ یان دووهەم لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا.

ئێستا کە کوردەکان دوای سەت ساڵ خەبات و گیانفیدایی بۆ ڕزگاری لە چەنگ ئیستیعمار و داگیرکاری ،بڕیاریان داوە کە بە ئازادی و سەربەخۆیی بژین ،ئێوە ئەی خەڵکی خاوەن ویژدان و شەڕەفی جیهان ،دەستی بەڵێن بدەنە نەتەوەیەکی داگیرکراو و ئاشتیخواز،شەڕف و ویژدانی خۆتان بکەنە قازییەکی عادڵ وزەخت بخەنە سەرحکومەتەکانی خۆتان ونوێنەرایەتی دەنگی کپکراوی نەتەوەیەکی ژێردەست وداپلۆسیندراو بن کە ئەویش بتوانێ وەک ئێوەی ڕزگاربوو، بزاوی دژە ئیستیعماری خۆی لە ڕۆژهەلاتی ناویندا بە ئاکام بگەیێنێ. کوردەکان بە سازکردنی ولاتێكی سەربەخۆ وئازاد ،دەتوانن بە ڕەوتی دزێوی ژیاندنەوەی ئیستیعماری دەرەکی ،شەڕی بێ ئاکام و کاولکار لەناوچەکە ،گرێبەستگەلی نهێنی‌ و ستەمی نەتەوەیی ،مەزهەبی کۆتایی بێنن. سەرهەڵدانی کوردستانێكی ئازاد وسەربەخۆ هەم یارمەتیدەرە بۆ ئاوەدانی و ئازادی بۆ ناوچەکە وهەمووجیرانەکانی،وهەم لە ماوەی ١٥ تا ٢٥ ساڵێشدا دەتوانێ ببێتە یەکێک لە سێ هێزی گەورەی کشتوکاڵ- نەفتی وئابووری لە ڕۆژهەلاتی ناویندا .

هەر جۆرە کەلک وەرگرتن ،کۆپێ و بڵاوکردنەوەی ئە وبابەتە بە بردنی نێوی نووسەر و سەرچاوەکە ئیزن پێدراوە

سەرچاوەکان:

State Dept, The Red Line Agreement, https://history.state.gov/milestones/1921-1936/red-line

Riches Beneath the Earth, Colbert C. Held, From Middle East Patterns. People, Places and Politics 2000, Westview Press

William Stivers; A Note on the Red Line Agreement, Diplomatic History, Volume 7, Issue 1, 1 January 1983, Pages 23–34, https://doi-org.ccl.idm.oclc.org/10.1111/j.1467-7709.1983.tb00380.x

https://foreignpolicy.com/2018/09/18/once-upon-a-time-america-needed-syria/

http://www.mafhoum.com/press6/170E12.htm

http://wondersofworldengineering.com/oilroute.html

https://oilprice.com/Geopolitics/International/Who-Profits-From-Irans-Oil-Major-Exodus.html




کوردستان پێنجومین هێزی گاز و نۆهەمین هێزی نەفتی جیهان

وەرگێڕ: حامید مائیلی

سەرەتا

زیاتر لە سەت ساڵ بە سەر گرێبەستی نهێنی سایکس پیکۆ لە نێوان ئینگلیس و فەڕانسە لە مانگی مەی ساڵی ١٩١٦ دا ڕادەبرێ .بە گوێرەی ئەوگرێبەستە خاکی وڵاتانی عەڕەبی ،کوردی ، تورکی،لە نێوان ئەو دوو وڵاتە دا دابەشکران،ئەوگڕێبەستە بە تەواوی نهێنی بوو و ڕووسییەی تەزاری یش بە چاوتێبڕێن لە بەرژەوەندییەکانی لە ناوچەیەکەدا بەشێک لەو گرێبەستە بوو.بەلام بەر لەوەیکە دەستی بە بەشی خۆی ڕابگا ،لە ساڵی ١٩١٧دا دەڕووخێ  چەند مانگ دوای وەیکە بۆڵشۆویکەکان لە مەسکەو دەستەڵاتیان بە دەستەوەگرت، نهێنییەکانی ئەوگرێبەستەیان لەقاو دا.رۆژی ٢٣ نەوامبری ساڵی ١٩١٧ رۆژنامەی پڕاودا و ئیزۆسیتا دەقی تەواوی ئەو گرێبەسەیان بڵاوکردەوە ،سێ ڕۆژ دواتریش، ڕۆژنامەی گاردییەن منچستێریش ناوەرۆکی گرێبەستەکەی بڵاوی کردەوە ،هەر وەک چاوەڕوان دەکرا، بڵاوکردنەوەی ئەوگرێبەستە تووڕەیی عەڕەب و کوردەکانی لێکەوتەوە .

ئاکامی ئەو گرێبەستە بە تەواوی ئابووری نێوان دەوڵەتی بریتانیا و فەرانسەی ،زۆر بەرین و چەند لایەنە ولە زۆر بواراند بۆ دانیشتوانی ئەو جوغڕافیایەی جێ مشتومڕە کاولکارانە و کارەساتاوی بوو،یەکێک لە گەورەترین دۆڕاوی ئەوگریبەستەئیستیعمارییە، کوردستان بوو کە سەرەڕای بوونی بەڵێنێک بۆ ساز کردنی کوردستانێکی سەربەخۆ،بەڵام لە بەڕێوەبردنی خۆیان پاراستن .

بۆ ماوەیەکی دوور ودرێژ و گۆیاش بە ئانقەست، هیچ ئامار و بەرئاوردێک لە سەرچاوەکانی ژێر زەوی وڵاتی کوردستان لە بڵاوکراوەکان و بەڵگەکانی دەوڵەتیدا وەبەرچاو ناکەون ،بۆیە پێویست بە ڕوونکردنەوە و بەراوردێکی  نیزیک بە واقیعییەت هەیە.

 

هێزی پێنجومی گاز

یەکێک لە شانۆگێڕانی سەرەکی گازی جیهان، ڕووسییە یە ،کە گرێبەستی حەوتووی پێشی کوردستان لەگەڵ ڕووس نەفت یش، باس لە حەولی هاوسەنگییەک و هاوئاهەنگییەک لەنێوان ولاتی ڕووس و کوردستان بە مەرجێک وەگەرخستنی گازی ئەوێ بۆ بازاڕەکانی جیهان دەکا .

