شەڕی ناوچه‌کانی نفوزله‌ لیبیاوه‌ تا قه‌فقاز

د.محەمەد ئەمین

له‌ گه‌ڵ هەڵگیرسانی شه‌ری نیوان ئازرباینجان و ئه‌رمه‌نیا له‌ ناوچه‌ی ناگۆڕن و قه‌راباخ که‌ له‌ بنه‌ره‌تا خاکی کورده‌  وه‌  کۆماری سوری کوردوستان له‌  ساڵی  1920  له‌ وێ دامەزرا، شه‌ڕله‌ نیوان لایه‌ن په‌یوندیدارەکان له‌ سه‌ر ناوچه‌کانی نفوز فراوانتر بوو، که‌ هەر له‌ گه‌ڵ ڕوخانی رژێمی به‌عس له‌ 2003 وه‌ ده‌ستی پێ کرد له‌ نیوان وه‌ڵاتانی هیزداری ناو‌چەکە‌، که‌  خه‌ونی فروان خوازیان هەیه،‌ وه‌  وه‌ڵاتانی زل هیزی دنیانی سه‌رمایه‌داری به‌ ئامانجی ده‌ست که‌تی به‌رژه‌وه‌ندی‌ ئابوور‌ی و ئاسایشى نه‌ته‌وه‌ییان له‌میانه‌ی ده‌ست به‌سه‌را گرتنی سەرچاوکانی وزه‌ و بازاری به کاربردن له‌ شوێنه‌کانی ناوچەکانی نفوز له‌ ریگه‌ی دامەزراندنی دا‌مەزراوه‌ی ئایینی فه‌رهەنگی سیخوری وه‌ سه‌ربازی که‌ به‌ستراونه‌تەوه‌ به ‌بریاری سیاسی وه‌ڵاتانی تێ وه‌ گلاوه‌وه‌ له‌ شه‌ڕیی ناو‌چه‌کانی نفوز. وه‌ ئه‌مجارە درو‌ست بوونی شه‌ڕی ناوخۆی سوریا و لیبیا له‌ گه‌ل کێشه‌ له‌ سه‌ر سامانی وزه‌ له‌ ده‌ریای سپی ناوه‌راست له‌نیوان وه‌ڵاتانی عه‌ ره‌بی، ئیسرائیل، یونان وه‌ فه‌رانسا /یه‌کیه‌تی ئه‌ ورو‌پا له‌ لایه‌ک وه تورکیا له‌ لایه‌کی تره‌وه،‌ ره‌وشی شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوزی گه‌یانده‌ قۆناغیێکی تازه و ‌جددیی.تا شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوز فروانتر بێت وه‌ڵاتانی زیاتر له‌م شه‌ڕه تێوه‌ئه‌گلێن. وه‌ بەمه‌ش هەڕه‌شه‌ی شه‌ڕو نائارامی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی وه‌ ئابووری زیاتر ئه‌بێ، نه‌ک ته‌نها له‌ وه‌ڵاتانی نزیک له‌ مه‌یدانی شه‌ڕه‌که،‌ باڵکو زۆر وه‌ڵاتی دوریش به‌جۆرێ له‌ جۆره‌کان کاریان لێ ئه کرێ.

کوردوستان و لیبیا به‌ هۆی پێگه‌ی جوگرافیان وه‌ گرنگیان له‌  رووی ئابووری و زه‌وەو‌ جیوسیاسی و ستراتیجیه‌وه،‌ به‌ گۆڕپانی شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوز دائه‌نرێن، چو‌نکه‌ کورده‌ستان به‌ درێژبوونه‌وه‌ی به‌ ناو وه‌ڵاته‌ سه‌ره‌کیه‌کانی تێگلاو له‌ شەڕی ناوچه‌کانی نفوز هەر له سوریاو عێراق و تورکیاوه‌ تا ئه‌گاته‌ ئێران و وه‌ڵاته‌نی قه‌فقاز به‌ تایبه‌تی ئه‌زەربایجان و ئه‌ره‌منیا وه رووسیا، وه‌ لیبیاش  له‌لایه‌ک به‌ روانینی به‌سه‌ر ده‌ریای ناوه‌راست وه‌ له‌ لایه‌کی تروه ده‌روازه‌یەک بۆ ناو قوڵایی ئه‌فریقاو هاوسنوری له‌گه‌ڵ دوو وو‌ڵاتی عه‌ره‌بی میسرو تونس وا ئه‌کات ڕۆلی سه‌ره‌کی ببینن له‌ سه‌ر ره‌وش و یه‌کلابوونه‌وه‌ی ئه‌م شه‌ڕه‌.

له‌م شەڕی ناو‌چه‌کانی نفوز، هەموو ره‌گەزه‌کانی کێشه‌ ئامادەییان هه یه‌ له‌ نێوان هه موولایه‌نەکانی به‌شدار له شه‌ڕا‌، هەر له‌ کێشه‌و کێبڕکێی ئابووری، سیاسی، نه‌ته‌وه‌یی، ئایینی، جیوسیاسی و ستراتیجی وه هەندێ له‌م کێشانه‌ له‌ 2000 ساڵ زیاتره‌ بوونیان هەیه‌،  له‌ به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌م شه‌ڕه‌ له راستیدا به‌رده‌وامی شه‌ڕه‌کانی نێوان یونان- ایران، جوله‌که‌-موسوڵمان – مه‌سیحی، هەروەها تورک له‌ گه‌ڵ- ئه‌ رمه‌نی- عه‌ره‌ب-کورد، وه‌ موسوڵمان له گه‌ڵ ڕۆژئاوایه‌.

هەروه‌ک به‌ر لەچه‌ند ساڵیک له وتاری (ده‌نگی ته‌پڵی شه‌ڕه‌ گه‌وره‌کان دێت)2 ئاماژه‌م به‌مه‌ کردبوو، که‌ ئه‌مڕۆ مێژوو به‌ هەموو ره‌هه‌نده‌ شارستانی، ئاینی، سیاسی وه‌ ئابووریه‌کانه‌وه‌ ئامادەیی هەیه‌، واته‌ بۆ په‌ی برد‌ن به‌ پالنه‌ره‌کان وه‌ ئاستی کێشه‌ و شه‌ڕه‌کان ئه‌بێ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆمێژووی ئه‌م کێشه‌ و شه‌ڕانه‌ که‌ ساڵه‌هایه‌ به‌رده‌وامن. وه‌ له‌ هەر قۆناغێکی مێژووییدا هەرجاره‌ فۆرمێکی تریان به‌ جوگرافیای سیاسی وه‌ ره‌هه‌نده‌کانی ژیانی ئابوو‌ری،‌  کۆمه‌ڵایه‌تی وه‌ سیاسی داوه له‌ ناوچه‌کە. شەڕی ناوچه‌کانی نفوز له‌ سه‌ر ئاستی ناو‌چه‌ له‌ نێوان سێ هێزی سه‌ره‌کی ده‌ستی پێ کرد،  که‌ بریتین له‌ تو‌رکیا، ئیران وه‌ ئیسڕایل که ‌له‌گه‌ڵ شەڕی ناوخۆی سوریا راسته‌وخۆ وه‌ به‌گه‌رمی ده‌ستی پێ کرد. واته‌ له‌ شەڕی ئا‌بووری و هەواڵگریه‌وه‌ بوو به‌ شه‌ڕی رووبه‌روو بوونه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیەكانى یه‌کتر به‌ ئاگڕ،که‌ تا ئێستاش به‌رده‌وامه. نمونه‌ش لێدانی به‌ردوه‌وامی ئیسرائیل له‌ هیزه‌کانی ئیران له‌ سوریا. ‌هەریه‌کێ له‌م هێزانه‌ی که تێگلاون ‌له‌م شه‌ڕو کێشانه‌ به‌ به‌هانه‌ی ئایینی، مه‌زهه‌بی وه‌ به‌رژه‌وه‌ندی و ئاسایشی ئابووری و نه‌ته‌وه‌یی خۆی پاکانه‌ بۆ خۆیان ئه‌که‌ن بێ له‌ به‌رچاوگرتنی به‌رژه‌وەندی یه‌کتر، وه‌ نه‌ته‌وه‌کانی ترله‌ ناوچه‌ بۆ نموونه‌ عه‌ره‌ب و کورد، وه‌ به‌ تایبه‌تیش کورد که‌هیچ کامیان نه‌ک هەر به‌رژه‌وه‌ندی کورد له‌ به‌رچاو‌ناگرن، به‌ڵکو وه‌ک نه‌ته‌وه‌ش نای ناسێنن به‌ تایبه‌ت له‌ لایه‌ن تورکياوه‌ که‌ فۆبیای کوردی هەیه‌.

 

تێ وه‌گلانی ئیران، ئیسرایل وه‌ تورکیا له‌ سوریاو عێراق بووه‌ هۆی سه‌رهەلدانی گروپی توه‌ندره‌وی ئیسلامی شیعه‌/ ئیران و سو‌ننه‌ی/ تورکیا دژ به‌یه‌ک له‌ لایه‌ک، هەروه‌ها شیعه‌ و سو‌ننه‌ دژ به‌ ئیسرایل له‌ لایه‌کی تره‌وه. وه‌ به‌خۆتێوه‌گلانی تورکیا له لیبیا له ریگه‌ی گروپه‌ ئیسلامیه‌ سوننه‌کانه‌وه‌ وه‌ک ئیخوانه‌کان بووه‌ هۆی سه‌ر هەڵدانه‌وه‌ی کیشه‌ و ‌باسی نێوان موسه‌ڵمانانان له‌ گه‌ل ئه‌وروپای مه‌سیحی وه‌ك قبرس، یونان وه‌ فه‌رانسا له‌ بری هەموو. یه‌کیه‌تی ئه‌ورو‌پا له‌ لایه‌ک وه‌ تورکیاو گرووپه‌ ئیسلامیه‌کانی سوننه ‌له‌ لایه‌کی تره‌وه، له‌‌ هه‌مان کاتدا سه‌رهه ڵدانه‌وه‌ی کیشه‌ی عه‌ره‌ب له‌گه‌ڵ تورک که‌ ئێستا میسرو سعودیه‌ وه ئیمارات نوینه‌رایه‌تی نه‌ته‌وه‌گه‌رایی/ ناسیونالیزمی عه‌ره‌بی ئه‌که‌ن، واتا له‌ لیبیا هەم به‌ره‌ی ئاینی وه‌ هەم به‌ره‌ی نه‌ته‌وه‌یی له‌ به‌رامبه‌ر یه‌ک وه‌ستاون وه‌ له‌ شه‌ڕدان. شەڕی به‌ وه‌کالەت‌ که‌ گروپه‌کانی لیبیا بۆیان ئه‌نجام ئه‌ده‌ن،که‌ ئه‌شێ له داهاتوویه‌کی نزیکدا لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندارەکان خۆیان به‌ گه‌رمی به‌شدا‌ربن، ئه‌گه‌ر گرو‌په‌ به‌ وه‌کاله‌ت کراوه‌کان نه‌توانن ئه‌وه‌ی پێیان سپێردراوه‌ ئه‌نجامی بده‌ن.

ئه‌مه‌ له‌ سه‌ر ئاستی هیزه‌کانی ناوچه‌یی، وه‌ له‌ سه‌رئاستی هیزه‌ گه‌وره‌کان به‌ تایبه‌ت رووسیاو ئەمریکا له‌ 2015 وه‌ که‌ رووسیا راسته‌وخۆبه‌ شداریی شه‌ری سوریای کرد بۆ پشتگیری ئەسه‌د، نه‌ک هەر ئەسه‌دی له‌ رووخانی مسۆگه‌ر ڕزگار کرد، به‌ڵکو ئه‌م هاوپه‌یمانیه‌ ناوده‌وله‌تیه‌شی شکست پێ هێناو، هەڵیوه‌شاندوه‌ که‌ بۆ دژایه‌تی ئه‌سه‌د و ڕووخانی دروه‌ست کرابوو له لایه‌ن تورکیا، سعودیه‌، قه‌ته‌ڕ، وه‌ وه‌ڵاتانی ڕۆژئاوا.

له‌ کاتی ئێستادا شەڕی نێوان ئه رمه‌نیاو ئه‌زه‌ربایجان درێژه‌ پێده‌ری هەمان شەڕی ناوچه‌کانی نفوزه‌ که‌ تورکیا خۆی بۆ ته‌رخان کردوه‌ به‌ خه‌ونی ئه‌وه‌ی ئیمپراتوری ئیسلامی دۆگمای تورکی زیندوبکاته‌وه‌. بۆ به‌دیهێنانی ئه‌م خه‌ونه‌ و بۆ گه‌یشتن به‌م ئه‌مانجه‌، تو‌رکیای ئۆردۆغانی ‌ناکۆکی نێوان رووسیاو ئه‌مریکای قۆسته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ببیته‌ یاریکه‌ری سه‌ره‌کی له‌م شه‌ڕه‌دا، وه‌ بتوانێ جێ پێی خۆی بکاته‌وه‌. بۆنمونه‌ له‌ سوریا ناکۆکی ئه‌مریکی و رووسی قۆسته‌وه‌ تابه‌شێک له‌ کوردوستانی ڕۆژئاوا داگیر بکات، وه‌ک عه‌فرین که‌ تورکیا به‌ چاوپۆشیکردنی رووسیا داگیریی کرد. وه‌ سه‌ریکانی به چاوپۆشی ئه‌مریکا داگیركرد،که‌ به‌ گویره‌ی را‌پۆرته‌کانی مافی مرۆڤ تورکیا تاوانى دژی مرۆڤایه‌تی ئه‌نجام داوه‌، وه ‌هەتا تاوانی دژی فه‌رهەنگی و مرۆیی به‌ وێرانکردنی شوێنه‌واره‌ مێژوییه‌کان له‌عه‌فرين به‌ شێوه‌یه‌کی به‌ربه‌ریانه‌.

تورکیا به‌ خۆتێوه‌گلانی له‌ لیبیا به‌مه‌به‌ستی ده‌ست به‌ سه‌راگرتنی نه‌وت و گاز، هه‌مان سیاسەتی قۆستنه‌وەی ناکۆکی رووسیاو ئه‌مریکا به‌ کاردێنێت وه‌ک له‌ سوریا ئه‌یکات، تورکیا به‌ خۆتێوه‌گلان له‌ لیبیا راسته‌وخۆ رووبه‌رووی به‌رژه‌وندیه‌کانی میسر/ عه‌ره‌ب ، وه‌ڵاتانی ئه‌ وره‌پا به‌  تایبه‌ت فه‌ره‌نسا و  یونان وه‌هەروه‌ها رووسیاش ئه‌بێته‌وه‌. ئەمریکا چاوپۆشی له تێوەگلانی تەماعکارانه وه داگیرکارانەی تورکیا ئەکات تا هەموو لایه تێوەگلاوەكان وه‌ك، عه ره ب، رووسیا ، ئەورپا وه‌ هەتا تورکیاش له بەرامبەر یا لاوازبن، ئەگەر نا ئەمریکا وه ڕۆژئاوا قبوڵ ناکەن تورکیا دەست به سەر هیچ ناوچەیەکا بگرێت، که نەوت و غازی تیا بێت. ئیتر پرسیار ئەمەیه تاکەی ئەمریکا چاوپۆشی له تورکیا ئەکات لیبیا وه‌ک کوردو‌ستانی باشوور وه‌ک دوو شوێنی سه‌رچاوه‌ی ووزەی گرنگ داگیر بکات،  پەیوەندی به ئاستی رووبەرووبونەوەی ئەوروپا/ وه ئیسرائیل له پشتی پەردەوه هەیه لەگەڵ تورکیا له سەرکێشەی نەوت و گاز لەگەڵ هەر یەک له یونان، قبرس، میسر وه ئیسرائیل.

به هەمان جۆر، ئێستا ئەمریکا چاوپۆشی له تێوەگلانی تورکیا ئەبکات له  شەڕی نێوان ئەزەربایجان وئەرمەنیا له ناوچەی قەفقاز، که له رووی مێژوویی، جوگرافی، جیوسیاسی وه هەتا له رووی دیمۆگرفی، نەتەوەیی، نەژادی، ئایینی وه مەزهەبیەوه قەفقازبه ناوچەی نفوزیی رووسیا دائەنریت، وه هەرنائارامیەک له ناوچەی قەفقاس کاریگەریی راستەوخۆی ئەبێ له سەرئاسایشی نەتەوەیی رووسیا. به لای ئەمریکاوه تێ وه گلانی رووسیا له کێشەی قەفقاس به هۆی تورکیاوه وا ئەکات که رووسیا ناچار بێت له شوێنەکانی تری ناوچەکانی نفوزو کێبرکێ له بەرامبەرئەمریکا پاشەکشه بکات. وه‌ تو‌رکیاش بۆ ئەوه‌ی رووسیا له‌ هەرکاردانه‌وه‌یه‌کی خێرا به‌ دووربخاتەوه‌، وه‌ به‌رامبه‌رتێوه‌گلانی ترکیا له‌ ناوچه‌ی قه‌فقازساردی بنوێنێ، به‌ مه‌زنده‌ی تورکیا،  رووسیا مه‌شغوڵ ئه‌کات به‌ مامەڵه‌ی بازرگانی به‌ تایبه‌ت کرینی مووشەکی  SS400به‌ پارەى نه‌وتی کوردوستان ته‌ماع ئه‌خاته‌ بەر ڕووسیا، وه له‌ رووی سیاسی وا نیشان بدرێ که‌ ناره‌زایەتی ئەمریکا له‌ سه‌رکرینی مووشەکی SS 400 له‌ رووسیا له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ تورکیا مه‌یلی گواستنه‌وه‌ی سه‌نگه‌ری هەیه‌ له‌ سه‌نگه‌ری ئەمریکاو رۆژئاوه‌وه بۆسه‌نگه‌ری روسیا تا به‌مه‌ رووسیا سڕبکات له‌هەرکاردانه‌وه‌یه‌ک به‌رامبه‌رتورکیا.

تورکیا به‌ تێوه‌گلانی له‌ قه‌فقاز، به‌لایه‌نی که‌مه‌وه‌ بۆته ‌سێهه‌م شوێن‌ که‌ تورکیا تيا رووبه‌ڕووی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی رووسیا ئه‌بێته‌وه‌ دوای سوریا ولیبیا، وه‌ هەروەها بۆ فەره‌نساش به‌هۆی په‌یوه‌نی پته‌وی مێژوویی، ئایینی، فه‌رهه‌نگی وه‌ کۆمه‌ڵایه‌نی له‌ گه‌ڵ ئه‌رمه‌نیا، قه‌‌فقازلانی که‌م سێهه‌م شوێنه‌ که‌ تورکیا رووبه‌ڕووی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی فه ره‌نسا وهەموو ئه‌و‌روپا ئه‌بێته‌وه له‌ دوای لیبیا، یونان /ده‌ریا سپی ناوه‌ڕاست وه‌ ئه‌فریقیا، بۆیه‌ نزیک بوونه‌وه‌ی فه‌ره‌نساورووسیا وه‌ دروستبو‌نی هاوپه‌یمانیکی ناڕه‌گه‌یه‌نراو بۆ به‌رپه‌چدا‌نه‌وه‌ی فراوانخوازی تورکیا بۆته‌ راستیه‌کی سه‌پێنراو که هەردوو وڵاتی رووسیاو فه‌ره‌نسای ناچارکردوه‌ هاوهەڵوێست بن له مه‌ڕکێشه‌ کانی ناوچه‌ نفوزیه‌ هاوبه‌شه‌کانیان به‌رامبه‌ر تورکیا وه‌ بزوتنه‌وه‌ ئیسلامیه‌ ڕادیکاڵه‌کان.

چوونی گروپه ئیسلامیه سوننیه توندرەوەکان بۆ بەشداریی شەڕله ڕێگەی تورکیاوه بۆ پاڵپشتی ئازەریه شیعەکان دژی ئەرمەنیه مەسیحیه کان. وه بەردەوامی ئەم رەوشی شەڕوکێشه له نێوان ئەزەربایجان و ئەرمەنیا، واته چوونی زیاتری گروپه ئیسلامیەکان بۆ ناوچەی قەفقا ز وا ئەکات که قەفقاز ببێته ئەفغانستان،  سوریا یا لیبیایەکی ترله ئایندەیەکی نزیکا، که ئەمەش واته هەره شەی ڕاستەوخۆ بۆسەر رووسیا، وه تێوەگلانی رووسیا له شەڕێکی درێژخایه‌ن له گەڵ ئیسلامیەکانی هاتوو له تورکیاوه، که ئەبنه هاندەر بۆ ئەوەی ئەم 50  ملیون موسوڵمانەی که له رووسیا ئەژین ئەمانیش به دژی بەرژەوەندی رووس بەشداریی ئەم شەڕه بکەن وەک جیهاد.