لە کۆنفڕانسی ئابووری و وزەی پێکهاتەی ئانتڵانتیک دا ،تۆنی هایوارد ،بەرپرسی باڵای کار وباری BPلە عێڕاق، بە چەند وشەیەکی هێوامەندی، دەری بڕی کە لە ناوچەی کوردستان ڕازییە ،ناوچەی کوردستان تەنیا ،هەرێمەکە لەسەر زەوی کە هێشتا کاری توێژینەوە ودۆزینەوەی لە سەر نەکراوە و ئێمە لەسەر ئەوباوەڕەین کە توانایی ئەوەی هەیە کە ببتە هێزیكی گەورەی سەنعەتی نەفت لە جیهاندا .ئەو قسانەی بەرپرسی گەورەترین شیرکەتی جیهانی نەفت،  لە مێدیاکانی غەیرە ئینگلیسی زماندا زۆر کەم ڕەنگدانەوەی بوو. بە گوێرەی قسەکانی ئەو، کوردستان دوایین ویشکاییی سەرزەوییە، کە گەورەترین کانزای گازی سروشتی وەخۆدەگرێ و ڕادەی ئەو لە ٨ تا ١٠ تریلتۆن میتری موکەعەبە (لینک).

بە چاو خشاندنێک بە ئاماری فەرمی ولاتانی خاوەن گازی سروشتی و ئامارە فەرمییەکان ،دوای سەربەخۆ بوونی کوردستان، ڕیزبەندی نوێی شانۆگێڕانی گەوەرەی گاز لە جیهان بە شێوەی ژێرەوە دەبن.

.

 

هێزی نۆهەمی نەفتی جیهان

بە گوێرەی ئاماری بڵاوکراوە لەلایەن شیرکەتە خسووسییەکانی چالاک لە مەیدانی نەفت و گاز لە ناوچەکەدا ،کوردستان هەلگری لانیکەم ٦١ میلیارد بۆشکە نەفتە و هەر ئێستا نیزیک بە ٦٠٠هەزار بۆشکە لە ڕۆژدا هەناردەی دەروە دەکرێ .زۆربەی ئەو نەفتە لە ڕێگای هێڵی بۆریەی کەرکووک بۆ شاری جەیحانی تورکییە و لەوێشەوە بۆ بازاڕی هەناردەی ڕووسییە و ئوروپا بەرێ دەکرێ. بە ئاماژە بە سەرچاوەیەکی تر وبە گوێرەی زانیارییەکانی پێکهاتەی جوغڕافیایی ئەمریکا (USG) ،کوردستان هەلگری ٥٠ تا ١٠٠ میلیارد بۆشکە لەباشترین جۆری نەفەتە کە لە جوغڕافییایەکی گەمارۆدراو لە لایەن جیرانە دوژمنەکانی دا هەڵکەوتووە.

لەڕاستیدا بە تێکڕایی بە سەرچاوە نەفتییەکانی ئیلام و خانەقینەوە بەگوێرەی ڕیکخراوی هەناردە کەرەکانی نەفت ،کوردستان هێزی نۆهەمی نەفتی جیهانە .ئاماری نەفەتی کەرکووک بە وردی نازاندرێ ،بەڵام لەوانەیە و بە دووریش نییە، کە بە نەفتی کەرکووکەوە ،زەخیرەکانی کوردستان زیاتر لە ١٢٠میلیارد بۆشکە ببێ.

لە سەر بنەمای ئامارێک بەر لە سەربەخۆیی کوردستان کە لەبەر دەستدا بووە ،عێڕاق پلەی چوارەمی ئەو وڵاتانە بووە کە نەفتیان هەیە .بەشی کوردستانی لە سەرجەمی ئەو ڕادە یە ٤٠٪ سەرجەم سەرچاوەکانی نەفتی عێڕاقە. دوای سەربەخۆیی ،کوردستان بە تەنیایی دەتوانێ بە قەرایی هێزەکانی ئابووری ناوچەکەدا، نەخش وەستۆ بگرێ. خشتەی سەرەوە چۆنیەتی وڵاتی کوردستان دوای سەربەخۆیی نیشان دەدا.

لەسەر بنەمای هەناردەی نەفتی  ١،٨ میلیون بۆشکەی ڕۆژانە لە ساڵی ٢٠١٨ دا ،ساڵێ ٣٣ میلیارد دۆڵار بە گویرەی بۆشکەی ٥٠ دۆڵار دەرامەدی بووە . ئەو ڕادە زەخیرە نەفتییە بە قیمەتی ئەوڕۆش ٩٣ ساڵی تر دەتوانێ بەردەوام.

.

بە گوێرەی لێکۆڵینەوەیەک ،لەماوەی سەت ساڵی ڕابردوو دا نیوێک لە دانیشتووانی کوردستان بە هۆی کوشتار ،کۆڕەوی بە تۆبزی ،گەمارۆی ئابووری و دوژمنایەتی ولاتانی داگیرکەری کوردستان لە دەست چوون .ئەگەر ئەو وکۆکوژیانە نەبوایە ،کوردستان بە تەواوی گیان بەختکردووان و دانیشتووانی ئێستایەوە نیزیکەی ٨٠ میلیون کەس دەبوون ،واتە یەکەم یان دووهەم هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا .

هەر ئێستا کە کوردەکان دوای ١٠٠ ساڵ کاولکاری و کوشتاری بە کۆمەڵ کە لێیان کراوە ،بڕیاڕی ئازادی کوردستانیان داوە کە خۆیان لەو سنوورە دەستکردانەی دەستی ئیستیعمار وداگیرکەران ڕزگار بکەن. دوای خۆڕزگار کردن لە دەست سیستیمی ئیستیعماری ئابووری ولآتانی داگیرکەر،دەتوانن لە ماوەی 15 تا  25ساڵ دا، ببتە یەکێک لە سێ هێزی کشتوکاڵ – نەفتی و ئابووری لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا.

 




ئازادی باشترین شتە

نووسەر:  پاتریک فریدلووند (زانستگای لووند)

وەرگێرلەسۆئێدییەوە : حامید مائیلی

بە شێوەیەک مرۆڤ دەتوانێ بڵێ هەر سەردەمێک پرسیاری تایبەت بە خۆی هەیە،بەڵام ڕەنگبێ بەو ڕادەیە هەر بیرمەندێک یش پرسیاری خۆی ببێ – لانیکەم لەمەڕ هێندێک هەلومەرجەوە. بۆ ئەو فەیلەسوفە ئینگلیسییە واتە جان میل ستوارت ئەوتۆ پرسیارێک کەئازادی شارۆمەندییانە و کۆمەڵایەتییانە ، وسروشت و سنوورەکانی بوو.ئەو پەرۆشییەی کە ئەو بۆ دیفاع لەئازادی بووی ،لەسەر بنەمای ترسێک بوو کە ڕووبەڕووی دەبێتەوە . ئەو هەڕەشەی کە ئەو هەستی پێدەکرد کۆمەڵگایەک لە هەموو بوارێکەوە بە هێز،بەڵام بە بەشی خسووسییەکی گەندەڵ و گوێڕایەڵەوە .