لەگه‌ڵ به‌رده‌وامی رۆیشتنی گرو‌ه‌پە ئیسلامیه‌کان بۆ قه‌فقاز ئه‌بێ چاوه‌ڕێی کاردانه‌وه‌ی رووسیا بکرێ وه‌هەروه‌ها وه‌ڵاتانی تریش بۆ رووبه‌رووبوونه‌وه‌ی ئه‌م ره‌وشە وه‌ک ئیران لەترسی بزوتنه‌وه‌ی جیاخوازی ئازەریه‌کانى‌ ئیران  وه‌هەتا چین و وه‌ڵاتانی تری ئاسیای ناوه‌ڕاست لەترسی په‌ره‌سه‌ندنی گروپە ئیسلامیه‌کان لەوه‌ڵاته‌کانیان. هەڵبه‌تە تا ئێستا هەڵوێستی وەکاردانه‌وه‌ی رووسیا دیار نیە به‌رامبەرئه‌م ره‌وشە، تەنها چاودێری ره‌وش ئه‌کات به‌هەستیاریه‌وه‌. به‌ڵام به‌دڵنیایی رووسیا ده‌سته‌وه‌ستان ناوه‌ستێ کەره‌وش بگاتە ئاستی هەڕه‌شە بۆسه‌ریه‌کیه‌تی خاکی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی وەببێتە هەڕه‌شە لەسه‌رئاسایشی کۆمه‌ڵایه‌تی. وە رووسیا هەرگیز به‌رژه‌وندی باڵای نیشتیمانی ناکاتە قوربانی ما‌مەڵه‌یه‌کی بازرگانی یا یاریه‌کی سیاسی هەرزان کە تورکیا خه‌ریکیه‌تی وه‌هەرکاردانه‌وه‌یه‌کی رووسیاش لەقه‌فقازکاریگه‌ری را‌ستەوخۆی ئه‌بێ لەسه‌رکۆی شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوز لەشوێنه‌کانی تریش کەزۆرلایه‌ن زیانی کوشنده‌یان پێ ئه‌گات له‌وانە تورکیا. لەبه‌رئەوه‌، ئه‌مه‌ی تورکیا له‌‌ باشووورکوردوستان بۆی چۆتە سه‌ر بەهۆی‌ نەبوونی دەسه‌‌ڵاتێکی نیشتیمانی به‌رپرس، وە لەڕۆژئاوا وه‌ک لەسه‌ره‌وە باس کرا بەهۆی قۆستنه‌وه‌ی ناکۆکیه‌کانی رووسیاو ئەمریکا لەمه‌ڕ سوریا، وە لە لیبیا بەهۆی ئەوەی لەڕێگه‌ی گروپە ئیسلامیه‌کانەوە، بەدلنیایی لەقه‌فقاس بۆی ناچێتە سه‌ڕلەڕێگه‌ی مامەڵەی بازرگانی وه‌ک به‌رتیل بەرووسیا  یان هەندێ گه‌مه‌ی ترى سیاسی هەرزانەوه‌.

سه‌رکه‌وتنی ئه‌زموونی تورکیا لەکوردو‌ستانی باشوورلەڕێگه‌ی داگیرکاریه‌کی نه‌رم وهێواشه‌وە وەده‌ست به‌سه‌راگرتنی نه‌و‌ت وگازی کوردو‌ستان، بازار، وەداریی، ‌هه‌روەها نفو‌زکردنی توکیاهه‌تا بۆ ناو کایه‌کانی میدیا، بواری خوێندن، فه‌رهه‌نگی وە سياسى، بوه‌ هانده‌ربۆ تورکیا که‌هەوڵ بدات هه‌مان ئه‌زموون دوبارە بکاته‌وە لە باکووری سوریا/ ڕۆژژئاوا، وە ئه‌مجار ده‌ست بەسه‌راگرنتی نه‌وت وگازی لیبیا، وە بە پاره‌و نه‌وتی لیبیاو کوردو‌ستانی باشوورئێستا په‌ل بهاوێژێ بۆ قه‌فقازوشوێنه‌کانی تر.

 

لەگه‌ڵ فراوان بون و تین سه‌ندنی شەڕی ناوچه‌کانی نفوز وه‌ڵاتانی عەره‌بی ناچار بوون په‌نا بۆ ئیسرائیل دوژمنی هەمیشه‌ییان به‌رن بەهۆی فشاری فراوان خوای تورکیا ى سوننەو ئیرانی شیعە لەسه‌ريان كەمه‌به‌ستیان  ده‌ست به‌سه‌ر نه‌وت‌ وسامانی وه‌ڵاتانی عه‌ره‌بى و کوردو‌ستانا بگرن بە به‌هانه‌ی ئایینی وەمه‌زهه‌بیه‌وە لەباکوری ئەفریقیا تا ڕۆژئاوا و کوردو‌ستانی باشوور.

ترسی ئیسرائیلیش لەهەڕه‌شه‌ی گروپە رادیکالە ئیسلامیە ‌سوننیه‌کان وه‌ک حه‌ماس وجیهادی ئیسلامی کە تورکیا پشتیوانیان لێ ئه‌کات وەهەروه‌ها گرو‌پە شیعه‌کان وه‌ک حیزبوڵا کە ئیران پشتیوانیان ئه‌کات وای کردوە کە پێویستی هاوکاریی وه‌ڵاتانی عەره‌بی بیت بۆ رووبه‌رووبوونه‌وه‌ی هەڕه‌شه‌کان لەسه‌ر بوونی قه‌واره‌ی. بۆیه‌ ئه‌مە بە یه‌که‌مجار دائه‌نرێ لەمێژووی عەره‌ب وجووله‌کە کە یه‌کبگرن و لەیه‌ک نزیک ببنه‌وە بۆ رووبەرووبونه‌وه‌ی هەڕه‌شه‌کانی  دوژمنی هاوبه‌شیان. واته‌، لەراستیدا تا ئێستا ئیسرائیل براوه‌ی شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوزە، وە لەگه‌ل زیاترتین سەندنى شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوز لەئاینده‌یه‌کی چەندان دوور، دۆڕا‌وه‌کانی شه‌ڕی ناوچه‌کانی نفوزیش ئاشکرا ئه‌بن.

ئەوه‌ی په‌یوندی به‌کورده‌وە هەیه‌، کەکوردوستان مه‌یدانی شه‌ڕه‌کانی ناوچه‌کانی نفوزه‌، ئەگه‌رستراتیجیه‌کی نه‌ته‌وه‌یی به‌رنامە داڕێژراونه‌بێ وە لەسه‌ربه‌رژه‌وندی نه‌ته‌ویی وەنیشتیمانی سیاسه‌ت نه‌کات بەئامانجی دروه‌ست کردنی قه‌واره‌ی سیاسی کورد لەچوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی کوردی وەفه‌راهەم کردنی مافی بریاردان لەسه‌رچاره‌نووسی خۆی بۆئەوه‌ی ژیانێکی سه‌رفرازانە لە ئازادی وئاشتی داد بۆنه‌وەکانی داهاتوو مسۆگه‌ربکات، ئەوا جارێکی تروه‌ک چه‌ندەها جاری ترئه‌بیتەوە ئامرازو سوته‌مه‌نی بۆ شەڕی خه‌ڵکی تر، وە لەکۆتایشا کە شه‌ڕته‌واو بوو دەست به‌تال ئەبێ وه‌ک هەمیشە. لەبه‌رئه‌وە، بۆ ئه‌وه‌ی تراجیدیاکانی رابوردوو دوبارە نه‌بیتەوە، وە کورد نه‌بێتە قوربانی به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵکی تر، بەهیچ بیانووه‌یه‌ک نابێ ببێتە لایه‌نگری هیچ کام لەلا‌یه‌نە دژ به‌یه‌که‌کان لە شەڕی ناوچه‌کانی نفوز، به‌ڵکو ئه‌بێ زیاترئامرازەکانی به‌هیزبوون فه‌راهەم بکات، هەرلە شەڕیک خستنی فراوان و پتەو تا ئامرازەکانی به‌رگری هاوچه‌رخ.

https://www.duvarenglish.com/columns/2020/10/03/red-kurdistan-in-nagorno-karabakh

2.http://chawigal.com/?p=3963




بازاڕى ئازاد تاڵان و قۆرخ نیە

 

وەک چەمکى سیاسى، ئابورى وە فەلسەفى زووتر لە چەند وتارا و باسى بازارى ئازادم کردووە، وە ئەوەى لێرە دا زیاتر تیشکى ئەخەمە سەر ئەمەیە کە چۆن بە ناوى بازارى ئازاد وەک هەندێ ناوى تر وە ک نیشتیمانى، نەتەوەیی، ئاینى وە یا مەزهەبى و تیرەى و تا یفیەوە لە زۆر شوێن بەخراپترین شێوە بەکاردێ وە کەلکى لى وەردەگیرى بۆ ئەنجامدانى کارى تاڵان و تاوانى ئابوورى.
پیش هەرشتێ: سەروەرى یاسا، سستمى سیاسى دیموکراسى، یاساغ کردنى قۆرخ کارى، مافى بەکاربەر، چاودێرى بازاڕ دارایى وە بازاى کار، بوونى ژ یرخانى ئابوورى تۆکمە لەگەڵ کەرتى تایبەتى پێش کەوتوو، وە ئەمجار ئازادى میدیاو هەلى یەکسان بۆ هەموان لەگەڵ بەرپر سیاریەتى نیشتیمانى، نەتەوەیی، ژینگەیی/ تەندروستى وە کۆمەلایەتى مەرج و بنەمان بۆ بازاڕى ئازاد کە بتوانێ ئەنجامى تەندروستى هەبێ بۆ ژیانى ئابورى تاک و کۆمەڵگا.
وەک رێگەیەک بۆ گەشەى ئابورى کەلک وەرگرتن لە تواناو بەهرەى ى تاکەکان وەبە بەشدارى تواناکانى هەموان لە کۆى گشتى ژیانى ئابوورى و بەڕێوە بردنى وڵات، بازارٍى ئازاد بەلەبەرچاوگرتنى مەرجەکانى سەرەوە لە زۆر وڵاتانى ئەوروپا و ئەمەریکاى باکوور وهەندێ وڵاتى ئاسیا وەک یابان و کۆریاى باشوور ئەنجامى بێ وێنە و سەرسورهێنەرى هەبووە لە گەشەو پێشکەوتنى پیشەسازىو تەکنۆلۆجى وە گەشە ى تەواوى کەرتەکانى ئابوورى و بوارەکانى ژیان ، هە ڵبەتە لەگەڵ چەندها تێبینى.
دواى ڕووخانى بلۆکى سۆسیالیستى لە کۆتاى هەشتاکانى سەدەى ڕابردوو بازاڕى ئازاد بو بە مۆدێل و ناسنامەى ئابوورى جیهانى هەرلە یەکێتى سۆڤیەتى جاران و ئەوروپاى ڕۆژهەڵاتەوە تا ئەگاتە هەندێ لە وڵاتانى جیهانى سێیەم کە ئابوورى نیشتیمانیان پلان داڕێژراو بوو واتە دەوڵەتى بوو، ئابوورى بازاڕى ئازاد بوو بە جێگرەوەى ئابوورى دەوڵەتى.
لەو شوێنانە کەتوانرا بەهۆى سستمى سیاسى دیموکراسى کەم یان زۆر مەرجەکانى بازاڕى ئازاد لەبەرچاو بگیرێت، بازاڕى ئازاد کەم یان زۆر ڕۆڵى بینى لە گەشەى ئابوورى و تکامل کردن لەگەڵ ئابوورى ناوچەیى و جیهانى وەک ڕوسیا و ئەوروپاى ڕۆژهەڵات و ڤێتنام وە هەتا چینیش. بەڵام لەم شوینانە کە دەسەڵاتى سیاسى ناسنامەى ئابوورى و سیاسى دیاریان نیە وە لەسەر بنەماى ملیشیا یان نیمچە ملیشیا درووست بوون بازاڕى ئازاد بەکارهات وە سودى لێ وەرگیراوە لە لایەن دەسەڵات دارانەوە بۆ تاڵان کردن و قۆرخ کردنى هەموو کەرتەکانى ئابوورى بۆ بەرژەوەندى دەسەڵاتى خێزانى میلیشیایى وەک لە عراق و سوریا وە زۆربەى هەرە زۆرى وڵاتانى جیهانى سێهەم کە گەشەى دیموکراسى و بیر و فەرهەنگى سیاسى هاوچەرخ تیا لاوازە.
لەو شوێنانە کە دەسەڵاتى ملیشیا و نیمچە ملیشیا بوونى هەیە هەموو کەرتە ئابووریەکانى دەوڵتیان کە بە هێزى و با زوى خەڵک واتە بە مانوو بون و ئارەقى ناوچاوانى خەڵک وە بە پارەى خە لک درووست کرابوون تاڵان کرا، وە لە ڕێگەى هێزو نفوزى چەکدارى میشیاوە بازاڕ وکەرتە گرنگەکان و هەتا بچوکەکانى ترى ئابوری تاڵان و قۆرخ کران.
ئەم تاڵان و قۆرخ کاریە هەمو چالاکى و گەشەیەکى ژیانى ئابورى سست و لاواز کرد وە هەتا لە زۆر شوێندا هەر نەى هێشت، کە ئەمەش بووە هۆى کەمبونى دەرامەت، بێ کارى زۆر هە تا لە ناو دەرچوانى زاتکۆو خەلکى ئەکادیمى، وێران بوونى وە گەشە نەکردنى کەرتەکانى پەروەردە، تەندروستى وە روخانى بنەماکانى ئابورى نیشتمانى وە لەمەش ترسناک تر قەرز کردن و قەرزدار بوون بە وڵاتا ن و دامەزراوە داراییە جیهانیەکانە، کە ئەمەش وائەکات ئەم وڵاتانە تا داهاتویەکى نادیار نەک هەر ببنە بارمتەى قەرز داران، بەڵکو ئەبێ نەوە دواى نەوە کار بکات تەنها بۆ دانەوەى قەرزەکان کە خۆبان هیچ خێریان لەم قەرزانە نەکردووە کە وەرگیراون واتە نەوەکان بە قەرزدارى لەدایک دەبن وە ئەژین بۆ ئەوەى قەرز بدەنەوە.
ئەم ئاماژانەى سەرەوە ئەمە ئەگەیەنن کە قۆرخ کارى و تالانى بە ناوى بازاڕى ئازاد چالاکى وە ژیانى ئابوورى بە هەموو رەهەندە ئینسانى و نیشتمانیەکانیەوە سنوردار ئەکات و کورت ئەکاتەوە بۆ بەرژەوەندى بازنەیەکى بچوک و گوماناوى لە هەمان کاتیشدا خەڵکێکى زۆر بێبەش دەکرێ لە هەموو بەشداریەک لە چالاکى و ژیانى ئابورى کە لە ئەنجامدا ئەبێتە هۆى فاسد کرنى پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکان وە لەناوبردنى سە رمایەى مرۆیی کە لە هێز و توانا و بەهرەى گەنجان و خەڵکى بەئەزمونا بەرجەستە ئە بێ.
لە هەر شوێنێ تێگەشتن لە بازاڕى ئازاد بوو بە کارى تاڵانى وە قۆرخ کارى بێ گوێدانە وە بێ ئامادەبوونى مەرج و بنەماکانى بازاڕى ئازاد ئەوا لەم شوێنە ئابورى میلیشیایى/ نا بەرپرس بوونى هەیە کە هیچ پەیوەندییەکى بە زانستى ئابورى، بەرژەوەندى نەتەوەیى، نیشتیمانی وە هە ستى ئینسانیەوە نیە. نمونە بۆ ئەمە عێراقى ئێستایە لەگەڵ زۆر شوێنى تر کە میلیشیا یا بە ناو دەولەت بە، بەلام لە ناوەرۆکا میلیشیایی وەک زۆر بە ناو دەولەت لە رۆژهەلاتى ناوەراست و وەلاتانى تر ى جیهان کە بونەتە خاوەن دامەزراوەى ئابورى نەوت و کەرتى پەیوەندى و نیشتەجێ بوون وە بازرگانى لەگەڵ قۆرخکردنى هەموو چلاکیەکانى بازاڕ ، بەمەش دەسکەوتنى پارەى کاشى/ نقد خەیاڵى بۆ ملیشیا بەجۆرێ لە خەونیشا بە خۆیانەوە نەبینیوە.
هەر وەک لە چەند وتارى پێشودا ئاماژەم بە عەقڵیەتى دەسەڵاتى میلیشیا کردوە کە داماڵراوە لە ڕەهەندى نیشتیمانى و ئینسانى وە نەتەوەیى، بۆیە ناتوانرێ لەم سەرمایە زۆرە ى کە بە تالانى وە قۆرخ کارى دەستى میلشیا ئەکەوێ دووبارە سەرمایە گوزارى بکرێ لەخزمەتى خەڵک و نیشتیمان،کە لەئەنجامدا بەجۆرێ لە جۆر و میتۆدەکانى مافیایى لە دەستیان ئەڕوات کە لەئەنجامدا هەم خۆیان لەناو دەچن و گەلیش بۆ ئایندەیەکى نادیار ئەبێ لە ئازار و رەوشی نائاسایی وە کۆڵەمەرگیا بژی.کەواتە بۆ ئەوەى بازارى ئازاد بریتى نەبێ لە تالانى و قۆرخ کارى پیوستە زەمینەى ئابوورى و زانستى بۆ ئامادە بکرێ وە مەرج و بنەما کانى بە جددى لەبەر چاو بگیرێ.




ئایا دڵ سەرچاوەی بیرکردنەوەیە؟

  • دارا سڵێمان

لە زۆربەی شارستانییەتەکانی مێژوودا ئەو بۆچوونە هەبووە کە دڵ شوێن و سەرچاوەی هەست و هۆش و گشت بیرکردنەوەیەکە. ئەو جۆرە بیروڕایە بۆ وشەی دڵ، هەتا ئەمڕۆکەش لە گەلەک زمانەکانی جیهان وەک دەربڕینێک بۆ خۆشەویستی و هەست و هۆش و هی دیکە ڕەنگی داوەتەوە. میسرییە کۆنەکان یەکەمین شارستانییەتن لە دڵیان ڕوانیووە بە شێوەی هێمایەک بۆ سۆز و ژیریی و چاکە و خراپە، تا ڕادەیەک وای بۆ دەچوون کە مرۆڤەکان پاش مردن بەگوێرەی کێشی دڵیان لێپرسینەوەیان لەگەڵدا دەکرێت بۆ پاداشت، یان سزا وەرگرتن. هەر بۆیەش لە کاتی بەمۆمیاکردندا دڵیان دەهێشتەوە و مێشکیشیان وەک ئەندامێکی بێبایەخ فڕێ دەدا. بەهەمان شێوە لەلای چینییە کۆنەکان دڵ جێی گیان و بەرپرسی یەکەمی بیرکردنەوە و هزر و هۆش بووە. گریکییەکانیش دڵیان بە سەرچاوەی هەست و بیرکردنەوە داناوە، ژمارەیەک لە زانا و فەیلەسووفەکانیان هەموو ڕۆڵێکیان بۆ دڵ گەڕاندۆتەوە.
لە ئاینە ناسراوەکانیش دڵ نرخ و بەهایەکی مەزنی هەبووە، واتای ڕاستی و ئازایەتی و ڕەوشتبەرزی بەدەستەوە داوە. دڵ نێوەندی خوای ئاواتمان و چاوی سێیەمی ژیریی پایەبەرز و پیرۆزی هیندۆسییەکانە، ناخی تێگەیشتن و زانینی تاوییەکان و گەوهەری ڕوونی و پاکییە لای بوداییەکان. شوێنی ناسینی خواوەند بووە لە سێ ئاینە (ئاسمانییەکان)ی جوو و کرستیان و ئیسلام. دڵ لە تەوڕاتدا زێدی هەست و بیرکردنەوەکانە، کرستییانەکانیش ڕێزێکی گەورەی دڵ دەگرن، وەک زام و خوێنی عیسای خواوەند و پەرستنی دڵی مریەمی پاک و پیرۆز لێی دەڕوانن.
بەر لە ئیسلام، ئەوەی موسڵمانان پێی دەڵێن سەردەمی نەزانین، تێیدا ئەوە باو بووە کە دڵ شوێنی خۆشەویستی و شیکردنەوەی لۆژیکی و گشت کردارێکە لە، هەستکردن بە جوانی، نێوەندی ڕک و هەست و نەستەکان، چەقی بیرکردنەوە و بیرەوەرییەکان، شاردەنەوەی نهێنییەکان، ئاین و گەیشتن بەخواوەندەکان. کاتێکیش موحەمەدی دامەزرێنەری ئیسلام هات، هەمان ڕێچکەی گرتەبەر و درێژەی بەم تێڕوانینە دا بۆ دڵ، بەوەی مەڵبەندی هەموو ئەو شتگەلانەیە کە ناومان بردن، بۆ تاکە یەک جاریش لەئیسلامدا ئاماژە بە مێشک نەدراوە کە سەرچاوەی بیر و هۆش بێت.
ئەوانەی پێدا دەگرن لەوەی دڵ ئامرازی هۆشمەندی و بیرکردنەوەیە، بێگومان دووچاری هەڵەیەکی زەق دەبن لە زانستدا، سووربوونیشیان لەسەر ئەم هەڵەیە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە زانیارییەکی وایان دەربارەی چیەتی ئەندامی بیرکردنەوە و چۆنەتی ڕوودانی کار و فەرمانەکانی نییە. بۆیە لێرەدا پێمان باشە پێش وەڵامدانەوەی هەڵەکان و ڕوونکردنەوەی بابەتەکەمان، زۆر بەکورتی پێناسەیەکی زانستی دڵ و مێشک بکەین.