دەو کۆمەڵگا سەنعەتییە پەرە سەندووەدا ،پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان بە هێزترن، ئەو شتانەی کە دەکەونە ژێر کارتێکەری هەڵوێستی سیاسی و بەڕێوەبەرایەتیی گشتییەکان هەر دێن بە تەوژمتر ببن. بە کورتی کۆمەڵگا و ڕێکخراوەکانی بە تواناتر دەبن ،ستوارت میلل پێیوابوو ،ئەوانەی کە کۆمەلگا بەڕێوە دەبن و لەلایەن خەڵکەوە هەلبژێردراون مەشروعییەتێکی زیاتر بۆ خۆیان لەبەرچاو بگرن و ئەو باوەڕەیان تێدا بەهێز بێ کە هیچ ئاستەنگێک وەک سنوور لە هەمبەر دەستەڵاتی ئەوان دا لە گۆڕێدا نییە .کۆمەڵگایەکی بە هێز کە هەموو شتێک بەڕادەیەکی بەرین بە چاکی بەڕێوە دەچن، خاوەن بۆچوون لەمەڕ ژیانی ئینسانەکان کە چلۆن بیانگونجێنن ،زیاتر وەرگیراوترە و ئەژمارێکی زۆرتر بۆ هەڵبژاردنی ئەو کەسانەی کە دەبنە بەڕێوەبەر ،بەشدار دەبن . ئەو هەڕەشەی کە ستوارت میلل لە ڕاستی ئازادی ئینسانەکان هەستی پێدەکا .تووشی خۆی و خێزانەکی هارییەت تایلۆر لە مەڕ نووسینی بابەتێک یان نووسراوەیەکی فەلسەفی بە نێوی “لەمەڕ ئازادی” یان ،وەک خۆی دەیگووت ، مانیفێست یان بەڵێن نامە ببووە.
شێوەی شیکردنەوە و گوتن ئەغڵەب دە پاساودا ڕەنگدەداتەوە .دە حاڵێکدا ئاوێتە بوونی دەقەکە وکەسایەتی مانیفێستەکە دە ڕەوتی خواستی هێڵی سیاسیدا خۆی دەنوێنێ .(لەمەڕ ئازادی) هەڵگری زۆر چەمکی جۆراوجۆر وهێندیکش پاساوی جۆراوجۆرە. بەشێکی وەک دیارە کەمتر کات گرن لە ئەوانی دیکە ،بەڵام بەر لە هەمووان وادیارە چەند شتێک زیاتر هاوزمانن بە گشتی دەگەڵ پێشکەوتوویی کۆمەڵایەتی تا ئەوانی دیکە.
دە هێندێک هەرێمدا وادیارە ستوارت میلل بە بێ هیچ بەرهەڵستێک بە تەواوی شوێنەواری خۆی داناوە .پێشنیاری ئەو لەمەڕ بە سەر داچوونەوەی ئازادی بیر و باوەڕ دەربڕین ، وادەردەکەوێ کە سرنجی ئەژمارێکی زۆری ڕاکێشاوە . ئەوپەڕی بێ ئینسافییە کە بە زەبر وزۆر دەنگێ یەکێک کپ بکەی ،سەرەڕای ئەوەیکە بیرێکی کە دەردەبڕدرێ دەگەڵ هی هەمووان دژایەتی هەیە .تەنانەت ئەگەر بە کۆ هەموو ساغببنەوە لە سەر یەک پرس، بێجگە لەو تاقە کەسە،هێشتا مافی خۆیەتی قسەی خۆی بکا و بۆچوونی خۆی دەرببڕێ.ستوارت میلل پێداگرێکی بە هێز لەسەر ئەوە دەکا ودەڵێ:
” ئەو پەڕی بێ ئینسافییە کە بە زەبر وزۆر دەنگی یەکێک کپ بکەی ،سەرەڕای ئەوەیکە هەلگری باوەڕێکە دەگەڵ هی هەمووان دژایەتی هەیە ،بێدەنگ کردنی تاقە یەک کەس لە کۆمەلگا یانی دزی لە مرۆڤایەتی “.

ئەو ڕوانگە و ئەو بۆچوونەی کە ئەو تاقە کەسە هەیەتی مرۆڤایەتی داناپلۆسێ . لە ڕوانگەی ستوارت میللەوە زۆر گرینگە ،ڕەنگبێ ئەو بۆچوون وپێشنیارە واقیعییەتێک بێ ،یان ئەو باوەڕە دەتوانێ بە ڕاستی حەقیقەت بێ . تەنانەت ئەگەر هەمووشی ئاوا نەبێ لانیکەم هێندێکیان بەرحەقن ، دەمەوێ بڵێم کە ئەگەر وابێ بەشێک لەو ڕوانگە کپ کراوانە تا ڕادەیەک هەڵگری ناوەرۆکێکی ڕاستەقینەن. .
ستوارت میلل بەوەش ڕازی نابێ. دەو نێوەدا گرفتی ئەخلاقی و ویژدانی یان گرفتی ڕوانگەی ئینسانەکانیش هەیە کە ئیزن نادەن خەڵک ببنە خاوەن ئازادی بیر وڕا دەربڕین .ئەگەر ئێمە ئیزن بە خۆمان دەدەین کە خەڵک بێدنگ بکەین ستوارت میلل لە سەر ئەو باوەڕەیە کە یانی، ئێمە بە سەر هیچ هەڵەیەکدا ناکەوین و لەهەر چەشنە هەڵەیەک بێ بەرین .ئیزن نەدان بە ئازادی بیر وڕا دەربڕین بەو مانایەیە کە ڕوانگەی من یان هی ئێمە ،باوەری من یان هی ئێمە تەنیا ڕوانگە وباوەڕێکە کە درووستە و هەر تایبەت بە من یان بە ئێمەشە . ستوارت میلل پێیوایە ئەوتۆ تێگەییشتنێکە کە بوونە دەستەواژە بۆ گرتن و ڕاونان و لە زیندان تووند کردن بە تایبەت ئەوانەی کە هەڵگری مەزهەب ودینی جیاوازن .