دڵ

کاتێک لە ڕوانگەیەکی زانستی ڕووتەوە لە دڵ دەدوێین ئەوا دەکارین بڵێین، ئەو ئەندامە ماسوولکەییەیە لە مرۆڤدا (لە زۆربەی ئاژەڵەکاندا) خوێن بۆ گشت بەشەکانی لەش دەگوازێتەوە، لەڕێی کۆمەڵێک لە لوولە خوێنبەرەکان کە کۆتاییان بە موولوولەکان دێت. خوێنبەرەکان خوێنی پاکی هەڵگری ئۆکسیجن و خۆراک دەگیێننە خانەکان، پاشان دووەم ئۆکسیدی کاربۆن و ماددە بەکاربراوەکان، واتە خوێنی پیس بەهۆی خوێنهێنەرە وردەکانەوە کۆدەکرێنەوە و دەبن بە لوولەی سەرەکیی پەلەکان و ئەندامەکان، دەرەنجام بە دوو لوولەی مەزن کە یەکێکیان لەبەشی خوارەوەی لەش، ئەوەی دیکەش لە سەرووی لەشەوە هاتوون، دەگەڕێنەوە بۆ لای ڕاستی دڵ، ئەمەش بە سووڕی گەورەی خوێن دەناسرێت. ئەو دەمەشی دڵ خوێنی لای ڕاستی دەنێرێتە سییەکان، بە هەناسەدان دووەم ئۆکسیدی کاربۆن فڕێ دەدرێتە دەرەوە و ئۆکسیجن هەڵدەمژرێت و خوێنی پاک دێتەوە لای چەپی دڵ، ئەمەشیان بە سووڕی بچووکی خوێن ناو دەبرێت.
لەمێژە مرۆڤ زانیاری هەبووە لەسەر دڵ، هەرچەندە بەتەواوی لە فەرمانەکانیشی تێنەگیشتبێت. گریکییە کۆنەکان یەکەمین شارستانییەتن بە چەند بۆچوونێکی تا ڕادەیەک زانستی پێناسەی دڵیان کردووە. بۆ نموونە ئەرستۆ پێی وا بووە، دڵ ئەندامی بەرهەمهێنەری خوێنە، ئەفلاتون دەیگوت دڵ سەرچاوەی سووڕی خوێنە، هیپۆکراتیش تێبینی سووڕانەوەی خوێنی کرد قۆناغ بە قۆناغ لە لەشەوە بۆ دڵ و سییەکان. بەڵام پزیشکی گریکی ناودار گالینۆس بەوردی فەرمانی خوێنبەر و خوێنهێنەرەکان و چۆنەتی دابەشبوونیان لە لەشدا دەستنیشان کرد. هەموو ئەو بیروڕایانەی گالینۆس بەفەرمی لەلایەن کلێسای ئەو کاتە وەرگیرا، ئەمەش تا نێزیکەی هەزار ساڵ هەر وا مایەوە. دوای ئەوە لە سەدەکانی ناوەڕاست پێناسەکانی ئیبن نەفیس ناسرا، پاشان چەندان زانای گەورەی دیکە بەدەر کەوتن و ئەم زانستەیان بەرەو پێشەوە برد، بە نموونە پزیشکی بەناوبانگ ولیەم هارفی. دەرەنجام بواری پزیشکی هەنگاوی زۆر مەزنی هاویشت، گەیشتە دۆزەوەی ئامێری هێلکاری کارەبایی دڵ، ئەوەی کە ویلیام ئەیندهۆڤن دایهێنا و خەڵاتی نۆبڵی پێ وەرگرت (١٩٢٤)، ئەو پێشکەوتنانە لەڕێی زانا و پزیشکان لە گەلەک دامەزراوە و ڕێکخراوی جیهانی، تا ئەمڕۆکەش هەر بەردەوامن.

مێشک

مێشک پێکهاتەیە لەناو کەلـلەسەردایە، لەڕێی دەمارەکانی کەلـلە و کڕۆکی بڕبڕە بەرپرسە لە گشت کار و فەرمانێکی کۆئەندامی دەمارەکی لەشی مرۆڤ. کردارە مرۆییە خۆنەویستەکانی وەک خێرایی لێدانی دڵ و هەناسەدان و هەرسکردن، لەلایەن مێشکەوە بەهۆی ئەندامی دەمارەکی خۆکارەوە بەڕێوە دەچێت. بەڵام ئەوانەی هۆشەکی و ئاڵۆزی لە شێوەی بیرکردنەوە و دەرنجامگیری لۆژیکی کە خۆویستن، بە هۆشێکی ئاگاوە ئەنجام دەدرێن.
بەبەردەوامی زانست توانای نوێ مێشک دەدۆزێتەوە، ئەو پێناسەیەی ئەمڕۆکە دەربارەی مێشک دەیزانین ئەوەیە کە کۆئەندامێکە وای لە ئێمە کردووە پێمان بگوترێت مرۆڤ. بە مێشکەوە هەستەکانمان هەن وەک، بینین، بیستن، بۆنکردن، تامکردن، بیرکردنەوە، هەر ئەویشە مرۆڤ دەکاتە خاوەن داهێنانە هونەرییەکان، زمان، گوتە و داڕشتنی ڕستەکان، ڕەفتارە ڕەوشتەکییەکان، ژیری و هۆشمەندی، هاوکات بەرپرسە لە کەسایەتی هەر تاکێک لە بیرەوەرییەکان، هەڵسوکەوتەکان، هەستکردن بە جیهانی دەوروبەر. هەموو ئەمەش لە بارستاییەک پێک دێت لە ڕۆن و پڕۆتینەکان بەکێشێکی نێزیکەی ١،٤ کیلۆگرام. مێشک یەکێکە لە گەورەترین ئەندامەکانی لەش، پتر لە ١٠٠ ملیار خانەی دەمارەکی لەخۆ دەگرێت، هەندێک لەو خانانە کاریان تەنیا ئەوە نییە کە زانیاری وەرگیراو شی بکەنەوە، بگرە لە توانایاندا هەیە هاوشێوەی کۆگەیەک، ژمارەیەکی یەکجار زۆر لە زانیاری گل بدەنەوە.
هەموومان بەبەردەوامی، یاخۆ بەناچاری وشەی هۆش، یان عەقڵ بەکار دەهێنین، بەڵام زۆربەمان نازانین وشەی هۆش بەو پێناسە گشتییە لە زانستدا هیچ واتایەکی نییە. لە کۆندا بۆچوونێکی وا هەبوو کە توانای تێگەیشتن، بڕیاردان، هەستکردن، گلدانەوەی زانیارییەکان و کار و کردەوەیەکی هۆشەکییەکان لەلایەن شتێکەوە، یان هێزێکەوە بەڕێوە دەچێت و ناویان نا بە هۆش. ئەو دەمەشی مرۆڤ ئەو توانا و چالاکیە لەدەست دەدات، ناوی شێتیان پێ داوە، لەو باوەڕەدا بوون هۆش بەشێکە لە گیان و شوێنەکەشی دڵە.
هەرچەندە لەمەشدا میسرییە کۆنەکان، یەکەمین ئەو شارستانییەتە بوون بەوردیی باسی مێشک و پێکهاتە و توێک و شلەمەنییەکانی ناوی و درێژبوونەی بەرەو کڕۆکی بڕبڕە کردووە، بەڵام ئەوانەی زانیوویانە مێشک شوێنی بیرکردنەوەیە، گریکییەکان بوونە لە دەوروبەری ٥٨٠ ساڵ بەر لە زاین. لە ئیسلامیشدا لە سەردەمی عەباسییەکان، هەندێ زانا لە گەلەک ڕووەوە ئاماژەیان بە کار و کردەوەکانی مێشک داوە، وەک سەرچاوەیەکی سەرەکی بۆ بیر و هۆش. بە بڵاوبوونەوەی پتری توێکاری لەش لە سەدەی هەژدەیەمەوە، چییەتی مێشک و بەش و لکەکانی کە لێیەوە دەردەچن، چۆنەتی هەستکردن و بینین و بیستن و هی دیکە، ڕۆژ لەدوای ڕۆژ دەدۆزرانەوە. لە سەدەی نۆزدەیەمیش پزیشکی نەشتەرگەری فەڕەنسی ناودار پاول بڕۆکا، ڕووبەری بەرپرسیار لە ئاخافتن و داڕشتنی لە مێشکدا دەستنیشان کرد، پاش ئەمە پێشکەوتنە پزیشکییەکان هەتا ئەمڕۆکەش زۆر بەخێرایی هەنگاو دەنێن. بۆیە لەم چەرخەی کە زانست لە لوتکەدایە دەکارین بەدڵنیاییەوە ببێژین، مێشک شوێنی گشت کار و فەرمانێکی هزریی لە بیرکردنەوە و هۆشمەندی و ئەوانەی دیکەیە، بۆ سەلماندنی ئەمەش بە سەدان هەزار تۆژینەوەی زانستی لەبەردەستماندا هەن.

بەچی بەڵگەیەک دڵ شوێنی بیر و هۆشە! 

چەند تۆژەرێکی ئایندار لەبەر پاشخانی ئاینییان، بۆچوونیان ئەوەیە کە دڵ چەق و کانگای سۆز و بیرکردنەوە و هۆشە، پێیان وایە زانستیش پاڵپشتی بیروڕاکانیان دەکات. موسڵمانانیش هەمیشە دەبێژن کە هەرچییەک لە قورئاندا هاتووە، لەگەڵ زانستدا یەک دەگرێتەوە، لەم بابەتەی دڵیشدا هیچ دژایەتییەک نایێتە ئاراوە. بەڵام کەسانی بێلایەن و دوور لە کاریگەری ئاینەکان، بەچاکی دەزانن کە هۆکاری بوونی ئەو بیروڕایە نازانستییانە لە باوەڕدارییانەوە سەرچاوە دەگرێت، چونکە هیچ کەسێک ناتوانێ بەئاسانی دەستبەرداری ئاینی پێشینانی ببێتەوە کە هەر لە منداڵێیەوە لەسەری ڕاهاتووە. زۆر سەختە ئەمانە باوەڕ بەوە بکەن ئاینەکەیان هەڵەیە و کتێبە پیرۆزەکەشیان دەستکردی مرۆڤە و نێردراوی خوا نییە، بۆیە تا متمانەیان بەرانبەر بە ئاینەکەیان لەق نەبێ، ئامادەن هەموو ڕاستییەکان بەلاوە بنێن و باوەڕ بە هەر شتێک بکەن لە ئاینەکەیاندا هاتووە بەبێ گوێدان بە لۆژیک و زانیاری ڕاستەقینە.
دانەری قورئان لە ژمارەیەکی زۆری ئایەتەکاندا، دڵی (نەک مێشک) بە شوێنی کۆمەڵێک شت داناوە هەندێک لەوانە، باوەڕداری و گومان، هۆش و بیرکردنەوە و پاراستنی نهێنییەکان. وەک لەو نموونانەوە بەدەر دەکەوێت؛
قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ (المائدة ٤١): دڵی باوەڕهێنان.
وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (التوبة ٤٥): دڵی گوماندار.
لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا (الأعراف ١٧٩): دڵ بۆ تێگەیشتن.
لهمْ قلوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا (الحج ٤٦): دڵی هۆشمەند.
وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ (الأحزاب ٥١): دڵی خاون نهێنی.
موسڵمانان بۆ چارەسەری ئەم کێشە مەزنانەی قورئان، یان ئەوەتا دەبێ دەرەنجامی تۆژینەوە و ئەزموونە زانستییەکان وەربگرن و دان بەهەڵەبوونی قورئان بهێنن، یاخۆ بەدوای لێکدانەوە و پینەکردنی جۆراجۆردا بگەڕێن.
لێرەدا لە پێناو پشتگیری کردنی بۆچوونەکانی قورئان و سەلماندنی ئەوەی دڵ سەرچاوەی هۆش و بیرکردنەوەیە، زۆربەی ئاینداران و بەتایبەتی موسڵمانان بە پلەی یەکەم پەنا دەبەنە بەر کتێبی پاوڵ پیرساڵ بەناوی نهێنی دڵ (The heart’s code). هەرچەندە ڕاستە ئەم نووسەرە ئاماژەی بە ڕۆڵی دڵ کردووە لە هەندێ ڕەفتار و بیرەوەری لەلای مرۆڤدا، بەڵام لە هیچ شوێنێکدا نەی گوتووە کە دڵ نێوەند و چەقی هۆش و تێگەیشتنە. کتێبەکەی پیرساڵ کتێبی کەسێکی شارەزایە لە چارەسەری دەروونی، نەک پزیشکێکی پسپۆڕ لە دڵ، یان کارئەندامزانی (فسیۆلۆژی). ئەمەش خۆی دانی پێدا هێناوە کە گەلەک بیروڕای تایبەتی خۆی نووسیوەتەوە و کتێبەکەی بۆ خوێنەرانە بەگشتی و نابێ بە سەرچاوەیەکی زانستی باوەڕپێکراو لێی بڕواندرێت. پیرساڵ پشت دەبەستێت بە چەند چیرۆککێکی کەم، کەچی سەدانی دیکەی فەرامۆش کردووە کە لەگەڵ بۆچوونەکەی ئەودا ناگونجێن. نووسەر بەسەرهاتی گێڕدراوەی نەخۆشەکانی وەک بەڵگە دەستنیشان کردووە (anecdotal evidence)، بێگومان ئەم دەرەنجامانەش لە کۆمەڵگە زانستییەکاندا هەرگیز بە زانستی ڕاستەقینە هەژمار ناکرێت. بەڵام لەبەرئەوەی ئەو ئاینانەی دڵیان بە کانگای بیر و هۆش داناوە، بۆیە کتێبێکی ئاوا هەر دەبێ لای لایەنگرانیان بایەخێکی تەواوی پێبدرێت.
کورتەی کتێبەکە ئەوەیە، هەندێک لەوانەی دڵی کەسانی دییان بۆ گوێزراوەتەوە، ڕەفتار و هەڵسوکەوتی خاوەن دڵەکان وەردەگرن. ئەوەی جێی سەرنجە پیرساڵ دەڵێت، ئەوەی هەیە خودی نەخۆشەکان باسیان کردووە، بەڵام خۆی هەوڵی نەداوە لە ڕاستییەتی ئەو بەسەرهاتانە بکۆڵێتەوە. لە هەمووی گرینگتر لەم کتێبەدا چەند جار ئەوە دووپات کراوەتەوە کە ژمارەیەکی زۆر لەوانەی دڵیان پێدراوە، هیچ گۆڕانکارییەک لێیاندا ڕووی نەداوە! لە لایەکی دیکەوە ئەوانەی پیرساڵ ناوی بردوون، گشتیان لەوانە بوون دڵێ کەسانی دییان بۆ گوێزرابۆوە، ئەمەش لە نۆهەتەکانی سەدەی ڕابردوو بووە، واتە پێش داهێنانەکانی دڵی دەستکردی پێشکەوتوو. لەبەرئەوەش کتێبەکە زانستی نەبووە، بۆیە دەبینین تا ئێستە بە پشتبەستن بە زانیارییە نوێیەکان، جارێکی دیکە چاپ نەکراوەتەوە.
لێرەدا پێمان باشە هەندێ لە ڕووداو و بەسەرهاتی دیارکراو کە دەکرێنە بەڵگە، لەوانەی پیرساڵ و هی دی کە لە کەسانی جیاجیا بیستراوە ڕیز بکەین؛
– کلیر ژنێکە نێزیک بووەوە لە مردن لەبەر بەرزبوونەوەیەکی زۆری فشاری خوێنی سییەکی، بەمەش پزیشکان توانییان بەسەرکەوتوویی دڵ و سییەکانی کوڕێکی گەنجی بۆ بڕوێنن کە ڕووداوی هاتوچۆ ببووە هۆی مردنی مێشکی. پاش نەشتەرگەری ئەو ژنە بووە خاوەن گەلەک ڕەفتاری پیاوانە، خۆراک و خواردنەوەی بووە شتانێک پێشتر حەزی لێیان نەبووە، واشی لێهات چەندان جار خەون بە کەسی خۆبەخش ببینێت.
– ژنێکی هاوڕەگەزخوازی تەمەن ٢٩ ساڵ، خواردەمەنی ژەمە خێراکانی (وەک هەمبەرگەر) زۆر پێخۆش بوو، دوای گوێزانەوەی دڵی کچێکی ڕوەکی، بووە کەسێکی ڕوەکخۆر و هاوڕەگەزخوازییەکەشی نەما.
– کچێک دڵێ کچێکی دی بۆ داندرا کە ڕووداوی هاتوچۆ ببووە هۆکاری مردنی، دەڵێن ئەو کچەی دڵەکەی وەرگرتبوو، بەردەوام باسی ژانی سنگی دەکرد و هەستی دەکرد شتێکی بەهێز خۆی بە سنگییەوە دەکێشێت، پاشان دەرکەوت کە خاوەن دڵ دوای ڕووداوەکە ماوەیەک ژیا، بەڵام هەتا مرد دەیگوت سنگم ئازاری هەیە.
– لە ڕاپۆرتێکدا هاتووە کچێکی تەمەن ٨ ساڵ، دڵی کچێکی کوژراوی تەمەن ١٠ ساڵی بۆ دەگوێزنەوە، پاش ماوەیەک شەوانە خەونی ترسناک بە پیاوێکی تاوانکار دەبینێت، پزیشکانی دەروونی پێیان نەکرا چارەسەری بکەن، دوای ئەوە دایکی پۆلیسی لەم بابەتە ئاگادار کردەوە، کچەکە لەڕێی خەونەکانییەوە توانی زانیاری تەواو لەسەر تاوانبارەکە و چۆنەتی ئەنجامدانی تاوانەکە بە پۆلیس بدات.

ڕاستکردنەوەی تێگەیشتنە هەڵەکان

ئەگەر لە پزیشکێک بپرسیت کاتێک نەخۆشێک دەهێننە لات و پێت دەڵێن هۆشی (لەدەستداوە)، بیرت بۆ کێشەی مێشک، یان دڵ دەچێت؟ وەڵامەکەی بێگومان مێشکە، بەتایبەتیش لۆی پێشەوەی مێشک کە پێی دەگوترێت، سیستەمی میسۆلیمبیک (mesolimbic system)، چارەسەرکەشی بە دەرمانەکانی مێشکە نەک دڵ، ئەوانەی کار لەسەر وەرگرەکانی دۆپامین و سیرۆتۆنین دەکەن لە خانەکانی مێشک. بە هەمان شێوە ئەو کەسەی گرفتی بێهێزی هەیە لە بیرەوەردا، ڕاستەوخۆ پزیشکان دەزانن ئەمەیان نەخۆشییەکی مێشکە. بەرانبەر بەمەش ئەوانەی دووچاری نەخۆشییە جیاجیاکانی دڵ بوونەتەوە، هیچ پزیشکێک پێمان ناڵێت کە تووشی کەموکووڕی بوونە لە توانای مێشکیان و هۆشمەندی و تێگەیشتنیان. کەچی تووشبووان بە گرفت و خوێنبەربوونی مێشک، کۆمەڵێک کێشەی مەترسیدار لە لایاندا سەرهەڵ دەدات لە پەشێوی هزر و بیر و فەرمانە هۆشەکییەکان.
لە زانستدا ئەوەی هەیە تەنیا کۆمەڵە کار و پیشەیەکی مێشکە و ناونراون بە فەرمانە زانینەکییەکان (Cognitive functions)، بەوەی هەر کارێک چەند خانەیەک لێی بەرپرسیارن، خانە هەیە تایبەت بە بیرەوەر، بۆ شیکار و بیرکردنەوەی لۆژیکی، هی دیکەش پەیوەستە بە تێگەیشتن، زانین و بڕیاردان و هەڵوێست وەرگرتن لە هەندێ بواردا. ئەم خانانە هەر هەموویان تا ڕادەیەک سەربەخۆن و لەڕێی دەمارگەلەکانەوە پێک بەندن، هەر کێشە و شێوانێک هەبێ لە کۆمەڵە خانەیەک لەمانەی ئاماژەمان پێیان کرد، کاریگەری لەسەر ئەو فەرمان و تایبەتمەندییە هەیە کە لێیەوە بەرپرسن. بۆ نموونە کاتێک خانەکانی کاری بیرەوەر و گلدانەوەی زانیاری کەمخایەن لەناو دەچن، ئەوانەی دەکەونە بەشی پێشەوەی سەر و دوو تەنیشتەکانی هیپۆکامپس (Hippocampus)، وا لە کەسەکە دەکات توانای هەڵگرتنی زانیاری بەرەبەرە کز ببێت و سەرەتای نەخۆشی ئاڵزهایمەری لێ بەدەر بکەوێت، بێگومان ئەمەش فەرمانێکە و بەستراوەتەوە بە خانەکانی مێشک و بە هیچ شێوەیەک پێوەندی بە دڵەوە نییە. هاوشێوەی ئەوە نەخۆشی پەشێوی و شڵەژانی دەروونی (شیزۆفرێنیا)، کار لە خانەکانی توێکی مێشک و ئەو بەشەی بەرپرسە لە زانین و شیکردنەوەی زانیارییەکان و چەند بابەتێکی دیکە دەکات، ئەمەش لە کۆندا دەگوترا کە کەسەکە مێشکی خۆی لەدەست داوە و (شێت) بووە. بەڵام ئەمڕۆکە بە چارەسەری و دەرمانی گونجاوی کارکردوو لەسەر وەرگرەکان، دەتوانن ئەو خانانەی بەر زیان کەوتوون تا ئاستێکی باش، یانیش هەر بەتەواوی چاکیان بکاتەوە.
ئەوەی ئەمڕۆ باس لە توانای دڵ دەکات بۆ هۆش و هەستەکان، کەسێکی دوورە لە زانست، چونکە زانستەکانی بواری پزیشکی دووپاتی ئەوە دەکەنەوە کە دڵ جگە لە ترومپایەک زیاتر هیچی دی نییە، هەرگیز پێوەندیشی بە زانین و بیرکردنەوەوە نییە. بێگومان دڵ تووشی پەشێوی و شێوان دەبێ لە دەرنجامی هەڵچوونی دەروونی و کێشەی ئەندامەکانی دیکەوە، ئەوەشە نهێنی پێکبەندبوونی دڵ و هەستەکان کە وا دەکات گۆڕانکاری لە لێدانی دڵ ڕوو بدات، بەهۆی ئەو شتانەی کاریگەریان هەیە لەسەر هەست و نەستەکانی مرۆڤ. دوو ئەندام بەرپرسن لە کارلێکی مرۆڤ بە سروشتی دەوروبەرەکەی و بەبەرهەمهێنانی هەست و سۆزەکان، ئەوانیش مێشک و کڕۆکی بڕبڕەن (کۆئەندامی هەستەکی)، ئەوانەی دەمارە هەستەکییەکان دەیان گوێزنەوە و پێهاتوون لە ماددە کیمیاییەکان و هۆڕمۆنەکان کە دەست بەسەر گشت کردارێکی سۆز و هەستەکان دادەگرن، بەوەی کاتێک دەڕژێنە ناو خوێن کار لە هەموو بەشێکی لەش دەکەن. بەڵام پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە، بۆچی کاتێک هەست بە سۆز و خۆشەویستی دەکەین دووچاری پەشێوی و خێرایی لێدانی دڵ دەبین؟ پسپۆڕ و شارەزایانی ئەو بوارە دەڵێن، چونکە دڵ لە چوار ئارستەوە بە مێشکەوە بەندە ئەوانیش، پێکبەندی دەمارەکی، پێکبەندی زیندەکیمیایی (هۆڕمۆنەکان)، پێکبەندی کاڕۆموگناتیسی، پێکبەندی فیزیۆزیندەکی، ئەوانە هەموویان وا دەکەن دڵ بکەوێتە بە کاریگەریی ئەو شتانەی هەستیان پێ دەکەین.
لە ڕووانگەیەکی دییەوە لایەنگرانی ئەوانەی دڵ بە چەقی بیر و هۆش دەزانن، بیانوویان ئەوەیە دڵ خاوەنی ٤٠ هەزار کۆتا دەمارەکییەکانە، پێیان وایە ئەمەش ژمارەیەکی گەلەک زۆرە، بۆیە دەبێ دڵ چەندان فەرمان بگرێتە ئەستۆ. پێویستە بەوانە بگوترێت، بوونی کۆتای دەمارەکی لە دڵدا سەلمێنەری ئەوەیە، مێشک بە دڵەوە بەندە و دەست دەگرێت بەو فەرمانانەی دڵ بەڕێوەیان دەبات. ئەی ئەمانە دەبێ چی بڵێن دەربارەی کۆئەندامی زایەندی، ئەوەی بە زیاتر لە ١٠٠ هەزار کۆتا دەمارەکییەکان بە مێشکەوە بەستراوە، ئایا ئەمەشیان شوێنی بیرکردنەوەیە؟ دڵ بەندە بە مێشک هاوشێوەی هەموو ئەندامەکانی دیکەی لەش وەک گەدە، کەواتە ئەوانەی ئەم پێکبەندییەی نێوان مێشک و دڵ دەکەنە هۆکاری ئەوەی دڵ دەتوانێت بیربکاتەوە، دەبێ دان بەوەشدا بهێنن کە گەدەش دەتوانێت خاوەنی بیرکردنەوە بێت.
ئەوانەشی پێیان وایە دڵ سەرچاوەی بیرکردنەوە و هۆشە لەبەر مەزنی و چییەتی کارەکانی، دەبێ بزانن ئەگەر ئەمە ڕاست بووایە، دەبووایە فیل و زەڕافە ژیرتر بن لە مرۆڤ، چونکە ئەم ئاژەڵانە دڵی گەورەتریان هەیە لە لایەنی قەبارە و فەرمانەوە. بەڵام زانستی پزیشکی پێمان دەڵێت، مرۆڤ لەم ئاژەڵانە هۆشمەندترە، لەبەرئەوەی هەم لە ڕێژەی مەزنی قەبارەی مێشکیان بەرانبەر بە کێشی لەش، هەمیش خاوەنی سێ هێندە پتر خانەی دەمارەکییە لەوەی فیل و ئاژەڵە زلەکان.
خاڵێکی دیکەی کە چەندان جار پەنای بۆ دەبردرێت ئەوەیە، گوێزانەوەی دڵ وا لە کەسی وەرگر دەکات، تووشی شڵەژان و خەمۆکی ببن و حەز و ئارەزوویان بگۆڕێت. بێگومان ئەمە ڕاستە و پزیشکەکانیش دەبێژن، ئەم کێشە و گرفتانە لە گشت نەشتەرگەرییەکی لابردن، یاخۆ ڕوواندنی ئەندامی گەورەی لەش ڕوو دەدات لە شێوەی، بڕینەوەی پەلێک، چاندنی جگەر و گورچیلە، نەشتەرگەری دڵ، هەتا ئەگەر دڵیش نەگۆڕدرێت. هۆکارەکەی ئەوەیە فشارێکی یەکجار بەهێز دەکەوێتە سەر لەش، بەتایبەتی لەسەر مێشک پاش نەشتەرگەرییەکی مەزن و نێزیک بوونەوە لە مردن، یاخۆ هەستکردن بە نەمانی پەلێک، یان ئەندامێکی لەش. هاوکات سڕکردنی درێژخایەن و نیشانەی لابەلایی نەخوازراوی ئەو دەرمانانەی بەکار دەهێندرێن لەدوای چاندنی دڵ، بۆ دامرکاندنەوەی بەرگریکردنی لەش بۆ ئەندامێکی نامۆ و نوێ کاریگەرییان زۆرە. بەداخەوە لەم بابەتانەدا هەندێ لە پزیشکانیش لەپێناو بەرژەوەندی خۆیان و بیروباوەڕەکەیان، دێن و ڕاڤەی نالۆژیکی و هەڵەی پێ دەدەن و هۆکاری ڕاستەقینەی زانستیش فەرامۆش دەکەن.
بۆ ڕوونکردنەوە و تێگەیشتنی پتری کاریگەری ڕوواندنی دڵ، دەمانەوێ ئاماژە بدەین بە ناسراوترین چیرۆک لەم ڕووەوە دەربارەی ئەو دڵە دەستکردەی کە درێژترین ماوەی بەخشییە هەڵگرەکەی بۆ ئەوەی لە ژیاندا بمێنێتەوە. بابەتەکەش ئەوەیە لە لەندەنی وڵاتی ئینگلستان لە ساڵی ٢٠٠٠دا نەشتەرگەرییەک کرا بۆ چاندنی دڵێکی دەستکرد بۆ هاوڵاتی پیتەر هۆوتن Peter Houghton کە قەبارەکەی هێندەی پەنجەی گەورەی مرۆڤ دەبوو. ئەم دڵە توانی نێزیکەی ٧ ساڵ درێژە بەژیانی نەخۆشەکە بدات، دڵەکەش جۆری (جارفیک) بوو کە لەلایەن کۆمپانیای جارفیکی ئەمریکییەوە دروست کرابوو، بە پیل کاری دەکرد و بە ئامێرێک ڕێک دەخرا و بە پشتێنەی نەخۆشەکەوە دەبەسترا. پێویستە هەر لە سەرەتاوە ئەوەش بڵێین، ئەوەی بۆ پیتەر چاندرا پێی ناگوترێت دڵ، بگرە تەنیا ترومپایەک بوو لەپاڵ دڵی سروشتی خۆی.
دراوسێ و هاوڕێکەی دەیگوت، پیتەر کەسێکی مەزن بوو، پاش نەشتەرگەرییەکە لەو حەفت ساڵەدا هەموو ژیانی بۆ کاری چاکە وەک ئەندامێکی هەرە چالاک لە نێوەندی خێرخوازی بۆ تۆژینەوەی نەخۆشییەکانی دڵ تەرخان کرد. هەمیشە لە گەشت و گەڕانیش بوو و لە ڕێی چەندان ڕێکخراوەی جیهانی خەڵکی دیکەی هان دەدا بۆ یارمەتیدانی نەخۆشانی دڵ. بێگومان ئەمانەش تەواو ماندووی کردن، بەتایبەتیش کاتێک بووە سەرۆکی دامەزراوەی کێشە و گرفتی دڵ، بەمەش لە ساڵی ٢٠٠٧ کۆچی دوایی کرد.
کەسانێکی زۆر چاوپێکەوتنیان لەگەڵ پیتەر دەکرد و دەربارەی تەندروستییەکەی پرسیاریان لێ دەکرد. ئەو هەردەم سوپاسگوزار بوو بۆ ئەو دڵە دەستکردەی لە مردن ڕزگاری کرد، بەڵام گلەیی لەخۆی دەکرد کە بۆچی ساردییەک لە هەستیدا بەدی دەکات، لەبەرچیش لە پێوەندی بە نەوەکانییەوە وەک پێشان گەرموگوڕ نییە؟ یەکێک لەو ڕۆژنامەنووسانەی گفتوگۆی لەگەڵدا کرد دەبێژێت، پیتەر وای لێهات گۆڕان بەسەر بیروباوەڕیدا بێت و هیچ گرینگی بە پارە نەدات، نەشزانێت هیوا و ئامانجی لەم ژیانەدا چین؟ ئەوەی جێی سەرنجە کاتێک لە سەرۆکی بەشی پزیشکی زانکۆی پێنسیلڤانیایان پرسی بۆ ئەمە و ئایا دڵ بەندە بە هەست و بیرکردنەوە؟ گوتی، ئەم بابەتە هیچ گرینگییەکی نییە، زاناکان هیچ بایەخێک بەوە نادەن، کەسیشمان لە پێوەندی نێوان هۆش و سۆز لەگەڵ ئەندامەکانی لەش لێکۆڵینەوە ناکات!
ئەوانەی هەوڵ دەدەن بە هەر شێوەیەک بێت دڵ ببەستنەوە بە هۆشمەندی، بە دوو خاڵی ئاشکرا و ڕوون دیسانەوە وەڵامیان دەدەینەوە، یەکەمیان گوتومانە کە ئەوەی بۆ پیتەر ئەنجام درا گواستنەوەی دڵ نەبوو، بگرە دانانی ترومپایەکی بچووک بوو بۆ یارمەتیدانی ئەو دڵەکەی کە هەر لە شووێن خۆیدا مایەوە. ئەمە خودی پیتەر بەدرێژی باسی لێوە کردووە لە کتێبەکەیدا (ساڵی ٢٠٠١) بەناوی: مەرگ، دەمریت و نامریت (Death, Dying and Not Dying). دووەمیشیان، ئەم کتێبە هەندێ بەشی پێش نەشتەرگەرییەکە ئامادە کرابوو، بەشەکانی دیکەی دوای ئەنجامدانی نەشتەرگەرییەکە نووسرایەوە و بە دوو ساڵ ئینجا تەواو کرا. هەموو ئەمانەش پاش ئەوەی لەگەڵ سێ هاوڕێیەکەی، یەکیان موسڵمانی سوونە و یەکێکی شیعە و ئەوەی دیکەی ئاینێکی دی، دەربارەی چەندان بابەتی جۆراوجۆری ئاینی گفتوگۆی کرد وەک، خوا و گیان، ژیان و مردن، هەست و هۆشەکان، بێگومان ئەمانە گشتیان بە هۆکار و کاریگەری نەشتەرگەرییەکە خرانە چوارچێوەی کۆمەڵە بیرۆکەیەکی جیاواز و تایبەتی. بەوانەوە دەگەینە ئەو دەرنجامەی کە بە دانانی دڵێکی تەوایش هیچ گۆرانکارییەکی بنەڕەتی نایێتە کایەوە و نەخۆشەکان هەرگیز کەسایەتی ڕاستەقینەی خۆیان لەدەست نادەن. بەڵام وەک چەندان جار جەختی لەسەر کرایەوە کە ڕووداوێکی گەورەی لەم شێوەیە، بێگومان ڕۆڵی هەر دەبێت بۆ شێوازی ژیان و ڕەفتار و هەڵسوکەوتەکان.
ئەوەی لێرەدا شایەنی ئاماژەپێکردنە، شانشینی عەرەبی سعودی لەبواری نەشتەرگەری ڕواندنی دڵ، لە پێشەوەی زۆربەی وڵاتانی ئیسلامییە، ژمارەیەکی یەکجار زۆر چاندنی دڵی تێدا ئەنجام دراوە. دەربارەی ئەو بابەتە دکتۆر موحەمەد عەبدول بار لە وتاریکدا دەڵێت، گەلەک لە شارستانییەتەکان لە مێژوودا وای بۆ دەچوون دڵ شوێنی هەست و بیر و هۆشە، کەچی دەبینین هەموو ئەوانەی دڵیان بۆ گوێزراوەتەوە، هیچ گۆڕانکارییەک لە هەست و سۆز و کەسایەتییان ڕووی نەداوە. ئەو موسڵمانە سعودییەی دڵی کرستیانێکی فلیپینی وەرگرتبوو، ئەو نەخشە جوگرافیاییەی کە هەی بوو پێش نەشتەرگری، دەربارەی وڵات و شار و ماڵەکەی گۆڕانی بەسەردا نەهات، هاوکات لە باوەڕداری و ئاین و هەستی بەرانبەر بە منداڵ و ژنەکەی وەک خۆی مابوونەوە، دڵیشی بۆ ئەو کچە فلیپینییە نەدەچوو کە خۆشەویستی کەسی خاوەن دڵ بوو. هۆکاری ئەمانە لەوەدایە کە نێوەندی گلدانەوەی ئەو زانیارییانە مێشکە، دڵ نییە، چونکە مێشک تەنیا ئەوەی لە دڵ دەخوازێت کە خوێنی هەڵگری خۆراکی پێ ببەخشێت، نەک زانیارییەکان.
لەبارەی ئەمەوە پزیشک و پڕۆفیسۆر (کاری شوارتز) لە زانکۆی ئەریزۆنا دەڵێ، ژمارەیەکی زۆر لە لێکۆڵینەوەکان دەی سەلمێنن کە پاش نەشتەرگەری مەزن، گۆڕانکاری لە ڕەفتار و هەڵسوکەوت ڕوو دەدات، ئەمەش نەک تەنیا دوای نەشتەرگەری دڵ، بگرە زۆربەی ئەندامەکانی دیکەی لەش. بۆ نموونە ژنێک بەناوی لیندا کامور گورچیلەیەکی خۆی دەبەخشێتە پیاوەکەی، لێرەشدا پاش نەشتەرگەری، پیاوەکە بەردەوام یاریدەی ژنەکەی دەدا لە کاری پاککردنەوەی ناوماڵ و چێشتلێنان و بازاڕکردن، ئەمانەش چەند کردارێک بوون کە پیاوەکە بەر لە وەرگرتنی گورچیلەکە ڕقی لێیان دەبووەوە. بەڵام زۆریش ڕێی تێدەچێت ئەو پیاوە لەبەر سوپاسگوزاری و زێدەبوونی خۆشەویستی بۆ ژنەکەی، ئەم گۆڕانکارییانەی بەسەردا هاتبێت؟
ئەوەی ئاشکرایە کە دڵی دەستکرد، بابەتی دانەپاڵی هۆش و بیرکردنەوەی بۆ دڵ بەتەواوی بەلاوە نا، چونکە ساڵانە نێزەکەی دە هەزار کەس دڵێ دەستکردیان بۆ دادەنرێت، کەسیش نەی بیستووە یەکێکیان، بیر و هۆش، یان نهێنییەکانی ژیان، یاخۆ بیرەوەری و زانیاری کۆنینەی لەبیر چووبێتەوە. نوێترین ئەو دڵە دەستکردانە تا پێنج ساڵ و پتریش کار دەکەن و پاشان جارێکی دی دەگۆڕدرێنەوە، لە پڕۆژەکانی داهاتوو هەوڵ دەدرێ لەم بوارانەدا، چاکسازی پتر ئەنجام بدرێن و ژمارەیەکی گەلەک زۆر دڵی هەمیشەیی بەبەرهەم بهێندرێت.
سەرباری ئەمانە، تۆژینەوە نوێیەکان پێمان ڕادەگەێنن کە دەشێ ئەندامەکانی ئاژەڵان بگوێزرێنەوە بۆ مرۆڤ. لەبارەی ئەمەوە شارەزایانی پزیشکی بۆ گواستنەوەی دڵ لە بەریتانیدا، پاش کۆمەڵێک لە ئەزموونی یەک بەدوای یەک، گەیشتوونەتە ئەو دەرنجامەی کە لەم دوو یان سێ ساڵەی داهاتوو دەتواندرێت دڵی بەراز دابندرێت بۆ ئەو مرۆڤانەی کێشەی دڵیان هەیە، یان دڵیان لەکار کەوتووە. بە ئەنجامدان و سەرکەوتنی ئەم هەوڵانەی زاناکانی هاوچەرخ، دەبێ ئەوانەی دڵ بە سەرچاوەی هزر و هۆش و بیرکردنەوە دادەنێن، دەربارەی ئەمە چی بڵێن؟
………………………….

سەرچاوەکان؛

http://salimalshama.com/emotion-and-reason-between-the-mind-and-the-heart/
https://www.facebook.com/qurandebate/posts/1240159412719333/
http://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?aid=583384&r=0
https://arabic.euronews.com/2019/08/20/pig-hearts-discover-solution-for-heart-attack-patients-uk-transplant-possible
https://nourinoqail.wordpress.com/
https://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%84%D8%A8