بۆوەیکە زیاتر بناخەی پارێزگاری لە سەر مافی ئازادی باشتر داڕشتبێ ، ستوارت میلل سیهەمین کۆڵەکەی دێنێتە گۆڕێ.ستوارت میلل بۆیە پێیوایە کە هەموو دەبێ خاوەن مافی ئازادی بیر و ڕا دەربڕین بن ، چونکوو تەنیا ڕووبەڕووبوونەوە دەگەڵ ڕوانگەی خەڵکی دیکە لە سەر هێندێک شت و بۆچوونی جیاوازە، کە دەتوانێ بیسەلمێنی کە ڕوانگە و بۆچوون و هەلوێستی ئێمە ڕەسەن، واقیعی و خاوەن بنەمایەکی بە بەڵگەیە .کاتێک ئیمە دەگەڵ بۆچوونی خەڵکی دیکە ڕووبەڕوو دەبینەوە ،مەجبوور دەبین کە ئێمە تێگەییشتنی خۆمان تۆکمەتر بکەین و پاساوی بە بەلگەتر بۆ سەلماندنی بۆچوونەکانمان بێنینە گۆڕێ .تەنیا کاتێک دەتوانی هەڵوێستی ئێمە درووست لە جێگای خۆی لەنگەر باوێ کە بە چاو قووچاوی خۆمان نەدابێتە دەست شەپۆلی گشتی یان دەست ئۆتوریتەیەک .
ئەگەر ئێمە دەگەڵ دژبەرێک ڕووبەڕوو نەبینەوە ،ئێمە ئیزنمان داوە کە حەقیقەتەکان جۆرێکی ئێمە بە دڵمانە هەڵیانسەنگێنین ،یانی بە بێ ئەوەیکە کەمترین هەستمان بە ڕاستییەکان کردبێ .ستوارت میلل پێیوایە ،ئەگەر هیچ بەردەنگێکی دژبەر لە گۆڕی نەبێ واقیعییەتەکانی سەقامگیرلە گۆڕێ، ئازادانە دەمارگرژی دەخولقێنن بە بێوەیکە ئیمە هیچ کارتێکەرییەکمان لە سەریان بێ .ئەوتۆ شانۆیەک نەک هیچ کاردانەوەیەک لەلایەن هیچ کەسیکەوە ناوروژێنێ ،بگرە هەڵوێست کوژە، یان ئێعترافی پێدەکرێ. ئاکامیشی ئەوەیەکە ویژدانی کۆمەڵایەتی دەژاکێ و لە پاشان هیچ هەڵوێستیک دە هانای چارە سەری نایە .بێجگە لەوەش ،ئەگەر بیر وبۆچوونی من لەلایەن یەکی دیکەوە تاقی و شینەکرابێتەوە و بە ناخی زەیندا ڕۆنەچووبێ ،بە هاسانیش نکۆڵی لێدەکرێ و ڕەت دەکرێتەوە .
ستوارت میلل پێیوایە کە ئەو پەڕی بێ ئینسافییە کە هێندیک شت ببنە جێی ئەوتۆ مەتمانەیەک و بە دوور لە هەرچەشنە پرسیارێک بپارێزرێن. ئەوتۆ شانۆیەک هیچ دەبەرژەوەندی کۆمەلگادا نییە و دەبێ بخرێنە ژێر لۆمە و ڕەخنەوە .تەنانەت ئەوانە دەبێ ئازادانە لە سەریان باس بکرێ . تەنانەت لەو هەرێمانەدا کە پرسی ئازادی بیر وڕا دەربرێن لە گۆڕێیە .ئەوهەڵسوکەوتە لەلایەن ستوارت میلل زۆر گرینگایەتی پێدەدرێ ،سەبارەت بەوەیکە مەترسی دامەزراندنی ئیستیبداد چاوەڕوان دەکرێ. لە سەر دەمی ئێمەدا ڕەنگبوو ئەو حەقیقەتانە کە دەبەرژەوەندیدان لەسەرووی هەمووان لە بەرچاو بگیرێن ، وەک پرسی واقیعی لە مەر دێموکڕاسی ،یەکسانی ،مافی مرۆڤ یان ڕوانگە لەمەڕ ژن و پیاو .

ستوارت میلل پێداگری لەسەر ئەوە دەکا کە هەموو دەبێ مافی دەربڕینی بیر ورایان هەبێ ،چونکوو تەنیا ڕووبە ڕووبوونەوە دەگەڵ بیر وڕای جیاوازی خەڵکی دیکە لە مەر شتەکانە کە ئێمە دەتوانین هەڵوێستی گونجاو بگرین.

ستوارت میلل دەڵێ: ڕەنگبێ دانانی هێندێک لە حەقیقەتەکان وەک بنەما لەدەرەوەی ئەو باسە ئازادە، نیشاندەری گرفتی سەرچاوە وێکچووەکان، هەڕەشەی دووپاتکردنەوەی وێکچووەکان وڕەوتی بنەمایی بێ .جاری وا هەیە کە زەختی دێموکڕاسی ئیزن بە جەماوەر(زۆرینە) دەدا کە هەڵوێست لەمەڕ تاک بگرن کە،چلۆن باوەڕێکی هەبێ و چ بۆچوونێکی ببێ.بۆ نموونە بووە کە ڕێبەرایەتی هەڵخڕێنەری بیر وڕای گشتی نەخشی دەوڵەت بگێڕن .
دە دژایەتی دەگەڵ ئەوە دا، ستوارت میلل وەک پاساو پەنا بۆ تەنانەت جەماوەریش واتە ،زۆرینەی کۆمەڵگا کە لە سەر ئەو باوەڕەن ،کە گۆیا لە کۆمەلگا دا دەبێ کۆپێکهاتەکان هەڵویست بگرن کە تاکەکان دەبێ چ هەڵسوکەوتێکیان ببێ، نابا .میلل وەک بەڵگە وەک نموونە دەیهێنێتەوە کە ئەوە پرسیکی ئەخلاقی و شتێکە بە تەواوی شەخسی.
دەتوانێ شتی لە گوێن لەشفرۆشی و مەووادی موخەددەری بگرێتەوە،کە ڕەنگبێ بۆ هێندێکیش سەر سوورهێنەر بێ.بۆیە دەبێ ئەو دەم مرۆڤ لەبیری بێ کەتوجاڕەتی مەووادی موخەددەر یان لەشفرۆشی خۆی دەتوانێ پرسیک بێ کە قانوونی تایبەت بە خۆی بۆ دیاری بکرێ- ڕەنگبێ قەدەغەش بکرێن .
خاڵی بەرچاو لێرە ئەوەیە کە دەتوانێ بە ڕاسپاردن ڕووبدا ،بەڵام نە لە دەرەوەی قەزاوەتی ویژدانی یان لەبەرچاوگرتنی شێوەی تەربییەتی خەڵک لەلایەن تاکەکانی بە ساڵداچووە .