دارا سڵێمان




که‌ی بۆمبی دیمۆگرافی ئەتەقێتەوه‌؟

له‌ گه‌ڵ مه‌شغوڵ بوونی هه مووکۆمه‌ڵانی خه‌ڵکی کوردوستان له‌ماوه‌ی ئه‌م 6 ساڵه‌ی ڕابڕدودا، وه‌ته‌ له‌ 2۰۱٤ وه‌ به‌ قه‌ یرانی دارایی ونه‌بوونی مووچه‌وه‌ که‌ تا ئێستاش به‌ رده‌وامه‌ ، ده‌یان هه زار وه‌ هه تا زیانریش یه‌ که‌ی نیشته‌ جێ بوون له‌ کوردوستان به‌ بیگانه‌ فرۆشراوه‌ .بۆیه‌ پێوسته‌ بپرسرێ به‌ کام یاسا ئه‌ م کاره‌ کراوه‌، ئه‌ گه‌ربه‌ یاسایه‌ ، کێ وه‌ به‌چ ها نده‌ریک ئه م یاسایه‌ی پیشنیارکردوه‌؟.
فرۆشتنی خاک ومڵکی کوردوستان بۆهه ندێ پاره‌ هیچ پاکانه‌یه‌ک هه ڵ ناگرێ جگه‌ له‌ جێ به‌ جێ کردنی پلانی دوژمنان وه‌ نه‌بونی هه ستی به‌ رپرسیاریه‌تی‌ به‌رامبه‌ر ژیان وداهاتووی گه‌ل و وه‌ڵات له‌ کاتی له‌م ره‌وشه‌ی که‌ کوردوستان پیا تئ ئه په‌ڕی که‌خه‌ڵکی هه مووناوچه‌ دابڕاوکان له‌ ژێرهه ڕه‌ شه‌ی ده‌رکردنان‌ وه‌هه تا له‌ ژێرهه ڕه‌ شه‌ی کۆمه‌ڵ کوژیشدان، ئه‌م رووداوانه‌ی دوایی که‌ له توزخورما تو روویان دا به هه وڵ دان به‌ داگیر کردنی زه‌وی ومڵکی کورد تا دیمۆگرافیای توزخورما توبۆهه میشه‌ بگۆرن نمونه‌یه‌ بۆبه‌ رنامه‌ی گۆرینی دیمۆگرافی کوردوستانی ده‌روه‌ی هه رێم،. ‌هه‌ ریه‌که‌ له‌م یه‌که‌ نییشته‌ جێ بووانه‌ که‌ فرۆشراون وه ئه‌ فرۆشرێن به‌ بیگانه‌ له‌ هه رێمی کوردوستان ،له‌ داهاتوودا ئه‌بنه‌ مین وبۆمب له‌‌ به‌رده‌م نه‌وه‌کانی داهاتوو .
بۆیه‌ پێویسته‌ که‌سانی دڵسۆزو خه‌م خۆری ئاینده‌ی وه‌ڵات ونه‌ ته‌ وه‌ له‌ سه‌رهه موو ئاسته‌کان هه وڵه‌کانیان بخه‌نه‌ گه‌ڕ بۆسنوردار کردنی هه موو ئه‌م هه وڵانه‌ بۆ گۆڕینی دیموۆگرافیانی کودروستان ،وه ڕێگه‌ نه‌درێ هه ندێ ده‌روون نزم بۆ پاره‌ ودڵ خۆشکردنی دوژمنانی کوردو بازرگانی و قوماربه‌ ژیان وئاینده‌ی نه‌ته‌ وه‌وه بکه‌ن وه‌ ئاسایش وئاشتی نه‌وه‌کانی داهاتوو له‌ ئێستاوه‌ وێران بکه‌ن و بکه‌نه‌ دۆزه‌خ.
ئه‌ م بابه‌ته‌ پیش زیاترله‌ ٥ ساڵ نوسراوه‌، که‌له‌ به‌رگرنگی بابه‌ت وه‌ زۆربوونی هه وڵه‌کان بۆ گۆڕینی دیمۆگرا‌ فی کوردوستان به‌زیانی گه لی کوردوستان به‌ پێویستم زانی دوباره‌ بڵاو‌ی بکه‌مه‌وه‌ .
دیمۆگرافی(Demography) لەبنەرەتدا وشەیەكی یۆنانیە كەماناكەی ژماردن/ ئاماركردنی خەڵكە بەڵام وەك زانست بریتیە لە زانستی كۆمەڵ/ جمعیەت (Population) كە مەبەستی تێگەیشتنە لە دینامیكی كۆمەڵ/ جمعیەت (Population dynamics ) بە لێكۆڵینەوە لەسەر سێ قۆناغی دیمۆگرافی، لەدایك بوون ، كۆچ كردن وە تەمەن كە (مردنیش) ئەگرێتەوە.
دیمۆگرافی ئەتوانرێ لەزۆر بواری تری كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوری هەتا جغرافیا بەكاربهێنرێت بۆ نمونە بۆ زانینی ڕەگەزەكان لەبواری خوێندن، بۆزانینی چەند كەس لەناو كۆمەڵ یان وڵاتداپەیڕەوی كام ئاین دەكەن یان بنچینەی نەتەوەییان چییە و لە كام گروپی نەتەوەیین (groupEthnic)
لەبواری ئابوری دا دیمۆگرافی بەكاردێ بۆ دراسەكردنی قەوارە، گەشە ، چڕی ، دابەشبون ، هەتا بۆ زانینی چالاكی گروپی نەتەوەیی یان ئاینی لە وڵاتێكدا، بۆ نمونە لە فلیپین چینیەكان 3% دانیشتوانن بەڵام 53% ئابوری فلیپینیان بەدەستەوەیە.
دیمۆگرافی بەشێوەیەكی ئاشكرا لەلایەن دامەزراوە دەوڵەتی و ئەكادیمیەكان یان نهێنی لەلایەن دەزگا هەواڵگریەكانەوە باس و لێكۆڵینەوەی لەسەر دەكرێ بە مەبەستی زانستی و ئاسایشی كۆمەڵایەتی،،نەتەوەیی ، نیشتمانی ،ئابوری وە پێشبینی كردنی ئایندەی ناوچەیەك یان وڵات و میللەتێك لەرووی ئابوری كۆمەڵایەتی،سیاسی وە پاراستنی قەورەی نەتەوەیی.
لەڕۆژگاری نوێ دا،دیمۆگرافی بۆتە بابەتێكی گرنگی سیاسی، ئابوری ، نیشتیمانی ، نەتەوەیی وە كۆمەڵایەتی لە بچوكترین ئاستدا تا باڵاترین ئاست ،ئەمیش بەهۆی زۆربونی دانیشتوان و جوڵان و گواستنەوەی خەڵك و گروپە جیاجیاكان لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی تر بەهۆی پێویستیە ئابوریەكان وەك سەرچاوەی یان هۆكاری سەرەكی.
لەسەر ئاستی بچوك ،ئێمە ئێستا لەهەر گەرەكێ بژین یان لە هەر دامەزراوەیەك كار بكەین هەتا ئەگەر هەمومان خەڵكی یەك وڵات و لەیەك نەتەوەو ڕەنگ و ئاینیش بین، دەپرسین یان ئەڵێین ئەمە، یان ئەو ماڵە یان كەسانە خەڵكی فڵان شوێنی ترن یان باس دەكەین چەند كەس لەم شوێنەوە بە هەر هۆكارئك بئ هاتونەتە ئێرە ،وەكو هەمیشە ئەم باسانە هەتا ئەگەر ئاسایی باس بكرێ بەلام لەگەڵ خۆیدا گومانێك یان چەندەها گومان هەڵدەگرێ تا تەواو بەو كەسانە یان ماڵ و خێزانانە ئاشنائەبین كە تازەن لەم دەوروبەرەی تیا ئەژین،یان لە هەر دامەزراوەیەك كە كاری تیا دەكرێ وە هەتا لە سەر ئاستی نیشتیمانی وە جیهان ئامار دەكرێ كە چەند مێ یان نێر بەشدارن لە شوێنی كار و تەمەنیان چەندە بە مەبەستی زانینی ئاستی رۆلی جیندەر لە بواری بازاری كارو ئابوری یان هەر بوارێكی تری ژیان .لە سەر ئاستی فراوان تر ، واتە لەسەر ئاستی وڵات ، میللەت، هەتا كیشوەر بونی كەسانی تر لەنەتەوەی جیاواز، ڕەنگی جیاواز یان ئاینی جیاواز هەمیشە جێگە ی گومان و خۆپارێزی بوون لە لایەن خاوەن ولات یان دامەزراوەوەز.
زۆر لەوانەی كە ناتوانن جیاوازی قبوڵ بكەن وە تئ گەیشتنیان بۆ رووداو جیاوازیەكان كەمە یا هەر نیە،بوونی كەمینەی نەتەوەیی جیاواز، ئاین ،ڕەنگوەفەرهەنگ و شارستانیەتی جیاواز بەهەرەشە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوە وڵات و دەوروبەری خۆیان ئەزانن،وە تۆمەت باریان ئەكەن بۆ دروست بوونی هەر قەیران و دیاردەیەكی ناشئ كە لە ولاتا سەر هەل بدات.
ئەگەر سەیرێكی خێرای مێژوی جەنگەكانی جیهان بكەین هەمیشە گروپێكی نەتەوەیی یان ئاینی جیاواز بۆتە قوربانی یان هەتا كۆمەڵ كوژ كراون لە لایەن جەنگ خوازانەوە بۆ نمونەلەسەرئاستینەتەوەییبوون جولەكە، ئەرمەنی وە كورد ،لەسەرئاستیئاینیش موسوڵمانان،یەزیدیەكان، مەسیحیەكان وە مەزهەبە جیاوازەكان.
دروست بونی گروپی جیاواز لەناو هەر وڵاتێك یان نەتەوەیەك هەمیشە بونی هەبووە بە ئەندازەو پلەی جیاواز بەڵام لە جیهانی ئەمرۆی Globalization دا بە هۆكاری زیا تر ئاسان بوونی ڕێگاكانی گواستنەوە ، زۆر بوونی ژمارەی دانیشتوان ، پئویستی ئابوری وە ئە مجار شەرو ترۆر،دیاردەی كۆچ كردن لە لادئ بۆ شار ، لە شارئ بۆ شارئ تر، لە وەلاتئ بۆ ولاتئ تر وە لە كشوەرئكەوە بۆ كشوەرئ تر بۆتە كئشەیەكی جیهانی وە گۆران كاری مئژویی و بئ وێنەی لە دیمۆگرافیادا دروست كردوە لە سەر ئاستی هەم وەلاتان هەم جیهان وە ئەم حالە ئیتر بەردەوام ئەبئ مەگەر بە معجزە گۆرانی گەورە لە جیهانی سئ رووبدا لە رووی سستەمی ئابووری، سیاسی وە فەرهەنگیەوە .لە وەلاتانی خاوەن سستەمی دیمكرات و مسئول هەمیشە ماملەی دادپەروەرانە لە گەل كۆچبەرو كەمایەتیەكانا ئەكرئ وە وەكو سامانِێكی مرۆیی سەیرییا ئەكرئ وە لە رێگەی دامەزراوەی پەروەردەیی ، فێر كردن، فەرهەنگی وە ئابوریەوە هەولئەدرئ تكاملیان integration))پئ بكرئ لە ناو كۆمەلا بە شێوەیەكی تەندروست تا بە سوود بن بۆ خۆیان و ئەم كۆمەلگا یەی تیا جِێگیر بوون .
لەم 20 ساڵەی كۆتاییدا بەهۆی كێشەكان و جەنگەكانەوە و كۆچی بەكۆمەڵی گەلان و نەتەوەكان بۆ ئەم شوێنانەی ئارامیان لێیە بۆتە باسێكی گرنگی دیمۆگرافی لەسەر ئاستی جیهان،بەپێی دوا راپۆڕتی (UN) لە 19-6-2015 لە مەر ژمارەی كۆچ بەران لە جیهان لەساڵی 2014 تا 2015 واتە لەماوەی یەك ساڵدا زیتر لە 60 ملیۆن كەس بووە كە بەشی زۆری ئەم 60 ملیۆنە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستە لەوانە عێراق و سوریا كە ئێمەی كورد راستەوخۆ لەگەڵ ئەم كێشەیەدا لە هەموو رویەكەوە لەروبەروبونەوەداین.
دروستبونی داعش وە شەڕی داعش لەگەڵ دەوڵەتی عێراق و كورد و لەگەڵ لایەنەكانی تر لە سوریا و عێراق بەشێوەیەكی كتوپڕ لەماوەیەكی كورتدا بە ملیۆنان خەڵك بەهۆی جەنگ شوێنەكانی خۆیان بەجێ هێشت و پەنایان بۆ شوێنە ئارام و نیمچە ئارامەكان هێنا.
هەروەكوئەمڕۆ لە كوردستان ئەبینین كەم شوێن هەیە ئاوارەی عەرەبی سوننەی تیا نەبێ لەترسی هێرشی سەربازی و میلیشیا شیعەكان ،وە بەهۆی نزیكی مەزهەبی كورد لەگەڵ عەرەبی سوننە، عەرەبەكان لە فەلوجەو رومادیەوە روو ئەكەنە نەك هەر سلێمانی و هەولێر و دهۆك بەڵكو گوندو شوێنە دورەكانی سنوریش بەڵام ناتوانن بچن بۆ كەربەلا یان شارە شیعەكان هەم لە ترسان هەم دامەزراوە شیعەكان ڕێگەیان پێ نادەن وەكو بینیمان ڕێگە لە خەڵكی رومادی گیرا كە بچنە ناو بەغداد ، لەبەرئەوەی شیعەكان لەرووی دیمۆگرافی ئاینی و مەزهەبیەوە گومانیان لەسەر سوننە هەیە بۆ سەر ئاسایشی داهاتویان لە كاتێكدا كە هەر دوكیشیان لەیەك نەتەوەن واتە عەرەبن.
زۆربەی ئاوارەكان بەهۆی خراپی ژیانی ئابوریان و نەبونی قوتابخانەو فێرگە ناتوانن مناڵەكانیان بخەنە بەر خوێندن، ئەمەش وائەكا لە داهاتودا زۆربەی ئەم مناڵانە كە گەورە دەبن بەهۆی نەبوون و نەچوونیان بۆ قوتابخانە و فێرگەكان نەخوێندەوار دەرئەچن جگە لەوەش بەهۆی دژواری ژیانیان ناتوانن پەروەردەیەكی كۆمەڵایەتی باشیان هەبێت و فەرهەنگێكی باش وەربگرن كە ئەمەش بۆ خۆی هەرەشەیە لە داهاتوو بۆ ئەم دەوروبەرەی لێی ئەژین.
لەپێش هەموو شتێكدا دەبێ ئەوە بڵێم كە باسی مەترسی تەقینەوەی بۆمبی دیمۆگرافی دەكەم مەبەستم ئەوەنیە خودا نەكردە كە ئەم عەرەبە ئاوارانەی رویان كردۆتە كوردستان مامەڵەی خراپیان لەگەڵدا بكرێ ،بە پێچەوانەوە پێویستە بەهەموو جۆرێك هاوكاری مرۆیی و مامەڵەی مرۆییان لەگەڵ بكرێ چونكە ئەمانە واتە عەرەبی سوننە بە حوكمی جوگرافیا دراوسیی ئەبەدی (هەمیشەیی ) ئێمەن، جگە لەمەش ئەمانەیناچار ئەبن بچنە هەتا گوندو شوێنە دوور دەستەكانیش خەڵكی هەژارو زەحمەت كێشی عەرەبی سوننەن واتە هەم لەرووی مەزهەبی و هەم لەرووی چینایەتیەوە هەرەشەو فشاریان لەسەر، چونكە عارەبە سەرمایەدارەكانیان لەدەرەوەی عێراقن یان لە كوردستان لە خۆشترین شوێنن وە لە گەل میلشیا ئابوریەكانی كوردوستان خەریكی كاری بێزنزی ناشەرعین هەر لە ناردنی كاڵا بۆ داعش تا كرین و فرۆشتنی زەویو عقاراتی كوردوستان بۆ نیشتەجئ كردنی ئەم عارەبانەی توانای كرینی شوققەو فیللاو عماراتیان هەیە . ئەو شوێن و وڵاتانەی كە ئیستا كۆچی زۆری تیا روو ئەدا وەك ئەمەیئەمڕۆ لەناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەبینرئ(وە ئەشئ لە ئاسیا ی ناوەراست وە هەتا لە ایرانیش بە تایبەت بەشی رۆژ هەلاتی روو بدا بە هۆی داعشەوە) لە داهاتودا نا هاوسەنگیەكی دیمۆگرافی تیا دروست دەبێ ،ئەگەر زانستیانە مرۆییانە و بەرپرسانە بە ئامرازو شێوازی تەندروست مامەڵەنەكرێ ئەوا نا هاوسەنگی دیمۆگرافیئەبئتە بۆمبێك كە لە هەر ساتێكدا بۆی هەیە بتەقێتەوە كە كاریگەریەكانی وە تراجیدیاكانی كەم تر نابێ لەم هۆكارانەی كە بونەتە دروستبونی گۆڕان لە دیمۆگرافیا جا دیمۆگرافیای نەتەوەیی ،ئاینی یان مەزهەبی هەبێ.
نەبونی هیچ دامەزراوەیەكی دەوڵەتی و حكومی كارا ،هەژاری لە فكر،ئیدارە، وە نەبوونی پەروەردەو فەرهەنگی انسانی و TOLERANCE یارمەتی دەرە بۆ ئەوەی هەریەك لەم گۆڕانە دیمۆگرافیانە ببێتە بۆمبێكی تەوقیت كراو وە هەر كاتێ بتەقێتەوە وە هەرەشە لە ئاشتی گشتی ئئستاو و ئایند بكات،چونكە زەمینەی سیاسی ،ئابوری ، دوا كەوتویی كۆمەلایەتی، فكری،وە فەرهەنگی لە هە موو ئەم هەرێمانە هەیە كە توشی نا هاوسەنگی دیمۆگرافی بوون بە هۆی دەسەلات دار بوونی باندو میلشیای جۆرا جۆری تاوان و مرتەزیقە كە ئامادەن بۆ بچوك ترین بەرژەوەندیو دەست كەوت بئ گوئ دان بە هەر بەهاو شعورئكی انسانی بۆمبی دیمۆگرافی بتەقئنەوە.پرسیاری ئەمەیە ،ئەگەرئاشتیەكیگشتگیرلەهەمووناوچەئالۆزەكاننەیەتە كایەوە(بەداخەوەئەم ئاشتیە گریمانەیەكیدوورەو خەونە لانی كەم بۆ كاتی ئئستا) چۆن ڕێگە لەمتە قینەوە بگیرێ كە تەنها لە سەر كات وەستاوەئەمە بابەتێكی ترە كە هیوادارم خەڵكانی خاوەن فكرو زانست وعەقلی دروست بەشداری بكەن بۆ وەڵامی وە رێگر بن لە هەر هەولئ بۆ تە قینەوەی بۆمبی دیمۆگرافی.




گێڕانەوەی هەقایەتی بزواندنی هەستی نەتەوایەتییە بە ناوی مێژووەوە

هیچ گومان لەوەدا نییە کە یەکێک لەو بوارانەی کە کورد تێیدا کۆڵە، بواری مێژووە. ئەگەر بەراوردی کورد بە نەتەوەکانی دراوسێمان بکەین ئەوا هەژاریمان بە ڕوونی لەو بوارەدا دەردەکەوێت. نەتەوەی ئەرمەن کە ژمارەیان کەمتر لە سێ ملیۆن کەسە کەچی بە دەیان لێکۆڵینەوەی زۆر نایابیان بە زمانی ئینگلیزی لەسەر ئیزیدییەکان هەیە ئەمە جگە لەوەی سەدانیان بە زمانی ئەرمەنی لەسەر هەمان بابەت هەیە. ئێمە بە کوردی ڕەسەن ناویان دەهێنین، کەچی دەگمەنە کە لێکۆلینەوەیەکی زانستی متمانەپێکراومان لەسەریان هەبێت. ئەمڕۆ بۆ لێکۆڵینەوە لە مێژووی کورد لە سەرەتای ئیسلام و پێش ئیسلامدا، یەک بەرهەمی ئەکادیمی باش نییە کە لە زانکۆیەکی کوردستانەوە دەرچووبێت و بتوانیت متمانەی بکەیتە سەر و بە دەگمەن کتێبی ئەکادیمیی کوردی لەسەر ئاینی یارسانی و ئێزدی دەبێنیت.
واتە بۆشایییەکی زۆر گەورەمان لە بواری مێژوودا هەیە کە بوارێکە بۆ کورد زۆر گرنگە. بوونی ئەم بۆشایییە وای کردووە کە کۆمەڵگەی کوردی بە گشتی نائاشنا بێ بە مێژووی خۆی. لە هەمان کاتدا دەرفەتی دروست کردووە کە هەندێک بەڕێز بێن قسە لەسەر مێژوو بکەن کە هێشتا لە مانای مێژووتۆمارکردن نەگەیشتوون. جا بەهۆی ئاسانی پەیوەندی لەسەر فەیسبوک، زۆرجار ڤیدیۆی خەڵکانی جیاوازم بۆ دەنێرن بە مەبەستی ئاگادارکردنەوەم لە بۆچوونی ئەو کەسانە لەسەر مێژووی کورد. با بزانین خەڵک بە گشتی چۆن بزانێت کامە مێژووە و کامە هەقایەت گێڕانەوەیە و چۆن لە یەکتری جودایان بکاتەوە؟
مێژوو بابتێکی زانستیە و هەوڵێکە بۆ تێگەیشتن لە رووداوەکانی ڕابردوو بە متمانەکردنە سەر بەڵگەی جیاوازی تۆماری مێژوویی، شوێنەواری، زمان و زۆر لایەنی تری فەرهەنگی. لە کاتێکدا کە چیرۆک هەوڵێکە بۆ گێڕانەوەی بابەتێک بە بەکارهێنانی توانای خەیاڵاتی چیرۆکنووس و جوانکردنی شێوەی گێڕانەوە. زۆربەی جار چیرۆک لەغاوی خەیاڵات بەر دەدا بۆ ئەوەی جیهانی گێڕانەوە ڕەنگاوڕەنگ بکا. هەرچەندە هەندێک چیرۆک بابەتەکەی ڕووداوی ڕاستییە بەڵام شێوەی گێڕانەوە و ترشوخوێ‌کردنی بەشێکی گرنگی کاری چیرۆکنووسییە.
جا بۆ ئەوەی کە ئاگادار بین بابەتەکەمان لە مێژوونووسینەوە نەبێ بە چیرۆکنووسین، دەبێت هەمیشە متمانە بکەینە سەر بەڵگە هەمەجۆرەکان کە ئاماژەم پێیان کرد. بۆ نموونە من کە کوردم خۆش دەوێت و حەز دەکەم شتەکان لە بەرژوەندی ئەواندا بێ، ئەگەر متمانە نەکەمە سەر بەڵگە مێژوویییە هەمەجۆرەکان ئەوا حەزەکانم خەیاڵات دەبەن بۆ جیهانێک کە هەمووشتێک کوردییە و هەمووشتێک لە بەرژوەندی کوردە. بە مەبەستی ئەوەی کە ڕێ لەوە بگرم، متمانەکردنە سەر بەڵگەکان و ئەو هەوڵەی من خاو دەکەنەوە و دەیخەنەوە سەر ڕێچکەیەک کە دەیکاتەوە بە مێژوونوسین. لەبەر ئەوە هەتاوەکوو ڕێ بە خەیاڵات و بیروبڕوای خۆمان بدەین کە کۆنترۆڵی نووسینەوەی مێژوونوسینمان بکا، ئەوا مێژووەکە زیاتر سیاسییانە و ئایدۆلۆژییانە دەبێ و نزیک دەبێتەوە لە هەقایەت گێڕانەوە و پێچەوانەکەشی ڕاستە. زۆرکەس کە مێژوو دەنووسێت لەژێر ئەو کاریگەرییەدا بابەتەکەی زانستی نابێ. نموونەش بەگشتی ئەو مێژووەیە کە لە وڵاتی تورکیا و سوریا و عێراق و ئێراندا بەگشتی دەنووسرێ. لە تورکیادا زۆربەی شتەکان لە بەرژەوەندی تورک و لە ئێراندا لە بەرژوەندی فارس و لە سوریا و عێراقدا لە بەرژوەندی عەرەب دەنووسرێت. ئەوە وا دەکا کە کتێبی مێژووییی ئەو وڵاتانە بە ئاگاوە بخوێنرێتەوە و بێ ڕەچاوی ئەو ڕاستییە، مرۆڤ سوودی زانستی لە کتێبی ئەو وڵاتانە نابینێ. کەسمان لە ڕابردوودا نەژیاوین کەس ناتوانێت بڵێ ئەو مێژووە لە سەداسەد ڕاستە، بەڵام هەتاوەکوو متمانە بکرێتە سەر بەڵگەی جیاواز و سەرچاوەی هەمەجۆر، ئەوا نووسینەوەی مێژووەکە زیاتر نزیک دەبێتەوە لە ڕاستی نەک لە سەداسەد ڕاست بێ.
جا کوردیش لەم بوارەدا کەمتەرخەمی نەکردووە و بەهۆی ئاسانی و دەرفەتی سۆشیال میدیاوە هەندێک بەڕێز خۆشیان ماندوو ناکەن کە شتەکانیان بخەنە سەرکاغەز و لەسەر هەمان رێچکە بە ئارەزووی خۆیان خەریکە جیهان دەکەن بە کوردی. بۆ نموونە بەڕێزێک کە لەسەر مێژوو قسە دەکا، دێ دەڵێ کە وشەی قیبلە، بنەچەکەی لە (کۆی بلەکان)ەوە هاتووە، لەبەر ئەوەی ئەمە پەیوەندی بەو کەسانەوە بووە کە سەر بە ئیبراهیم بوون و وشەکە کوردییە. ئەم بۆچوونە لە سەداسەد متمانە دەکاتە سەر خەیاڵاتی ئەو کەسەی کە ئەو بۆچوونە دەدا. لەبەر ئەوەی کە وشەی (قبلة) لە عەرەبیدا مانایەکی ڕوونی هەیە و پەیوەندی بەوەوەیە کە موسوڵمانەکان ڕووی تێ دەکەن و وشەکە ڕەسەنە لە عەرەبیدا و چەندین وشەی تری لێ دروست کراوە. لە کاتێکدا (کۆی بلە) هەقایەتێکی خۆشە بۆ بزواندنی هەستی نەتەوایەتی و هیچ خزمەتێکی تێگەیشتن لە ڕابردوو ناکا و هیچ بەڵگەیەکی لە پشتەوە نیە.
یان دەگووترێت ناوی عیراق لە (ئاو ڕەگ)ەوە هاتووە لەبەر ئەوەی عێراق خاکی دوو
ڕووبارەکەیە. جارێ مرۆڤ دەبێ پرسیار بکا ئەگەر وشەی ئاویش کۆن بێت لە کوردیدا کێ دەڵێ (ڕەگ) کۆنە. ئەمجار عێراق شوێنی ڕووبارەکانە نەک ڕەگی ڕووبارەکان. دووەم؛ کام سەرچاوە بەکار هاتووە بۆ ئەم لێکدانەوەیە؟ لەڕاستیدا هیچ و ئەمە دیسان خەیاڵاتی ئەو کەسەیە کە دەخوازێ هەمووشتێک بە زۆر کوردی بێ. دەنا ناوی عێراق چەند لێکدانەوەیەکی بۆ کراوە کە تا ڕادەیەک متمانە دەکاتە سەر سەرچاوەی مێژوویی. یەکەمیان ئەوەیە کە لە (وروک)ی سۆمەرییەوە گۆڕابێ، کە شارێکی گرنگی دەسەڵاتی ئەوان بووە لە خواروی عێراقی ئەمڕۆدا کە لە تەوراتیشدا ناوی هاتووە بە شێوەی (ئێرێخ). بۆچوونی دووەم؛ ئەوەیە کە لە پەهلەوی وەرگیرابێت لەبەر ئەوەی کە eraq لە زمانی پەهلەویدا مانای (خاکی نزم) دەدا کە ئەمەش لەگەڵ سروشتی عێراقدا گونجاوە، کە لە ڕابردوودا زیاتر بە خواروی عێراقی ئەمڕۆ ناوەکە گوتراوە، هەندێک لێکدانەوەی بنەچەی عەرەبیش بۆ ناوەکە کراوە کە کەمتر متمانەی دەکرێتە سەر. دیارە گران دەبێ بزانرێ کە کام لەوانە لە سەداسەد ڕاستن. بەڵام ئەوانە کۆمەڵێک بۆچوونن کە متمانەیان کردۆتە سەر سەرچاوە و بە دڵنیایییەوە بەکارهێنانی سەرچاوە و لێکدانەوەی زیاتر بۆ هەر یەکێک لەو بۆچوونانە، زیاتر نزیکیان دەکاتەوە لە ڕاستی.
هەمیشە بۆ هەموو کارەکان ڕێچکەی زانستی هەیە. بۆ نموونە کاتێک دەگوترێت وشەی (آمین) لە بنەچەدا عەرەبی نییە لەبەر ئەوەیە کە بە بەڵگەوە پێشتر لە ئایینی جوودا تۆمار کراوە، بە مانای پشتڕاستکردنەوە. وەک ئەوەی کە گوێ لە وتەیەک دەگری، لە کۆتاییدا هەموو دەڵێن (دروستە). وشەکە لە بنەچەدا لە زمانی عیبریدا و لە تێکستی جووەکان و کریستیانەکاندا بەو مانایە بە کار هاتووە. وشەکە هاتۆتە ناو فەرهەنگی ئیسلامییەوە و لە گەڵ کاتدا ماناکەی گۆڕاوە. ئەمانە هەموویان سەرچاوەیان هەیە و هەوڵەکە دەخەنە سەر ڕێچکەیەکی زانستی.
مێژوو کەرەستەیەکە بۆ تێگەیشتن لە ڕابردوو بە ئامانجی زیاتر تێگەیشتن لە بنەچەی ئەمڕۆ و وانەوەرگرتن لە ڕووداوەکان. جا خوێنەر یان گوێگر بۆ ئەوەی ئەو دوو بابەتە لە یەکتر جودا بکاتەوە دەبێ لە مێشکی خۆیدا هەمیشە پرسیار بکا، لە نووسین و بەرهەمی کەسەکان. ئەم زانیارییەی لە کوێ بوو؟ متمانەی لەسەر کام سەرچاوەیە؟ چۆن دڵنیایە کە کورد ئەو سەردەمە ئەو وشانەی بە کار هێناوە؟… بەو جۆرە پرسیارەکان زیاتر هاوکاریمان دەکەن کە مێژوو و چیرۆکنووسین لە یەکتری جودا بکەینەوە.
جا بە کوردیکردنی مێژوو بابەتێکی خۆشە بۆ هەندێک گوێگری ئاسایی لە بزاواندنی هەستی نەتەوایەتییاندا بەڵام بە هیچ شێوەیەک سوود بە تێگەیشتنمان لە ڕابردوو و ئەمڕۆ ناگەیەنێ و ئەو ئاڕاستەی کارکردنە زیاتر لە خانەی هەقایەتی خۆشدا دەمێنێتەوە. ئێمە ئەمرۆ پێویستمان بە تێگەیشتنە لە هەزاران لەو بەڵگە دێرینانە کە لە ڕابردوودا لەسەر کوردستان نووسراون و ئێمە بەگشتی ئاگاداری زۆرینەیان نین. تێگەیشتن لەو بەڵگەنامانە زیاتر هاوکاریمان دەکا لەوەی کە لە خۆمان و فەرهەنگەکەمان تێ بگەین، وەک لە خەیاڵاتی بە کوردیکردنی مێژوو.
وەک لە سەرەتای ئەم بابەتەدا ئاماژەم پێ کرد، کورد یەکێکە لەو نەتەوانەی کە لە بواری مێژوونووسینەوەدا زۆر هەژارە. هەوڵی نوسینەوەی ئەو مێژووە و دەوڵەمەندکردنی، بە پشتبەستن بە بەڵگەنامە و پەیڕەوکردنی ڕێچکەی لێکۆڵینەوەی دروست دەبێ، نەک بە خەیاڵاتی بەکوردیکردنی جیهان، کە هیچ سوودێکمان پێ ناگەیەنێ، جگە لە بزواندنی هەستی نەتەوایەتیمان و ئەو هەوڵانە تەنها لە خانەی هەقایەتی خۆشدا دەمێننەوە. هەقایەت‌گێڕانەوە ئاسانترە لە مێژوونوسینەوە، لە کاتێکدا لەوەی یەکەمیاندا بە ئارەزوو شتەکان لێک دەدرێتەوە و لەوەی دووەمیاندا هەمیشە بە هەوڵدانی زۆر و گەڕان بە دوای بەڵگەنامە و لێکدانەوەیان و پەیڕەوکردنی ڕێچکەی زانستی ئەنجام دەدرێ.




بێچەقی لە کوردستان

بێچەقی ( لامەرکەزی)

جەزا چنگیانی

یەکەم:لەفەرهەنگی سیاسیدابێچەقی(لامەرکەزی)شارێک لەدەوڵەت وسیستەمی دیموکراسی (یەک رەگەز)دا دیموکراسیکردنی دەسەڵاتە.بەڵام ئابوری و سوپای ئەو شارە لەژیرکۆنترۆڵی دەوڵەت دەمێنێتەوە.چونکە ئەگەر ئەوشارە توشی هێرشی دەرکی ببێ بەتەنیا ناتوانی بەرگری لەخاکەکەی بکات .ئەگەر ئابوریکەشی شکست بینی ئەرکی حکومەتی ئەو دەوڵەتەیەگرفتی ئابوری ئەوشارە چارەسەر بکات(چونکە خاکی ئەوشارە ودانیشتوانی ئەوشارە )بەشیکن لەخاکی نیشتمان و دانیشتوانیشی بەشیکن لەگەلی ئەو دەوڵەتەکە).
لەسیستەمی دەوڵەتی فیدریاڵی (یەک رەگەزی وچەندرەگەزی )دا هەموو شارەکانی سنوری هەریمەکان لەژێر بریاری پەرلەمانی هەریمەکاندان نەک ئەنجومەنی شارەوانی شارەکان.
شارلەسنوری هەریمێکدا ناتوانی بەتەنیا پەیوەندی سیاسی وئابوری لەتەک پایتەختی ووڵاتدا بکات .بەڵکۆ بەهۆی پەرلەمان وسەرۆکایەتی هەریمەکەوە دەیکات .
دووهەم : داخوازی بێچەقی (لامرکزی) شاریکی گەلێکی بێ دەوڵەت(کورد) تیکەڵاو لە تەک رەگەزیکی تری(گەلیزاڵ.عەرەب)کەمکردنەوەی سنوری هەریمە.
پیسکردارە.جاشایەتیە.ناپاکییە.گەمژەییە.نیشتمان وگەلفرۆشییە.
نایاسایی.کفری سیاسیە.لەدەرەوەی پرینسیبی زانستی سیاسیە.
هەریمی گەلی(بێ دەوڵەت.کورد)دەبێ سنوری هەریم وزمانی دانیشتوانەکەی لەیەک نەپچرێنێ لەبەر ئەوەی یەکەم هەنگاو بۆگەیشتن بەدەوڵەتی سەربەخۆ لەسیستەمی فیدریالیدا یەکیتی خاک و زمانی گەلی هەریمەکەیە.
بێچەقی (لامرکزی) وفیدریالێ لە عیرقدا .
سلیمانی و بەسرا
ئەگەر خواروی عیراق ببێ بەهەریم ولەچەند شاریک پێکبێ لەرووی یاساییەوە ناگونجێ . شاری بەسرا بەتەنیا لەدەرەوەی هەریمی خواروی عیراق داوای بێچەقی(لامرکزی) بکات .
بەڵام ئەگەر خواروی عیراق هەریم نەبێ.داوای بەسرا بۆ بیچەقی (لامرکزی)خیانەت ونیشتمان وگەلفرۆشتن نیە چونکە شاری بەسرا وشاری بەغداد شاری (یەک رەگەزن.عەرەبن )خاکی شاری بەسراو شاری بەغداد خاکی عیراقن .
کورد لە باشوری کوردستان (گەلێکی زوڵملیکراوە وخاکی هەریمی کوردستان خاکی عەرەب نیە)باشوری کوردستان لەلایەن(عیراقەوەکۆلۆنیالکراوە)بۆیەجیابوونەوەی شارێک لەهەریمی کوردستان پێسی وجاشایەتی ونیشتمان فرۆشتنە.
ئەو بەریزانەی 2003 دەستوریان نووسیوەتەوە لەرووی سیاسی ویاسیایەوە بۆشایی لەهوشیاریان هەبووە.
دەبوایە یاسای( بێچەقی )شارەکان تەنیا بۆ شارە عەرەبەکان پەسەند بکردایە نەک شارەکانی هەریمی کوردستان ئەوە پاشقولی سیاسی بووە لە نۆینەرانی کورد لە عیراقی نویداکراوە .
جیاوازی لەنێوان شاری سلیمانی وبەسرەدا . جیاوازی رەگەز وزمان ومیژووە. دۆزی سیاسی وجوگرافیایە . دەبوایە ئەوبەریزانەی بریاریان لەسەر دەستور دا ئەم راستیەیان بزانیایە .
واتە بێچەقی (لامرکزی) تایبەتە بە شارەکانی عیراق نەک هەریمی کوردستان .
ئەو شارانەی خراونەتە سنوری (مادەی140) ناتوانن داوای بێچەقی یان ببن بە بەشیک لەخاکی عیراق چونکەمادەی140خەسێنراوە.
کەواتە ئەوانەی داوای بێچەقی(لامرکزی)بۆسلیمانی دەکەن دەبێ لەبەر ئاوینە بەخۆیان پێبکەنن چونکە لەپێوەری سیستەم ویاساوپرینسی سیاسیدا ئەو داخوزیە گاڵتەکردنە بەخود.گەمژەی سیاسیە.
16ئوکتۆبەر بۆ کورد. پیسیکاریکی نیشتمانیە.
16ئوکتۆبەر بۆ دەوڵەتی عیراق. بێ حورمەتیە بە دەستوری عیراق.
چونکە چارەسەری ناوچەکێشەلەسەرەکان بە (مادەی140) دەکرێ نەک کرین وفرۆشتنی
گروپێکی چەکداری کورد وگرۆپیکی چەکداری عەرەبی .
گۆڕینی مادەیەکی دەستوری لە دەستوری عیراقدا بێ رەزامەندی کورد نابێ.
رەزامەندی کورد واتە (حکومەتی هەریم وپەرەلەمانی کوردستان ).
بێچەقی (لامرکزی) زمان .زاراوە.
لەهەموو زمانەکانی جیهاندا چەندها (زاراوەی جودا هەیە) لە دەوڵەتی فیدریاڵێدا خاوەن چەند زاراوەی زمان .دەبێ زمانی زاڵ ودەوڵەمەند ببی بەزمانی فەرمی هەریمەکان وەک ئەڵمانیا شانزە هەریمە زاراوەی هەریمی(هێسن)زمانی فرمی خویندن وراڤەی سیاسیە.
بەڵام هەریمەکان لەئاخافتندا زارەوەی تایبەتی خۆیان بەکاردێنن.ئەمە پرینسیبی (بیسمارک) دامەزرینەرەی دەوڵەتی نەتەوەی ئەڵەمان بوو .
لەباشوردا 2003 حکومەتی هەریم هەڵەیەکی گەوەری نیشتمانی کرد بێچەقی (لامرکزی) زاراوەی بۆقوتابخانەکانی دهۆک بەکارهێنا.
ئیستادهۆک وەک دۆرگەیەکی داخراوی لێهاتووە.دانیشتوانی دهۆک بەرهەمی شارەکانی تری باشور ناخوێندنەوە . شارەکانی کەرکوک وسلیمانی هەولیر وخانەقین وهەلەبجە وسوران ورانیە وقەلادزە وسنە ومهاباد وکرمانشاە وبانە….بەرهەمی نووسەرانی دهۆک ناخویندنەوە.
یەکەمجارشێخی نەمرزمانی کوردی لەجیاتی زمانی تورکی لەباشورداکردبە زمانی فەرمی لە1970مەلامستەفا زاراوەی سۆرانی کرد بەزمانی فەرمی باشور.

ووشەی بێچەقی ( لامەرکەزی)لە زمانی میدایا ونووسیندا بەکاری بهێنن.
ووشەیەکی کوردی جوانی سیاسیە.




مەتەڵی کوردانە و پرسیاری فەلسەفی

من کێم، یەک لەو پرسیارانەیە کە نەک بۆ مرۆڤی کورد، بەڵکوو بۆ مرۆڤی سەردەم پرسیارە. ئەم پرسیارە وڵامی هەمەچەشنی دەدرێتەوە. کۆمەڵێک خۆیان بە ئێرانی دەزانن و خۆیان لەواندا قاڵ کردووە و توواندۆتەوە، ئەویتر خۆی لە گەڵ ناسنامەی عوسمانلی و عێراقی و سووریی ڕێکخستووە. زۆرینەش خۆی لە ئیسلامدا دیتۆتەوە و حەول دەدەن ئەمڕۆ و دواڕۆژی کورد بە ئیسلامەوە هەڵواسن، هێندێک گەرەکیانە کورد لە ڕابووردودا بخنکێنن، ئەوانی دی هەموو ڕابووردو دەکەنە قووربانی ئەوڕۆژانەیان کە بە مودێڕن و پێشکەوتووی دەزانن.

لە بەینی ئەوانەشدا دەیان تیرە و ئایین و باوەڕ هەیە، کە لاینەگرانی لە جەغزی خۆیاندا دەسووڕێنەوە. جوغرافیای “من کێم” لە کوردستان گەلێک ئاڵۆزە و “ڕووناکبیر و نوخبە” لە خەڵکی ئاسایی ئاڵۆزتر دەنوێنن و خۆیان زۆرترین دەوریان لە ئاڵۆزکردنی پرسیار و وڵامی “من کێم”دا هەیە. “من کێم” لە جیاتی پرسیار، بۆتە مەتەڵ!

گەر ئەم توێژە بە سەدان ساڵ خۆی لە ناو ئایینەکان و نەتەوە و تیرەکانی دژ بەخۆیدا دیتبێتەوە و مریدی ئەم و ئەو بووبێ، ئێستا کە ماوەکەی لە سی ساڵ تێناپەڕێ، پەنجەرەیەکی تر بۆ خۆبێگانەهێشتنەوە و خولانەوە لە بیروهزری ئەم وئەودا دۆزراوەتەوە. ئەوەش لە زانستگا و بازنەی “ڕووناکبیر و نوخبە” و بە ناو فەیلەسووفی فارسەکانەوە دەستی پێکردووە و گواستراوەتەوە بۆ زانستگا و بازنەی “ڕووناکبیری” باشوور و ڕۆژهەڵات!

ئاوڕدانەوە لە بیروهزر و فەلسەفەی ڕۆژئاوا بە درێژایی سێ هەزار ساڵ بوونی، پێویستە و دەبوو کورد هەر لە گەڵ یۆنانییەکان ئەو رێگایەی بڕیبا، کە دەرفەتی مێژوویی هەڵبژاردنی ڕێگایەشی هەبوو. ئەوەی ئەمڕۆ دەبیندرێ چەرخەکە هەروەک پێشوو دەسووڕێ و لە پاڵ بازنەکانی پێشووی مورید و موراد، بازنەی مورید و مورادی نوێ پەیدا بووە، کە گەرەکیە خۆی بە مێتۆد و تئۆریی و تێگەیشتنی فەیلەسووفانی کۆن و نوێی ڕۆژئاوا گۆژ بکات، کە جگە لە ئاڵۆزی فرەتر، پرسیارەکانیان هەر وەک خۆی بێ وڵام دەهێڵێتەوە!

فەلسەفەی ڕۆژئاوا گەلێک سوودی دەبێ، گەر فراوانی بە بیر و تێگەیشتن ببخشێ و کەسەکە “سەر و تێگەیشتنی” هی خۆی بمێنێتەوە و نەبێتە لاساییکەرەوەیی “زەین و هزری” ئەو کەسەی کتێبەکەی دەخوێنێتەوە. چەپ و کۆمۆنیستەکانی کورد کتێبە بە فارسی و عاڕەبی و تورکی کراوەکانی مارکس و لەنین و ستالین و مائۆیان لە بن هەنگڵیان دەنا و ڕێک وەک مەلاکانی قوڕعانخوێن دەکەوتنە شەڕەقسە و شەڕە چەقە لە گەڵ یەک، شاعیر جێگای خودا و ستالین و لەنینی لە گەڵ یەک دەگۆڕییەوە و دەپاڕاوە کە ڕزگاریان بکات.

ئەمە بواری هونەر و فەرهەنگ و سینەما و شانۆشی گرتبووە و زۆرکەس کڵاوی لاریان لە سەری خۆیان دەنا و پێیانوابوو بوونەتە بڕێشت و ستانسڵاوسکی و…! کابرا ریش وسمێلی هەڵدەپاچی و خۆی وا دەنەخشاند کە سیمای لە سیمای ولادیمیر بچێ. سەرئەنجامی ئەم ڕێگایە، داماڵین لە خۆ و گەیشتنە نامۆیی و بێگانەبوون و وەڕەزبوون لە خۆ بوو.

هزر و بیر و فەلسەفە و تێگەیشتنی جیهان وەک سفرەیەک لە بەر دەستی هەرکەس و هەموو کەسدایە، بە تایبەت لە سەردەمی دیژیتاڵی، هەر ئەوە خۆی دەبێتە هۆی خۆ گووم کردن، خۆنەدیتنەوە. هەر وەک چۆن لە کەرەسەکانی سەردەم کەڵکوەردەگرین، دەبێ بیر لەوە بکەینەوە کە وڵاتی ئێمە کەرەسەی تایبەت بە خۆی دەوێ بۆ ئەوەی هەم بە ڕێگا ڕاستەکاندا بڕۆین و هەم بە شاخ و چیا و دۆل و لێڕەوارەکاندا تێپەڕین.

هاوکات کە ئێمەی کورد و وڵاتەکەمان بەشێک لە جیهانە، لە هەمان کاتدا دەبێ بزانیین خۆمان کێین. ئێمە لە ئاوێنەی بەرانبەرەکەماندا ناتوانیین خۆمان ببینیننەوە، ناتوانیین وڵامی پرسیاری “من کێم” لەوان وەرگرین. ئەوان سەدەکانە بە دڵی خۆیان ئێمە پێناسە دەکەن، بۆشیان گونجاوە لە بەر ئەوەی ئێمەی خۆمان وڵامی پرسیارەکانی خۆمان لە خۆماندا نەدۆزیوەتەوە. ئەو ڕووناکبیر و نوخبەیەی کە خۆی بە پێوانەی “ئوستادەکەی، مورادەکەی، پەیامبەرەکەی، خوداکەی” دەناسێنێ، “خۆی” نییە.

ئەمڕۆ بیرمەندان و فەیلەسووفانی سەردەم لە ڕۆژئاوا خۆیان ڕووبەڕووی گەلێک پرسیار بوونەتەوە کە وڵامی نوێی پێویستە، نۆیڕۆلۆژیی، دیژیتالیسم، فیزیک و ماتماتێک و گەلێک بەستێنی تر، گۆڕانیان لە ژیان و بیرکردنەوە و بایخ و نڕخەکانی پێشوو پێکهێناوە، کە فەلسەفە و فەیلەسووفی ڕووبەڕووی چەشنێک لە وەستان کردووە، بۆ ئەوەی بیر لە وڵامەکان و ئێستا و داهاتوو بکاتەوە.

کوردیش لە سەردەم و بارودۆخێکدا خۆی دەبینێتەوە کە زۆرێک لە پرسیارەکانی پێشووی وڵام نەدراوەتەوە و سەرباری ئەوە ڕووبەڕووی پرسیاری نوێ بۆتەوە، کە ئەو توانایە لە خۆی نیشان نادات، تاوتۆیان کات.
لەوە دەچێ “ڕووناکبیر و نوخبە”ی کورد نەک خۆی لە وەستاندا ببینێ، بەڵکوو لە گێژاودا دەسووڕێتەوە، کە ترسناک دەنوێنێ.

برایم فەڕشی




داستانی حەوتڕەنگیلەکانی کورد

جاری جاران بە ژمارە کەم و گای ناوچاوان سپی بوون و دەناسرانەوە و تەریک دەخرانەوە. ئێستا لە هەر شوێن و هەموو شوێن دەبیندرێن و لەوانی دی جیاناکرێنەوە. چەپتر لە هەموو چەپێ، کوردتر لە هەر کوردێک، خۆ دەنوێنن، ڕادیکاڵتر لە هەر شۆڕشگێڕێک پلار لە حکوومەت دەگرن، لە ناو مێدیا، لە ناو کۆڕ و کۆمەڵ و دام و دەزگا، بە ناوی بێلایەن، خۆیان ڕادەوەشێنن. لە ناو حزبەکانی ئۆپۆزسیۆن لە دەر و ژوور، لێرەو لەوێ دەبن بە لێدر، نووسەر، ڕۆژنامەنووس، شاعیر، پسپۆڕ، سیاسەتمەدار، نوخبە، هۆنەرمەند و ئاکادمیسێن. ڕێک لە تەنیشت تۆ و من و کەسانی دی دادەنیشن، خەبات دەکەن و توندو تیژ و بە گوڕ و تین، خۆ دەردەخەن. گەر تۆ ترست هەبێ، ئەوان بێ ترس “سخن گویند و داد زنند” و ” گلو پارە کنند”، هەتا تۆ بیانکەی بە ڕابەر و پێشڕەوی خۆت!