هەڵبەت پرسیاری سروشتی ئەوەیەکە، بە ڕاستی سنوورەکە کوێیە. ستوارت میلل ئینسانێکە کە وەک ڕووناکبیرێک دە دیالۆگدا بە توانایە ،کە ددان بەگرفتی دیاریکردنی سنوور دادەنێ .دە بابەتی “لەمەڕ ئازادی “یش دا ئەوپەرێ حەولی خۆی دەدا ،کە دە باسەکاندا پرسی دیاریکراو ببێ ونیشان بدرێ کە چلۆن هەڵسەنگێندرێن و چ باشن بکرێن. لە دەرەوەی پاساوەکانی ستوارت میلل خۆیەوە کە دەیانهێنێتەوە دەتوانین یان باشترە، کە لەڕاست ئەو گەڵاڵە دیاریکراوانەدا بێ هەڵوێست نەبین ،بەلام من لەسەر ئەو باوەڕە نیم کە لە سەر نموونەکەی ستوارت میلل زیاتر بدوێن . جا دیارە زۆر سروشتییە کە پرسیاری زۆر گرینگ ،ئەوانەن کە ڕاستەوخۆ گرێدراوی  ئازادی بیر وڕا دەربڕین ببن . بۆ نموونە ئەرێ ستوارت میلل ئەگەر ئێستا بوایە دیفاعی لە نکۆڵی کەرانی مێژووی هۆلۆکاست “جینوسایدی جوولەکان”دەکرد ؟ باشە هەڵوێستی ستوارت میلل لە ڕاست پڕوپاگەندەی ڕەگەز پەرەستان یان دژبەرانی یەهوودیییەت “ئانتی سیمیتیسم”چ دەبوو؟ نا ،من پێموا نییە ستوارت میلل هەر باسیک کە بە نێوی ئازادی دەربڕینی بیر و ڕا بێتە گۆڕێ قەبووڵی بوایە ،ئازادی دەربڕینی بیر وڕا لە هەموو بوارێکدا وەک پرەنسیپێک ،هێشتا بەو مانایە نییە کە دەو هەرێمەدا هیچ سنوورێک دەگۆڕێدا نییە .لانیکەم ستوارت میلل دوو پاساو دێنێتە گۆڕێ .هەووەڵین پاساوی ئەوەیکە کە پێداگری لە سەر ئەوە کە ئازادی کەسێک نابێ ببتە هۆی بەرتەسک کردنەوە یان خەوشدار کردنی ئازادی کەسێکی دیکە دەکا. ئەگەر قسە و کردەوەی کەسێک ببتە هۆی ئازار و بێحورمەتی بە بیر وباوەڕی یەکی دیکە جێیەتی داوای لێبووردن بکا .هیچ کەس مافی ئەوەی نییە کە ببتە ئاستەنگ بۆ ئازادی دەربڕینی بیر وباوەڕی کەسی دیکە،یان ئیزن بە خۆی بدا و دیاری بکا کە کێ دەبێ بڵێ چی یان کێ دەبێ چ بکا.بە پێچەوانەوە سنوورەکە ئەو جێگایەیە کە دەبتە هۆی خەوشدار کردن و زەرەر پێگەیاندن بە کەسێک ،جا ئەو شێوە هەڵوێستە ڕەنگبێ بە دیفاع لە نموونەکانی وەک نکۆڵی کەرانی هۆلۆکاست ،ڕەگەز پەرەستان و دژە یەهوودییەکان لێکبدرێتەوە.

ستوارت میلل بە شێوەیەکی دیکە دژایەتی ئەو کردەوانە دەکا ،مەبەستی ستوارت میلل دە ڕاستیدا ئەوەیەکە دەڵێ:رێگاگەلێک کەتاقی کراونەوە و ئاکامی هەتڵە بوون بووە، هیچ پێویستییەک لە گۆڕێدا نییە کە سەر لە نوێ ئەو ڕێگایانە تاقی بکرێنەوە .لێرەیە ئاستەنگەکە. بە بوونی ئەو گشتە لێکۆڵینەوانە لە مەڕ ئەو باسە ستوارت میلل بوایە دەیگووت :هیچ دەلیلێک لەگۆڕێدا نییە کەنکۆڵی لە هۆلۆکاست قەبووڵ بکرێ، هەر بەو پێیەش لە مەڕ بیر وباوەری دزێوی ڕەگەزپەرەستی و دژایەتی دەگەڵ یەهوودییەت نابێ ئیزنی پەرە سەندنیان پێبدرێ .ئێستا بێ شک ئەوەیکە چلۆن و لەلایەن کێوە دەبێ بەرهەڵستکارییان بکرێ بۆتە گرێ پووچکەیەکی کۆمەڵایەتی.هەر وەک چۆن بەرگری لە هەڵبژاردنی ڕەوتی نوێی ژیان بە بێعەداڵەتی دادەنرێ ،بەڵام عاقڵانە و بە جێ دەبێ کە ئەو ڕێگایانەی کە پێشوو تاقیکراونەوە و هەتڵە بوونیان لە دوو بووە بەریان پێبگیرێ ، دیارە دەبێ پرسیارەکە کەسێک هەڵیسەنگێنێ کە بە قازانجە یان دەبێ ڕەت بکرێتەوە .
ئەگەر ستوارت میلل پارێزگارییەکی بێ وچان و شێلگیر لە ئازادی بیر وڕا دەربڕین دەکا، تەنیا بە دوای وشەکەیەوە نییە. ستوارت میلل لەسەر ئەو باوەڕەیە کە ئازادی گرینگایەتییەکی زۆری بۆ ئینسانەکان هەیە ،تا بتوانن بەرنامەی داڕێژراوی ژیانیان وەدی بێنن.لە جێگایەک کە ئازادی تاک ڕاشکاوانە دێتە گۆڕێ ،جێگایەک بۆ بیرکردنەوەی لەمەڕ ئازادی دەستە و گروپ نییە .ڕەنگبێ ڕاست لەو خاڵەدایە کە لیبڕالیزمی ستوارت میلل هێند لیبراڵ ،هێند ئازادیخواز دەبێ ،کە پرسی لەمەڕ ئازادی تاک زۆر بچووک دەبێتەوە .بیرێکی سەرەکی کە ناوەندی پرسەکە لای میلل هەیە،ئەویش ئەوەیە کە دەبێ جیاواز بیران و دژبەران ،لە نێو بیر وڕای گشتی”زۆرینە ” دا جێگایان ببێتەوە. تاکەکان – و تاکەکان ئەگەر خوازیاری تێکەڵبوونیان دەگەڵ یەکتر ببێ ،دەبێ ژیانی هاوبەشی خۆیان بە گوێرەی بەرژەوەندی خۆیان ،تەنانەت بەلە بەرچاوگرتنی هەلومەرجی بە کردەوە دابڕێژن .دوای وەیکە تێکەڵاوی دەستە و گروپەکان بوون ،دەبنە بەشێکی جوێ نەبووە لەو پێکهاتە نوێیە.واتە ئەو بەشە لە ژیانی دارێژراو وبەرنامەبۆ دانراوی شەخسی دەبێ بەفەوتاو دابنرێ.
لایەنی ئەرێنی لای ستوارت میلل ئەوەیکە ئینسانەکان کە خاوەن بیر و باوەرگەلێکن و خەریکی پڕوپاگەندەن بۆ بیر وباوەریان ،سروشتییە کە دەبی ئیزنیان ببێ تا ئەوانیش دە کێبڕکێیی نێوان بیر وبۆچوونەکاندا بەشدار بن و جێگای خۆیان بکەنەوە .ئەو چەند لایەنییە “پلوڕالیزم” کە ساز دەبێ ستوارت میلل بە هەمەلایەنییەکی ئەرێنی دادەنێ .ئەگەر چەند لایەن و جیواز دەگەڵ یەکتر هەلیان ببێ کە ئازادانە گەشە بکەن دە کۆمەلگایەکدا بۆ هەمووان قازانجی دەبێ و هەموو کەلکی لێوەردەگرن .تەنیا ڕێگایەکە بەرەو گەشەکردن و بە کردەوە پێشکەوتوویی دەستەبەر دەکرێ .