داستانی حەوت ڕەنگیلەکانی کورد، درێژەی حەکایەتی پێشڕەوانی حەفتا ڕەنگی خۆرئاوایە. پاش کۆتایی شەڕی دووهەم گەلێک لە نووسەران و شاعیران، بلیمەتەکانی ئەدەب و هونەر و بیرو هزر بە تایبەت لە ئاڵمان و فەڕانسە و نمازە دوو شاری کۆڵن و پاریس دەنگی بڵیندی دێمۆکراسی و ئازادی بوون و بونیادێکی ناحکوومەتی ئامریکا، کە درووشمی دێمۆکراسی و ئازادی بەرز کردبووە، یارمەتی ڕۆشنبیرانی ئووروپا و دوو ناوەندی سەرەکی لە دوو شارەی دەدا. هاوکات ئەمریکایەکان یەکێک لە لقەکانی سازمان ئەمنیەتی گشتاپۆیان ڕاگرت کە کاری سەرەکیان نەمامی و جاسووسی لە بلۆکی ڕۆژهەڵاتی ئورووپا بە تایبەت سۆڤیەت بوو. ئەم لقە دوای هەڵەوەشانەوەی دەزگای ئەمنیەتی نازییەکان، هەر بۆ ئەو مەبەستە پارێزرا.

ئەوانەی پارەیان لەو بونیادەی ئامریکا وەردەگرت، مافی دژایەتی کردنی ئامریکایان لە گوتن و نووسین و دەربڕیندا هەبوو، دواتر دەرکەوت ئەو بونیادە تەنیا لە سەر کاغەز بوونی هەیە و دەزگای ئەمنیەتی ئامریکا بوودجەکەی دابین دەکا. ئەوە سەرشۆڕی زۆری بۆ کۆمەڵێک لە باشترین نووسەران و پێشڕەوان و بیرمەندانی ئەو دوو وڵاتەی ئووروپا بە دیاری هێنا، کە خۆیان ئاگاداری ئەو فێڵە نەبوون.

ئەم چیرۆکە ڕێک دام و دەزگای هاوشێوەی ڕووسەکانیش دەگرێتەوە کە لە ژێر ناوی حزبی چەپ و کۆمۆنیست و ناوەندی فەرهەنگی هەمان کاریان دەکرد. حەکایەتی زۆرینەی جەریانە ئیسلامییە تووندڕەوەکانی ئافریقا و ئاسیا و وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە سەت ساڵی ڕابووردوو و ئێستا لە هەمان چەشنە.

چیرۆکی سەفەری قەیسەری ئاڵمان بۆ سەر گۆڕی سەلاحەددینی ئەیوبی و داستانی موسڵمانبوونی و ڕاگەیاندنی جیهادی ئیسلامی دژی ڕووس و ئینگلیس و فەڕانسە لە لایەن سوڵتانی عوسمانی لە سەروبەندی شەڕی یەکەمی جیهانی، هەمان سیاسەت و ڕێگا و فێڵ بوو. مەلاکانی شیعە و شێخەکانی سوونی هەر لەو دەمەوە کلکیان گرێدراوی ئەم دەزگا و ئەو دەزگای ڕۆژئاوا بووە، ئەوە لە گەلێک بەڵگەنامەی نووسراوی ئاشکراو و نهێنییدا بەرچاو دەکەوێ.

هەر چوار حکوومەتی تورک و عەڕەب و پارس بە سەتان و هەزاران مێشک و سەر و دەست و چاو و گوێ و قاچی کوردیان هەیە کە بە نڕخی جیاواز دەیانكڕن و کڕیویانن. ئەوانە بەرگی جیاواز و پۆست و بەرپرسیاریی جیاوازیان هەیە و ڕێک لە من و لە تۆ دەچن و هێندە نزیکن کە ڕەنگە یەک نۆنوبانمان هەبێ و دەیان ساڵ تێپەڕێ و هیچمان نەزانیین، ئەوی تەنیشتمان کێ بووە. بۆ ئەوەش گەلێک نموونەی جیهانی و ناوچەیی و خۆماڵی هەیە.

هەتا ئەم ماڵەی ئێمە کە ماڵی کوردە، هەتا ئەو دەزگایەی ئێمە کە دەزگای کوردە، هەتا ئەو حزبەی ئێمە کە حزبی کوردە، هەتا ئەو شوێنەی ئێمە، کە شوێنی کوردە، هەتا ئەو نیشتمانەی ئێمە کە نیشتمانی کوردە، پڕ لە ئەسپی ترۆوا و حەوڕەنگیلەکان بێ، کورد لە بازنەی کۆیلەتی، کە لە مێشکییەوە دەست پێدەکات، ڕزگاری نابێ.

برایم فەڕشی
مانگی گوڵان




کاوەی ئاسنگەر پاڵەوانێکی ئەفسانیی کورد یان “خائینێک” ێک؟

ساڵی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو لە زانکۆ لە شاری بەغدا دەمخوێند. ئەو کات ئەنتەرنێت نەبوو بۆیە هەواڵی کەسوکار و ناوچەکانی خۆمان بە تەلەفۆن وەردەگرت. دوانیوەڕۆی ٢٠ ی مانگی نەورۆز بوو و ئێمە کۆمەڵێک هاوڕێ بەیەکەوە بووین و تەلەفۆنمان بۆ کەسوکارمان دەکرد بۆ هەواڵ پرسین. کە کەسوکار بە تەلەفۆن باسی ئاگرکردنەوە و ئاهەنگێرانی نەورۆزیان بۆکردین، لەو دوورەوە بەو هەوالانە گەشکە بووین و کەوتینە ناو کەشوهەوایەکی کوردانەوە و بەپەلە گەڕاینەوە ماڵەوە. لەو باڵەخانەیەی کە شوقەیەکمان لە بەرزترین نهۆمیدا گرتبوو، لە سەربانەکەیدا ئاگرێکی گەورەمان کردەوە بە مەبەستی ئاهەنگێڕانی نەورۆز. خەڵکی گەڕەکەکە ئاگاداری ئەوە نەبوون، وایانزانی بیناکە گڕی گرتووە و ترسابوون. بۆیە تەلەفۆنیان بۆ تیپی ئاگرکوژانەوە کردبوو و ئەوانیش بەپەلە گەیشتنە سەرمان. دواتر کە تیپی ئاگرکوژانەوە هاتن، ئەمجا خەڵکی گەڕەک تێگەیشتن کە ئاهەنگی نەورۆز دەگێڕین و هەرچۆنێک بوو مەسەلەکە چارەسەر کرا.

دڵنیام هەزاران کورد چیرۆکی جیاوازی لەو جۆرەیان هەیە لەگەڵ نەورۆز لەبەر ئەوەی کە بۆ هەموو کوردێک ئاگری نەورۆز و کاوە بوونەتە دوو سیمبوڵی مەزنی داکۆکی کردن و بەشێکی گرنگی ناسنامەی نەتەوەیی کورد. داگیرکەرانی کوردستانیش دەرکیان بە گرنگی ئەو سیمبوڵانە کردووە لە ناو کورد دا و بەشێوەی جیاواز ویستویانە لەو سیمبوڵانە بدەن. ساڵی پار چەتەکانی تورکیا کاتێک چوونە ناو شاری ئەفرین (عەفرینی)ی ڕۆژئاواوە، دەستبەجێ پەیکەری کاوەیان شکاند وەک ڕەتکردنەوەی ئەو سیمبوڵە کوردیە. ئەوە یەکەم جار نەبوو کە هێزیكی داگیرکەر ئەوە بکات، لە ساڵی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا کاتێک کە لە شاری سلێمانی پەیکەری کاوە دروستکرا، ئەو ئێوارەیەی کە پەردە لەسەر پەیکەرەکە لابرا، خەڵکی شارەکە بە دەوریدا سروودی ئەیڕەقیبیان ووت. ئەمە وایکرد دەسەڵاتدارانی حیزبی بەعس پاش چەند ڕۆژێک بە شۆڤڵ ئەو پەیکەرەی کە سیمبوڵی بەرخوادنی کوردان بوو، بڕوخێنن. ئەمانە تەنها دوو نموونە بوون، دەنا دڵنیام سەدان حاڵەتی لەو جۆرە لەم سەد ساڵەی ڕابردوودا و لەبەشەکانی کوردستاندا ڕوویداوە. بەڵام کێشەکە لەوەدایە لەم چەند ساڵەی دواییدا خەریکە کورد خۆی دەبێتە بەشێک لە هەوڵی تێکشکاندنی کاوەی ئاسنگەر و ئێستاکە ساڵ بە ساڵ خەریکە واز لە کاوە دێنین و ئەو گەرموگوڕیەی جارانمان بەرامبەری نەماوە و تاڕادەیەک لە نەورۆزدا خۆمان لە کاوەی ئاسنگەر گێل دەکەین. ئەویش لەژێر کاریگەری بۆچوونی دانانی کاوەیە بە “خائین و جاش و خۆفرۆش” کە لەلایەن خاوەنی دوو جۆر فکری جیاوازەوە بنیات نراوە؛ یەکێکیان ئەوانەن کە نەورۆز و ئاهەنگێڕانەکەی لەگەڵ بۆچوونی ئاینیاندا ناگونجێت و بە ئاهەنگێکی کافرانەی دەبینن ئەوی دووەمیان لە ڕوانگەیەکی تەسکی ناسیۆناڵیستیانەوە، کاوەیان کردووە بە فارس و ئەژدەهاک (هەژدیها) یان کردووە بە کورد. بەو جۆرە لەم چەند ساڵەی دواییدا کاوەی ئاسنگەر و ئەم جەژنە کەوتوونەتە بەردەم هێرشێکی ناڕاوا کە مرۆڤ دڵتەنگ دەکات. ئەوانە بێ ئەوەی بەخۆیان بزانن و مەبەستیان بێت، بوونەتە بەشێک لە هەوڵی تێکشاندنی فەرهەنگی کوردی. بۆیە لەم بابەتەدا بەپێی سەرچاوەکان هەوڵی تێگەیشتن لە ئەژدەهاک و کاوە دەدرێت.

ئەوانەی ئەو بۆچوونە نەرێنیەیان لەسەر کاوەی ئاسنگەر دروست کردووە، تەنها لەسەر یەک بنچینە ئەو بۆچوونەیان گەڵاڵە کردووە، ئەویش ناوی دوایەمین پاشای میدە کە (ئەژدەهاک/هەژدیها/ئەستیاگ/زوحاک) بووە. لە ڕاستیدا ناوی ئەو پادشا میدە/کوردە مانای (هەژدیها) ی ئەمڕۆ دەدات هەر چەندە لە مێژوودا بەشێوەی جیاواز و بە زمانی جیاواز تۆمارکراوە. ئەوان تەنها لەسەر ئەو ناوە و بێ هیچ سەرچاوەیەکی مێژوویی و بەپێی دەرئەنجامی ئەو کەسانە، کاوە فارس بووە و ئەژدەهاک پاشایەکی میدی بووە و فارسەکان ئەم چیرۆکەیان دژی کورد دروست کردووە. لەبەر ئەوە زۆر بە ئاسانی بڕیاریان داوە ئەژدەهاک پیاوی چاک و مید/کورد بووە و کاوەش فارس بووە و دوژمنی کورد. بابزانین سەرچاوە مێژووییە دێرینەکان چیمان سەبارەت بە نەورۆز و کاوە پێ دەڵێن.

کۆنترین سەرچاوەی کوردی و تا ڕادەیەک جیهانی کە من ئاگاداری بم و باسی مێژووی نەورۆزی کردبێت، نزیکی هەزار و دوو سەد ساڵ لەومەبەر بووە لەلایەن زانای مەزنی جیهانی کورد، ئەبو حەنیفەی دینەوەری کە لە دایکبووی شارۆچکەی دینەوەری نزیک کرماشان بووە و یەکەم کەس بووە لە مێژوودا کە مێژووی کوردی نووسیوە. ئەبو حەنیفە لە کتێبی مێژووەکەیدا بە ناوی (کتاب اخبار الطوال) کە مێژووی مرۆڤایەتی بە بۆچوونی ئەو سەردەمە دەگێڕێتەوە (کۆپیەکی لای بەندەیە)، ئاماژە بە سەرەتای دەستپێکردنی ئەو جەژنە دەکات. دینەوەری مێژوو بە ئادەم دەستپێدەکات و باسی چەند بەرەیەکی ئادەم دەکات، دواتر دەگاتە نوح و چیرۆکەکەی دەبەستێتەوە بە ناوچەی جەزیرە و بۆتانەوە. ئەمجا باسی سام- ی کوڕی نوح دەکات. دینەوەری دەڵێت سام کاروباری بەرەکانی ئادەمی گرتبوە دەست، زستان لە خاکی جوخی و هاوین لە موسڵ دەژیا. سام ڕێگەی هاتوچۆی بە کەناری ڕۆژهەڵاتی ڕوباری دیجلەدا بوو، بەهۆی ئەوەوە شاری سامەرا (سامراء) ناونراوە (سام ڕا) واتە (ڕێگەی سام). هەروەها بەردەوام دەبێت و دەڵێت دوای سام، کوڕەکەی کە ناوی شاڵخ بووە، دەسەڵاتی گرتە دەست و ئەمجا دوای مردنی ئەویش دەسەڵات چووە دەست برازاکەی بە ناوی (جەمی کوڕی ویونجهانی کوڕی هەرفەخش)، کە ئەو بناغەی سەرەتای پادشایەتی دانا و ڕۆژی نەورۆزی کرد بە جەژن. هەر لەسەردەمی ئەودا بووە کە زمانەکان لە یەکتر جودا بوونەوە.

لە ڕاستیدا دینەوەری بێ ئەوەی ئاگادار بێت، هەر هەمان چیرۆکی مێسۆپۆتامیای دێرین لەسەر سەرەتای جودابوونەوەی زمانەکان و دەستپێکردنی پادشایەتی و بابەتی نوح، دەگێڕێتەوە. لە مێسۆپۆتامیادا پێیان وابووە کە سەرەتا یەک زمان قسەکراوە و دواتر خوداکان زمانی خەڵکیان جوداکردۆتەوە و دیسان باسی سەرەتای دروستبوونی پادشایەتیان کردووە و لە مێسۆپۆتامیا ناوی زیوسودرایان لەبری نوح بەکارهێناوە. هەر هەمان ئەم چیرۆکەیە تەورات بە گۆڕانێکی کەمەوە لە مێسۆپۆتامیای وەرگرتووە و دیسان ئەویش سەرەتای جودابوونەوەی زمانەکانی وەک ئەوان بە گۆڕانێکی کەمی ناوەکانەوە تۆمارکردووە. واتە هەمان ئاهەنگی نەورۆز لە سەرەتای شارستانیەتەوە بە ناوی جیاوازتر گێردراوە و بەستراوە بە چیرۆکی نەمرود و نوح و ناوچەی موسڵەوە کە ڕابردەوەکەی بە کوردەوە گرێدراوە. وەک سەرچاوەی مێژوویی، سەری ساڵ لە مانگی سێ و چواردا لە سەرەتای شارستانیەتی مێسۆپۆتامیاوە هەبووە بەڵام بەهۆی پەیوەستبوونی ئەو جەژنە بە ژیانەوەی سروشتەوە، دەشێت تەمەنی زیاتر لە دە هەزار ساڵ بێت.

ئەو سەرچاوانەی سەرەوە دێرینی ئەو جەژنەمان بۆ ڕوون دەکەنەوە. بەڵام سەرچاوەیەکی تری زۆر نایاب نزیکی هەزار و شەش سەد ساڵ لەمەوبەر و زیاتر لە چوار سەد ساڵ پێش دینەوەری، ناسنامەی ئەژدەهاکمان بۆ یەکلایی دەکاتەوە. موسای خۆرێنی (موسای خۆرێناتسی) ( لەدایکبووی ٤١٠ ز) لە کتێبێکی نایابدا بە ناوی (مێژووی ئەرمینیا) کە بەشێکی باشی باسی میدەکانە، مێژووی ئەرمینیای نووسیوە. خورێنی لە بەشێکی کتێبەکەیدا ئاماژە بەوە دەکات کە دوای مردنی ئەژدەهاک/هەژدیهای دوایەمین پاشای مید، نزیکی دە هەزار کەس لە دەستوپێوەند و کەسوکار و ژن و منداڵی لە ئەرمینیا نیشتەجێ کران. ئەو مێژوونوسە بۆ گەورەکردنی ڕۆڵی پادشای ئەرمەنی تیگران، دەڵێت ئەو پادشایە بە دەستی خۆی هەژدیها/ئەژدەهاکی دوایەمین پادشای میدی کوشتووە. تەنانەت ناوی ژنە گەورەکەی ئەژدەهاکی میدی دەنووسێت و هەروەها ناوی ژنە ئەرمەنیەکەی پادشای مید دەنووسێت کە خوشکی پادشای ئەرمەنی تیگران بووە. بە بەپێی موسای خۆرێنی هەتا ئەو کاتەی سەردەمی ئەو مێژوونوسە، بابەتەکە لە ناو خەڵکی ئەرمینیادا ئامەژەی پێکراوە و تەنانەت خۆرێنی دەڵێت، ئەوە وەک گۆرانی لە ناو خەڵکی ئەو ناوچەیەدا دەگێردرێتەوە کە میدەکانی لێبووە و لەسەردەمی ئەویشدا هەر میدەکان لەوێ مابوون. هەروەها دەشڵێت ئەو خەڵکانە خۆیان بە بەرەی هەژدیها دادەنێن لەبەر ئەوەی کە بە زمانی ئێمە (مەبەستی ئەرمەنیە) بە مید دەڵێین (مار). تەنانەت باس لەوە دەکات کە دوای نیشتەجێ بوونیان، دواتر هەندێک لە پادشا گەورەکانی ئەرمینیا لەبەرەی ئەژدەهاکی میدی بوون و لە ئەرمینیادا حوکمڕان بوون.

موسای خۆرێنی سەر بە قوتابخانەی یۆنانی بووە لە مێژوونوسیندا بۆیە ئەفسانەی قبوڵ نەبووە. لەژێر کاریگەری ئەم قوتابخانەیەدا لە بەشێکی تری کتێبەکەدا لە ژێر ناونیشانی “لە ناو ئەفسانەکانی فارسدا” باسی ئەو مێژووە دەکات کە فارسەکان چەند بەشێوەیەکی خەیاڵی ئەفسانەیی نووسیویانە و باسی پادشایەکی ئەفسانەیی بە ناوی ئەژدەهاکی بیورئەسپ دەکات کە مانای ناوەکەی (ئەژدەهاک/هەژدیهای هەزارئەسپ) ە، موسای خورێنی بە تەواوی وەک پاشایەکی جیاواز لە ئەژدەهاکی میدی و سەر بە سەردەمێکی جیاواز باسی دەکات. سەبارەت بە ئەژدەهاکی بیورئەسپی ئەفسانەیی، خورێنی ئاماژە بە بێمانایی ئەو ئەفسانەیەی فارسەکان دەکات و چیرۆکی فەرەیدون و ئەژدەهاک دەگێڕێتەوە کە لە شاخی دەماوەند ئەژدەهاک دەکوژێت، دوای ئەوەی کە گاڵتەیەکی زۆر بە ئەفسانەی فارسەکان دەکات ئەمجا بەپێی سەرچاوەکان ئەو دەڵێت ئەمەیان گونجاوە و دەڵێت “ئەوەی کە فارسەکان پێی دەڵێن ئەژدەهاکی پیورئەسپ ئەوان بە باوباپیری خۆیانی دادەنێن: ئەو پادشایە لەسەردەمی نەمرود دا ژیاوە. ئەو کاتەی کە زمانەکان دابەش بووە لە جیهاندا”. بە ڕوونی دەردەکەوێت کە موسای خورێنی هەزار و شەش سەد ساڵ لەمەوبەر ئەژدەهاکی پادشای میدی وەک پادشایەکی مێژوویی مید و بابەتێکی مێژوویی باسکردووە کە بەرەکانی لە ئەرمینیادا نیشتەجێ بوون، تەنانەت ناوەکانیشیان جیاواز بووە و تەنانەت دەڵێت خەڵکی ئەو ناوچەیە لە لە ڕۆژانی ئەو مێژوونوسەدا هەر میدی بوون و لای ئەو مێژوونوسە ئەژدەهاکی یەکەم پادشایەکی مێژوویی مید بووە و ئەژدەهاکی میدی بووە و ئەوەی دووەم ئەژدەهاکی بیورئەسپ و پادشایەکی ئەفسانەیی بووە کە فارسەکان بە کۆنترین پادشای خۆیان دایانناوە، کە هەرچەندیشە موسای خۆرێن دواتر دەڵێت “ئەو پادشایە بە ناوێکی نزیک لەوە لە کتێبی کلدانەکاندا لەو سەردەمەدا هەبووە”، واتە ئەژدەهاکی نەورۆز، پادشایەک و چیرۆکێکی تەنها فارسی نەبووە و فارسەکان بە شێوەی خۆیان گێڕاویانەتەوە. ئەو دواتر ئەفسانەکە بە شێوەکی جیاواز لەوان دەگێڕێتەوە و ئەفسانەکە هی خەڵکی ناوچەکە بووە نەک فارس. واتە هەرچەندە فارسەکان ئەژدەهاکی بیورئەسپی ئەفسانەیی نەورۆزیان بە باوباپیرانی خۆیان داناوە سەرەڕای ئەوە سەرچاوەی تری کلدانی بە شێوەی تر گێڕاویانەتەوە.