هەموو کەس دەبێ ئازادی ببێ کە بتوانێ ژیانی دوا ڕۆژی خۆی دابڕێژێ – تا ئەو جێگایە کە زەرەری بە کەس نەگا- تەنانەت خەڵکی دیکە پێشیانوابێ کە بەرنامەیەکی شێتۆکەیە . شتێکی ئینسانییە کە ئێمە ئیزن بدەین ئینسانەکان بپشکوێن ، تەنانەت ئەگەر خۆشمان ئەو ئازادییەمان بە دڵ نەبێ ، تەنانەت ئەگەر هەست بەوەش بکەم کە من هیچ پێویستییەکیشم بەوە نەبێ کە “ئەوەی دڵم دەیەوێ بیکەم” و ڕێگای نەریتی خۆشم بگرمە بەر ،لەسایەی ئەو ئازادیەی کە خەڵک دەیانبێ تەنانەت منیش پێشوەچوون بە خۆمەوە دەبینم .
ئەو ئازادییە ‌هەلگرێ زانیاری و ئیمکاناتێکە لە مەڕ ئەو ڕێبازانە، کە خەڵکی دیکە دەیپێون . تەنانەت ئەگەر تاقمێکی کەمیش وەخۆ بگرێ بەڵام هێشتا ڕێگایەک خۆشکراوە و یارمەتیدەرە بۆ ئێمە کە خۆمان بپارێزین لەژیانێکی ئاژەڵانە کە بە بێ وەیکە هیچ ئامانجێکمان ببێ.
ستوارت میلل دەڵێ :رەسەنایەتی شتێکی گرینگە دە ژیاندا ،بەڵام ئەو کەسانەوە کە لێی بێ بەرین پێیان وا نییە .ئەوە خۆی شێوەیە لەلادان  چونکوو سنووری نیسبی دە ئاکامدا زەخت و سەرکوتی بیر وڕای گشتی لێدەکەوێتەوە . هەر بۆیەشە دە درێژەدا دەڵێ: پێویستی بە سرنجە و بنبڕ کردنی ئەو زوڵم و بێعەداڵەتی هەیە .ئینسانەکان جیاوازن و خوازیاری شتی جیاوازیشن .ئەوە کە جاری وایە دەرفەتەکە گرینگە، بەڵام بە بێ بایخ دانراو، وەک هەلبژاردنی کەوشێکی پڕ بەپێ خۆت .ستوارت میلل ئاماژە بەوە دەکا ،کە ئێمە دەبوو ددان بەو جیاوازییانە دابنێین ،و تەنانەت لە هەرێمی دیکەشدا.ئێمە دەبوو بۆ نموونە پێداویستییەکانمان بە گوێرەی کەش وهەوای جیاوازی ئەخلاقی بۆ نینسانگەلی جیاواز لەبەرچاو بگرین .کەشوهەوایەکی ئەخلاقی دەتوانێ زۆر جاران دەگمەنایەتی یشی تێدا بێ.
بۆیەشە ،چەند لایەنی و ڕەسەنایەتی، دەبێ تاقم و دەستە و تاکەکانیش بگرێتە خۆ. شتێک ستوارت میلل دەیەوێ پێی بگا ئەوەیە، کە مادام ئازادی هەیە ،چەند لایەنیش هەیە ،سەرچاوەی چاکسازی و ڕێفۆڕمیش هەر ئەوەیە.جێگایەک ئازادی لێیە ،سەرچاوەیەکی زۆربۆ چاکسازی وەک لێهاتوویی تاکەکانی دەگمەن یشی لێیە .مەبەستی ستوارت میلل یش هەر ئەوەیە کە جیاوازییەکان دەبنە هۆی پێشکەوتوویی. شتەکە خەراپتر نابێ بە بوونی ئازادی ،بە پێچەوانەوە هەڵومەرجێکە بۆ پشکووتنی تاکەکان .
ڕاست ئەو دوو پاساوە وەک ڕایەڵێکە کە لە “لەمەڕ ئازادی ” هەڵکێشراوە .ئازادی ئەندێشە ،قسەی دڵ کردن ،هەر وەک ئازادی خولقاندنی و بەکردەوە بەڕێوەبردن،بەو پاساوە کە بەژەوەندی هەمووانی لێدەکەوێتەوە.پێشکەوتوویی کۆمەلگا هۆیەکی ئەو چەند بیر وباوەڕییەیە و دەکار کردنیانە دە ڕەوتی ژیاندا. نە سەبارەت بەوەیکە ستوارت میلل بەرژەوەندی خواز نییە ،کەلک وەرگرتنی ئەوتۆ دەستکەوتیک بەرزترین پێگەیە .لە لایکی دیکە سەرچاوەی ئەوپاساو هێنانەوەی ستوارت میلل بنەمای باوەڕێکە کە پێیوایە ئازادی بیر وڕا دەربرین و ئازادی ژیان لە پێداویستییەکانی هەرە گرینگی ڕووحی تاکەکانە نە کۆیلەکردنیان .لێرە مەبەستی سەرەکی ئەوەیە کە ئینسانەکان دەبێ لە چاوەدێری بە سەر بیرکردنەوەیان ڕزگارییان بێ، بە قسە و بە کردەوە دەبێ پێبگەن و بپشکوێن .ئەوەیکە دەو ڕەوتەدا گرینگە بۆ ستوارت میلل ئەوەیە کەمرۆڤ ببێتە ” گەوهەری جوان و ڕەسەن ” نە بەو مانایە کە هەموو دەبێ وەک یەک بتاشرێن ،بەڵکوو ئیزن بدرێن خۆیان بە پێی سروشتی خۆیان گەشە بکەن و ڕێک وپێک بکرێن .
ئەوە زۆر گرینگە کە ئەوەی ڕوودەدا دەبێ دە سنوورەکانی دیاریکرا لەمەڕ مافەکانی دیکە ,بە لەبەرچاوگرتنی خواستی خەڵکی دیکە بێ. ستوارت میلل پێیوایە هێندێک بەربەست دانان لە پێداویستییەکانن .بەڵام پرسیارێک ئەوەیە کە ئەرێ ئازادی  ئیزن بەوە دەدا ؟— بێ شک ئیزن دەدا ،پرسیارێکی دیکەش ئەوەیە کە ئەرێ بە موتڵەق دادەنرێ ؟ نا ،ناتوانێ دابنرێ.
پرسیارەکە ئەوەیە کە سنوورەکان بۆ ئازادی دەبێ لە قالب بدرێن ،لە کوێی ڕەت دەبن ،و لە سەر چ بنەمایەک .لە هێندێک بەرتەسک کردنەوە دواوین .کاتێک بیر وباوەڕیکی دیکەش تاقی دەکرێنەوە و دەرکەوت کە نەگونجاون ، زەرەریان هەیە یان هیچ بەرهەمێکیان نییە ،بە گوێرەی قسەکانی ستوارت میلل هیچ بیانوویەک بۆ پێداگری لە سەریان ڕەو انییە و باشترە کە هەر وەلای بنێین. ستوارت میلل لە سەر ئەو باوەڕەیە کە ئیمە بە گشتی ئەرکی هاوبەشمان لە هەمبەر ئەوەوە هەیە .ئێمە دە یەک کۆمەلگادا دەژین و تەنانەت ئەگەر ئێمە ئازادی ژیانمان بەو شێوەیە کە دەمانەوێ ببێ ،وادەردەکەوێ کە ئێمە باوەرمان بە باشترین هەیە ودەبێ ئێمەش دە وەدیهێنانی دا بەشدار بین .ئەو بەشە کە دانی ماڵیات و چوونە سەربازی “ئیجباری”یە بە ئەرکی دەزانێ و لە سەر ئەو باوەڕەیە کە کەس نابێ خۆیانی لێ بدزێتەوە و تەنانەت دەتوانری بڵێین کە ئێمە بەرپرسیارین کە دە ژیانی سیاسیشدا بەشدار بین و لە ڕوانگەی ئەخلاقییە دیفاع لەهەژار و دەست نەڕۆیوان بە ئەرکی خۆمان بزانین .

لە بەرهەمەکەی ستوارت میلل دا هێندیکی بنکڕ تێدا دیارە ،لانیکە دوو لەوان بایخی ئەوەیان هەیە کە بیانهێنینە گۆڕێ.هەووەڵی ئەوەیەکە ستوارت میلل تا ئەو جێگایە باسی ئینسان دێتە گۆڕێ زۆر خۆشبینە. ئەوە تایبەتەمەندییەکی باشی پێوە دیارە، تەنانەت ستوارت میلل لەسەر ئەو باوەڕەیە کە ساویلکەترین ئینسان مافی دەربڕینی هەستی خۆی هەیە . بەڵام ئاخۆ ئەو ئینسانە ئەوەندە دلگەورەیە کە جێی مەبەستی بیر وباوەری لیبڕاڵانەی ستوارت میللە ؟ هەلومەرجەکە بە ڕاستی ئەوتۆ بەڕێوە دەچێ کە پێشکەوتوویییەکە بتوانێ بەئاڵوگۆڕێکی ئازادانە قانعت بکا نەک لە ڕووی تۆبز و بە زۆرییەوە ؟ئەرێ بە ڕاستی ئینسان دەو ڕادە شعوورییەدایە دوای وەیکە بە وردی وسرنجەوە گوێی لە پاساوە و بەڵگەکانی واقیعی هەڵخست ، ئامادە بێ کە خۆی بگۆڕێ ؟
ئەرێ شیکاری و ڕوونکردنەوەی هەمەلایەنە لە سەر یەک پرسیار دەتوانێ نەخشی فێرکارانە وەستۆ بگرێ؟ هیچ شتێکی سەیریش نییە،لەوانەشە هەلێک بڕەخسێنێ.پرسیاری سەرەکی لێرە ئەوەیە ئەرێ ئینسان توانایی لەبەرچاوگرتنی بەرپرسیارەتی ئەو ئازادییەی هەیە کە پێویستێتی ؟ ستوارت میلل ڕوو قسەکانی دە مرۆڤەکانی خوێندوار و بە توانایە دە فەرهەنگێکی شارەستانییەتدا ،ئەوە دەمێنێتەوە سەر بەشی پرسیارەکانی دوایی .ئەی باقی ئێمە ؟ ئێمەیەک کە نەخوێندەوارین ،ئێمەیەک کە نە تواناییمان هەیە ونە سەر وچاومان کراوەیە ؟ ئەی ئێمەیەک کە دە کۆمەلگایەکدا دەژین کە لە فەرهەنگی شارەستانییەتی بورژوازی بێ بەرین؟
سەرلەنوێ ،و لەلایەکی دیکەوە ، ئەرێ ئەوە ئەو شتە نییە کە دەبێ بە دوویەوە بین کە ئێمە هەموو دەبێ خویندەوار و ڕیشەمان دە تەڕکی ئەو ڕەوتە بە مانای ڕاستەقینەی وشەکەدا بێ ؟ بە هەر حاڵ ڕەنگبێ بلوێ بە گوێرەی ستوارت میلل بۆ نموونە کە دەڵێ: گرفتی سەرەکی ئەوە نییە کە خواستێکی زۆر بە هێز و گەورەیە ،بەڵکوو ئاستەنگی سەرەکی سەر ڕێیە بوونی ئەخلاق و ویژدانێکی لاوازە.
خواست و ویست ،وزەیەکە کە دەکرێ هەم بە چاک و هەم بە خەراپ کەلکی لێوەربگیرێ. گرینگ ئەوەیە کە ئەو وزەیە لە ڕیگایەکی بەرحەقدا کەلکی لێوەربگیرێ .گرینگ لێرە ئەوەیە کە دەبێ فێر بین کە تۆوێک داچێنین کە چاکەی لێ بەرهەم دێ .
بیری لیبڕالی ئەغڵەب دەگەڵ دین بە هێندیک شێوە ئاوێتە دەکرێ .دەست وێڕاگەیین بۆ ئەو مەبەستە لە ڕوانگەی ستوارت میلل ئەوەیەکە دەبێ یارمەتیدەر وپشتیوان بۆ ئەوتۆ بیر وباوەڕێک دەستەبەر بکرێ ،کە پێیانوایە ئازادی دەبێ ببێ و لە ڕێگای جۆراوجۆرەوە تاقی بکرێتەوە – تەنانەت دە نێوی هەمووئەو دینانەی دونیایەدا .ئەوەش دەبێ مەیدان کراوە بێ نە تەنیا هەر بۆ دینە جۆراوجۆرەکان بەڵکوو بۆ ئیماندارانی جۆراوجۆر و بیر وبۆچوونی مەزهەبی جۆراوجۆر تەنانەت بۆ هێندێک دینی دیکەش.ئازادی دژایەتیکردن دەگەڵ بەرێوەبەرایەتی لە سەرەوەڕا ، بە ناوەندی کردن ، یەکلایەنە کردن ، ئیستیبداد ،بیری تاکە کەسیی وئازادی بیر وڕا دەربڕین دژ بە هەر شێوە داسەپاندنێکی فکرییە کە بە یارمەتی هەر تێۆرییەکی دارێژراو لەلایەن هەر ئینسانێکی دەستەڵاتدارەوە بێ .
ستوارت میلل دەگەڵ ئەوەیە کە سەرەڕای ئالۆزی ،ئازادی دەتوانرێ خوێندنەوەی جیاوازیشی لێبکرێ ،تا ئەو جێگایە داڕشتنی ژیان و شێوەی ژیان دەگرێتەوە وئەگەر دەستەبەر بوو، کەئەغڵەب پێویستی بەوەیە کە تاک بە تەواوی سەرەڕۆیانە بڕێار نەدا چونکوو دەتوانێ لایەنگەلی مەزهەبیش دەو نێوەدا سرنجڕاکێش بن .ئەگەر بیرۆکەی ستوارت میلل ئاوا لێکبدرێتەوە ،سروشتییە کە دە کۆمەلگادا بیرێک لە مەزهەبیش دەکرێتەوە کە بتوانێ جێی خۆی ببینێتەوە،نەک وەک باوەڕێکی شەخسی تاک بەڵکوو وەک شێوە ژیانێک . دەو پەیوەندییەدا پرسیارگەلێک لە پێشمان قوت دەبنەوە ،کە دەبێ چارە سەر بکرێن – بەڵام دەگەڵ خۆمان نەک دەگەڵ ستوارت میلل .

تیغەرەی بابەتی ستوارت میلل تەنیا ئازادیی ،باوەڕ ،ڕادەربرین و بەڕێوەبردن ناگرێتەوە ،بەڵکوو لەوانەشە هەر بە قەرایی ئازادی ڕەخساندنی هەلومەرجی گونجاو بۆ ژیانێک بە گوێرەی دڵی خۆت. ئەوەش وادیارە دژایەتی دەگەڵ ویستی لیبرالیسم بۆ سێکولار بوون ببێ .

وادیارە ستوارت میلل وەک لیبڕاڵ و پارێزەری ئازادی تاک ،دەرکێکیش ڕوو بە پرسی گرووپە وتاقمێک دەکاتەوە ،دژایەتییەکان بە خشکە لێرە لە هەمبەر لیبرالیسم لە مەڕ تاقمەکان سەرهەلدەدەن .ئەرێ ئەوەش بەو مانایە نییە، ئینسان کەوەک واقیعییەتێک سەر بە تاقم و گرووپە،و ئەگەر لەو فەسلەفە سیاسییە بە دوور سەیر بکرێ هەڵەیە ؟ئەرێ ڕەنگە واشبێ کە بۆ ئینسان واباشە کە سەربە تاقم و گرووپێکی خێرخواز بێ؟ ستوارت میلل جەخت لە سەر بەرنامە ژیان ،داڕشتنی ژیان و ژیان بە کردەوە دەکاتەوە و پێیوایە باسێک بەرینتر بورووژێندرێ لەمەڕ ئازادی تێکەڵاویی ئینسانەکان دەگەڵ یەکتر ،بۆ مافی تاقم و گرووپەکان .ئەگەر نووسراوەکانی ستوارت میل ئاوا بخوێندرێنە،تەنانەت ،سروستییە مەیلی بیر کردنەوە لە مەڕ پێگەی دینیش لە کۆمەلگادا سرنجڕاکیش دەبێ، ونابێتە شتێکی خسووسی تاکەکان ،بەڵکوو دەبتە بەشێک لە کردەوە لە ژیاندا . جا دیارە دەو پەیوەندییەدا زۆر پرسیاری دیکەش دێنە گۆڕێ .ئەوەش دەبێ خۆمان چارە سەریان بکەین نەک ستوارت میل.ستوارت میلل لیبرالێکی شێلگیری ڕێگای ئازادی و هەر وەها سیمایەکی بە ئەزموون بە گشتی وەک بابە گەورەیەک کە ڕێگا بۆ دۆزینەوەی ویستە هاوبەشیەکان خۆش دەکا .ستوارت پاروو بۆ جوون و کەرەسە وبەستێن بۆ دیالۆگیکی گرینک دەستەبەر دەکا.تەنانەت ئەو وڵامیش دەداتەوە ،بەلام ئەوە دەبێ بتوانرێ و وەربگیرێ تا بتوانێ ببتە ئەو وڵامە کەمەبەستی ستوارت میللە، ئەوەیکە دەبێ بیسەر بی بەڵام نەک گوێڕایەڵێکی چاوقووچاو . دە ساتی هەڵسەنگاندن و پێکگرتن دا ئەوە تەنیا ئێمە خۆمان دۆزەرەوەی ڕێگاین نەک ستوارت میلل.