واتە زانیاریەکانی دوو مێژوونوسی دێرین بە ڕوونی ئەوەمان بۆ دەخەنە ڕوو کە ئەژدەهاکی پەیوەست بە نەورۆز بەستراوەتەوە بە سەردەمی نوح و نەمرودەوە و ناوچەی ئەفسانەکەش وڵاتی بەناو ئێران نەبووە، بەڵکو موسڵ/کوردستان بووە. موسای خۆرێنی بە ڕوونی و بە جودا و لە ژێر ناوێکی جیاوازدا ئەژدەهاکی یەکەم دەناسێنێت بە ئەژدەهاکی بیورئەسپ و وەک ئەفسانەیەک سەیری کردووە و بە جودا و بە ناوی ئەژدەهاکی میدی مێژووی پادشایەکی تری گێڕاوەتەوە و وەک بابەتێکی مێژوویی ڕوون مامەڵەی لەگەڵ ئەژدەهاکی میدیدا کردووە و چەندین بەڵگەی لەسەر هێناوەتەوە. بۆ نموونە ئەوەی کە بەرەی ئەو پادشایە لە ئەرمینیا دواتریش هەر پادشا بوون و وەک بەیت ئەو بابەتە لە ناو خەڵکی ئەو ناوچانەدا بە گۆرانی گووتراوە. بەو جۆرە بە دوور و نزیک جگە لە ناوەکەیان کە ئەویش جیاوازی تێدا بووە، ئەو دوو پادشایە هیچ پەیوەندیەکیان بەیەکەوە نەبووە و لە دوو ناوچە و دوو سەردەمی جیاوازدا باسکراون. مێژوونوسی کورد، ئیبن ئەسیر (١١٦٦-١٢٣٣ ز) و تەبەری (٨٣٩- ٩٢٣ ز) و مەسعودی (٨٩٦-٩٥٦ ز) یش بە هەمان شێوە ئەژدەهاک و نەمرود بە هەمان کەس دادەنێن و ئەوانیش بەشێوەیکی تر هەر دووپاتی بەشێک لە قسەکانی ئەو دوو مێژوونوسە دەکەنەوە.

ئەی ئەم جەژنە و کاوە پەیوەندیان بە کوردەوە هەیە؟
زانا و مێژوونوسی کورد ئەبوحەنیفەی دینەوەری، لە بەشێکی کتێبەکەیدا باس لە بنەچەی کورد دەکات. دینەوەری هاتووە چیرۆکی زوحاکی بیورئەسپی ئەفسانەیی دەگێڕێتەوە و ئەویش دەڵێت کە ئەو کەسانەی کە ڕۆژانە لە دەست کوشتن و زوحاک دەرباز دەکران و ڕوویان دەکردە چیاکان، نەتەوەی کوردیان لێ پێکهات. لە ڕاستیدا ئەم ئەفسانەیە لەسەر کورد، لای مێژوونوس مەسعودیش دووبارە بووەتەوە. لە هۆنراوەی یارسانیشدا دیسان ئەو خۆبەستنەوە بە کاوە و ئەفسانەی زوحاکەوە دەردەکەوێت. شاوەیس قولی کە لە نزیکی ساڵی ١٤٠٧ز لە گوندی دەزرزیانی شاهۆ دایکبووە، واتە نزیکی شەش سەد ساڵ لەمەوبەر، دەبینرێت کورد بوون و گوزارشکردنی لە لەناوبردنی زوحاکدا بە شێوەکی زۆر سەرنج ڕاکێش دەخاتە ڕوو کاتێک کە بە هەورامیەکی شیرین یێژێت:

ئەسڵمەن جە کورد، ئەسڵمەن جە کورد
بابۆم کوردەنان، ئەسڵمەن جە کورد
من ئەو شێرەنان چەنی دەستەی گورد
سلسلەی سپای زەحاک کەردم ھورد

واتە “من بنەچەم کوردە و باوباپیرانم کوردە و لە ڕەگەزی کوردم، من ئەو شێرەم کە لەگەڵ کۆمەڵێکدا سوپای زوحاکمان وورد کرد”. لێرەدا شاوەیس قولی نزیکی شەش سەد ساڵ لەمەوبەر زۆر بەڕوونی ناسنامەی کوردبوونی بەستۆتەوە بە کاوەی ئاسنگەرەوە و ئەویش وەک سیمبوڵێکی کوردان ئاماژەی پێکردووە کە بەشێک بووە لەو دەستە کوردەی ئەژدەهاکیان لەناوبردووە. واتە ئەم شیعرەی شاوەیس قولی لەگەڵ قسەی ئەبوحەندیفە و بەستنەوەی کورد بە چیرۆکی کاوە و زوحاكەوە مێژوویەکی دێرینی هەبووە. ئەحمەدی خانی (١٦٥٠-١٧٠٧ ز) یش بە ووردی باسی جەژنی نەورۆز و سەرساڵی لە ناو کورداندا کردووە بێ ئەوەی کە باسی کاوە بکات. ئەحمەدی خانی زیاتر لە سێ سەد ساڵ لەمەوبەر لە مەم و زیندا باسی نەورۆز و خۆشی و شادی ئەو ڕۆژە لە ناو کورد دا بەم شێوەیە دەکات:

دەورا فەلەکی ژ بەختێ فەیروز
دیسان کو نوما ژ نوڤە نەوروز
مەبنی ل وێ عادەتێ موبارەک
شەهری یو سوپاسی یان ب جارە
.
.
.
سەرسالی و باکیر و روالان
سەد سالی و جوان و پیر و کالان
سەرسال ل رەسم و راهێ مەعهوود
گیرا ل جیه و مەقامێ مەحموود

ئەم جەژنە بە شێوەیەک لە ناو کورد دا ڕەگی داکوتیوە، کە هەتاوەکو نزیکی چوار سەد ساڵ لەمەوبەر شارۆچکەیەک لە شارەزوور ناوی (مێرکاوە) بووە و هەر بە ناوی کاوەی ئاسنگەرەوە ناونرابوو.

یەکێک لە ڕێوڕەسمە هەرە گرنگەکانی نەورۆز لای کورد ئاگرەکەیە. تا ساڵی حەفتاکان لەسەربانی هەموو ماڵێک لە هەندێک ناوچەدا ئاگردەکرایەوە. لە جەژنێکی تریشدا کە لە کۆتایی مانگی هەشت و لە دامێنی چیای دەماوەند/زەماوەند دا (جەژنی کورد) بەڕێوە چووە، لەوێدا هەتاوەکو ساڵی ١٨٢٠ خەڵک لەسەر سەربانی ماڵان هەموو ساڵێک ئاگریان بە بۆنەی ئەو جەژنەوە کردۆتەوە و جەژنەکەش ناوی (جەژنی کورد) بووە. واتە ئەو شوێنەی کە ئەژدەهاکی ئەفسانەیی تێدا کوژراوە، هەر لەوێدا جەژنی کورد بەڕێوە چووە. واتە لە هەموو سەردەمێکدا و تەنانەت بنەچەی دروستبوونی کوردیش بەو ئەفسانەیەوە بەستراوەتەوە و بەشێکی گرنگ بووە لە فەرهەنگی کوردی. هەروەها ئەمڕۆ لە زۆربەی ناوجەکانی کوردستان، لە کرمشانەوە هەتاوەکو باکوری کوردستان، لە هەندێک شوێندا هێشتا خەڵک بۆ ئەم جەژنە وەک سەردەمی دێرینی مێسۆپۆتامیا هێلکە ڕەنگ دەکەن کە ئەوە دیسان دێرینی ئەو جەژنە لە ناو کورد دا دووپات دەکاتەوە.

ئەنجام
وەک ڕوونکرایەوە ئەژدەهاکی پادشای میدی بابەتێکی مێژووییە و ئەژدەهاکی بیورئەسپ و کاوە، پادشا و پاڵەوانێکی ئەفسانەیین و چەندین سەرچاوەی مێژوویی جیاواز ئاماژەیان بەوە کردووە و گرنگترینیان ئەوەی موسای خۆرێنیە کە میدەکانی ناسیوە و هەتاوەکو سەردەمی ئەویش هەر بە مید ناسراوبوون و بە تەواوی بە جودا ئەو دوو پادشایەی باس کردووە. بەو جۆرە زۆربەی گێڕانەوەکان هەمان ئەو چیرۆکەی مێسۆپۆتامیایە بەشێوەی نوێتر و بنەچەی شوێنی ئەفسانەکە ناوچەی موسڵ و دەروبەری بووە نەک وڵاتی بەناو ئێران، هەرچەندە فارسەکان بە شێوەی جیاوازی خۆیان گێراویانەتەوە. بۆیە دەشێت تەمەنی ئەو جەژنە زیاتر لە دەهەزار ساڵ بێت. وەک لە شیعرەکەی شاوەیس قولیدا دەردەکەوێت، زیاتر لە شەش سەد ساڵ لەمەوبەر کورد کاوەی بە پاڵەوانێکی ئەفسانەیی کوردی سەیکردووە. بەپێی سەرچاوەکان، ئەو پادشا ئەفسانەییە دێرینە، فارسەکان بە باوباپیرانی خۆیان دایان ناوە سەرەڕای ئەوەی کە سەرچاوەی تر بۆچوونی جیاواز بووە. ئەوەی کە ئەمڕۆ ڕوودەدات، نەزانی هەندێک لە نووسەری کوردە کە زۆر خەمساردانە پاڵەوان و ئەفسانەیەکی دێرینی کوردی کە هەزاران ساڵە بە شێوەی جیاواز لە ناوباوباپیرانماندا دەگێڕدرێتەوە و بووە بە بەشێکی گرنگ لە فەرهەنگمان، بێ هیچ لێکۆڵینەوە و هەوڵێک بۆ تێگەیشتن، خەریکە مۆرکێکی ئایدیۆلۆژی و نەتەوەیی خۆیانی لێ دەدەن و بەوجۆرە فەرهەنگ و مێژوومان تێک دەدەن. هەموو ئەم بۆچوونە بێمانایە تەنها لەسەر لێکچوونی دوو ناو ڕوویداوە، دەنا ئەو دوو پادشایە بە دوور و نزیک پەیوەندیان بەیەکەوە نیە. زۆر جار مرۆڤ شەرم دەیگرێت کە نووسین و ئاخاوتنی هەندێک لەو نووسەرانە دەبینێت بەرامبەر بەو پاڵەوانە ئەفسانەییە کە هیچ بنەمایەکی تێگەیشتن و ڕێزگرتنیان تێدا نیە و زۆربەیان لەوە نەگەیشتوون کە کاوە و ئەژدەهاک ئەفسانەن نەک مێژوو. واتە نە ئەژدەهاکی ئەفسانەیی کورد بووە و نە کاوە فارس و نە پێچەوانەکەشیان. چیرۆکی کاوە و ئەژدەهاک، لە سەرەتای شارستانیەتەوە بەشێوەی جیاواز دەگێردرێتەوە و سەردەمانێک ئەو ئەفسانەیە هەبووە کە فارس هێشتا ناوی لە مێژوودا تۆمار نەکراوە و هەر نەتەوەیەک بە شێوەی خۆی گێڕاویەتیەوە، بەڵام هەرگیز ئەو ئەفسانەیە دژی کورد نەبووە. بە هیچ شێوەیەک لە مێژوودا بابەتی کاوە و زوحاک بابەتێکی کێشەی دوو نەتەوە نەبووە، ئەو لایەنە نەتەوەییە هەڵبەستراوی نووسەری کوردە لەسەردەمی نوێدا. زۆر لە کاردانەوەکانی نووسەری کورد چاوەروانکراون، ئەندامانی نەتەوەی داگیرکراو زۆر جار ڕقیان لە دابوونەریتی خۆیانە و هەمیشە بە دوای ئەوەوەن کە گاڵتەی پێبکەن و بە شێوەی جیاواز ڕەتی بکەنەوە (پێشتر بابەتم لەسەر ئەمە نووسیوە و لە خوارەوەدا لینکەکەی دادەنێم).

هیچ گومانێک نیە لەوەدا کە ئەفسانەی نەورۆز و کاوە بە فەرهەنگ و مێژوومانەوە گرێدراون و ڕەگێکی قوڵیان تێدا داکوتیوە، بۆیە نابێت هەرگیز وازیان لێبهێنین. دەبێت بۆ هەتایی کاوەی ئاسنگەر پاڵەوانی ئەفسانەیی و ئەو ئاگرە پیرۆزەی نەورۆز، سیمبوڵی بەرخودان و یەکگرتوویمان بێت. دەبێت جارێکی تر کاوە لە ئەفرین دروستبکەینەوە و لە هەر شوێنێکی تری کوردستان بێت، بێ دوودڵی پەیکەری کاوەی ئاسنگەر بۆ هەتایی سیمبوڵی پاڵەوانێکی ئەفسانەییمان بێت لە دژی ناعەدالەتی لە شێوەی خۆماڵی بێت یان بێگانە. ئەوانەی کە لەسەر مێژووی کوردیش دەنووسن، دەبێت ڕێز لە مێژوو و فەرهەنگ بگرن و بەرپرسیارانە مامەڵەی لەگەڵ بکەن.

نووسینی: سۆران حەمەڕەش

تێبینی:
– پێم ناخۆشە ناونیشانی بابەتەکەم بەوجۆرەیە، بەڵام ژمارەیەکی بەرچاو لە نوسەری کورد ناوی ئەو پاڵەوانە ئەفسانەییە بە “خائینیک” دەهێنن، منیش لە زمانی ئەوانەوە دووبارەی دەکەمەوە دەنا من ڕێ بەخۆم نادەم کە ئەو زمانە بەرامبەر پالەوانێکی ئەفسانەیی کوردی بەکاربهێنم.

– تکایە خوێنەری ئازیز، گەر لە ناوچەکەی تۆدا دابونەریتێکی تایبەت بە نەورۆز هەیە، بە سوپاسەوە لە کۆمێنتدا بۆ ئەوەی منیش و خوێنەرانیش سوودی لێ وەربگرین و بپارێزرێت و تۆماربکرێت.

– شوێنی گرتنی وێنەکەی لای ڕاست نادیارە، بەڵام وەک ئاهەنگێڕانی نەورۆزی گوندێکی ڕۆژهەڵات دەردەکەوێت. وێنەکەی لای چەپ ئەو کاتەیە کە چەتەکانی تورکیا پەیکەری کاوەیان لە شاری ئەفرین شکاندووە.

– لە ڕابردوودا هەژدیها مانایەکی ئەرێنی لە فەرهەنگی کوردیدا هەبووە، دەشێت سیمبوڵی بەهێزی و مەزنی و ژیری بووبێت و ڕۆڵی ئاینی هەبووبێت، هەر بۆیە دوایەمین پاشای مید ناوی هەژدیها/ئەژدەهاک بووە و هەتاوەکو ئەمڕۆش مار ڕۆڵێکی تایبەتی لە فەرهەنگی کوردیدا ماوە. پێشتر بابەتم لەسەر ئەوە نووسیوە هەر وەک لەم لینکەدا دەبینرێت.
https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1641931252509202&set=pb.100000770292893.-2207520000.1552070309.&type=3&theater

– بابەتی هۆکاری ڕقی کورد لە فەرهەنگی خۆی لەم لینکەدا دانراوە
https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1101209469914719&set=pb.100000770292893.-2207520000.1552070436.&type=3&theater

– بابەتێکم لەسەر زانا و کەسایەتی کورد ئەبوحەنیفەی دینەوەری نووسیوە هەر وەک لەم لینکەدا دانراوە
https://www.facebook.com/photo.php?fbid=648991251803212&set=pb.100000770292893.-2207520000.1552131056.&type=3&theater

سەرچاوەکان
– ابن الأثير (٢٠١٠) الكامل في التاريخ، موقع الوراق.
– حەمەڕەش، سۆران (٢٠١٣) کورد کێیە؟، لەلایەن نووسەرەوە چاپکراوە، لەندەن.
– الدینوري، ابو حنیفة احمد بن داود (١٨٨٨) الاخبار الطوال، مطبعة بریل، مدینة لیدن.
– المسعودي (٢٠١١) مروج الذهب، الموسوعة الشاملة.
– Dietrich, B. C. (2004) The Origins of Greek Religion, Bristol Phoenix Press, UK.
– Garnier (1909) The Worship of the Dead, Рипол Классик.
– Johnston, S. I. (2004) Religions of the Ancient World: A Guide, Harvard University Press, USA.
– Lundbom, J. R (1999) Jeremiah one-twenty, Doubleday, Indiana University, USA.
– Morier, J. J. (1818) A Second Journey through Persia, Armeia and Asia Minor to Constantinople between the years 1810 and 1816, Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown, London




دیموكراسی راستەوخۆ لەشەقامەوە

بەماناكەی، دیموكراسی واتە دەسەڵاتی خەلك، لەبواری كرداریدا مادام داسەڵات هی خەلك بێ، ئەبێ خەلكیش بریاربدات لەسەر سەرنەویشتی ژیانی خۆی وەداهاتووی خۆی لەهەموو روویەكەوە.
لەگەڵ دەستپێكردنی سەردەمی رێسانس لەسەدەی 14 لەرۆژئاوا لەبواری فەرهەنگی، زانستی، فكری‌و فەلسەفی، ئەمجار دروستبوونی جوڵانەوەی فكری سیاسی‌و چالاكی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی، شۆڕشی پیشەسازی‌و وەدەورانی رۆشەنگەری بەرههمهێنا، كەئەمەش لەخۆیدا جوڵانەوەی كرێكاری‌و چینایەتی‌و وشیاری كۆمەڵایەتی‌و سیاسی لێكەوتەوە .
لەگەڵ شۆرشی پیشەسازی گۆڕانكاری گەورە لەبواری چینایەتی دروستبوو لەوانە دروستبوون‌و بەهێزبوونی چینی بۆرژوازی شاری‌و چینی كرێكار كەشێلگیرانە لەخەباتی سەختدا بوون بۆ گۆڕانكاری ریشەیی لەبواری سستەمی سیاسی، ئابووری‌و كۆمەڵایەتی، هەرئەم خەباتە شێلگیرانەی چینی بۆرژوا، كرێكارو برسیەكان بوو كەبووە هۆی دروستبوونی شۆرشەكانی بۆرژواو جوڵانەوەی چاكسازی لەهەموو ئەوروپا كەبووە هۆی پەیدابوونی پارتی سیاسی، هەر چینێك پارتیكی سیاسی خۆی دروستكرد تارەنگدا‌نەوەی دنیابینی خۆی بێ بۆ پارێزگاری لەبوون‌و بەرژەوەندیەكانی خۆی.
.شۆرش‌و شەپۆلەكانی چاكسازی لەرۆژئاوا بوە هۆی گۆڕانی سستەمی سیاسی لەپاشایی تاكرەوییەوە بۆ سستەمی دیموكراسی پارلەمانی كەتائێستاش بەردەوامی هەیە.
یەكترقبوڵكردن، ئازادی بیروڕا، ئازادی تاك‌و بەشداری تاك لەبریاردان لەڕێگەی دەنگدان لەسەر ئاستی دامەزراوە دەولەتیەكان لەگەڵ مافی خاوەنداریەتی بنەما سەرەكیەكانی دیموكراسی رۆژئاوان، هەروەها چەمكی دەوڵەتی خۆشگوزەران (Welfare state) بۆ سستەمی دیموكراسسی زیادكرا، چونكە دیموكراسی بەبێ دادی كۆمەڵایەتی ناتوانێ بەردەوام‌و پایەداربێ، هیچ كەسێك ناتوانێت تەنها بەئازادی قسەكردن بژی ئەگەر لایەنی هەرەكەمی ژیانێكی شەرەفمەندانەی بۆ فەراهەم نەكرێت . یەكەمجار لەئیمپراتۆری ئەڵمان باس لەدەوڵەتی خۆشگوزەران كراوە هەروەها لەساڵی(1889) بۆ یەكەمجاریش باس لەئاسایشی كۆمەڵایەتی كرا. ‌لەسەدەی بیست كەم یان زۆر دەوڵەتی خۆشگوزەران بووبەناسنامەی سستەمی سیاسی لەئەوروپای رۆژئاواوە ئاسایشی كۆمەڵایاتی كەلەبەخۆرایی خزمەتگوزاری تەندروستی‌و خوێندن‌و فێركردن لەهەموو قۆناغەكانی خوێندن هەتا زانكۆش لەگەل هاوكاری دارایی لەكاتی بێكاریدا بەرجەستە ئەبێ بوو بەمیكانیزمی دەوڵەتی خۆشگوزەران. ئەم دادی كۆمەڵایەتیەی بەشێوەیەكی رێژەیی كەتائێستا لەئەوروپا هەیە، جگە لەرەهەندە سیاسیەكەی رەهەندی فەرهەنگی، شارستانی، مێژوی شێوە هەتا ئاینیشی هەیە، بۆنمونە بوونی رێكخراوە خێرخوازیەكان لەوڵاتانی ئەوروپا مێژویەكی درێژی هەیە بەڵام لەسەدەی بیستەمدا لەبەر گەلێك هۆكاڕ كەباسی بابەتی ئێستامان نیە رەهەندێكی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی وەرگرت، بەهەرحاڵ هۆكار هەرچیەك بێت ئەوەی ڕاستیە ئەمەیە كەتائێستاش یاسای ئاسایشی كۆمەڵایەتی نەك هەر خەلكی ئەوروپی لێی سودمەند بووە بەڵكوو بەدەیان ملیونان خەڵكی تریش كەلەدەرەوە هاتوون سودمەندبوون.
سۆسیال دیموكراتەكان كەخۆیان بەپارێزەری دەوڵەتی خۆشگوزەران ئەزانن لەرۆژئاواوە لەم ڕێگەوە رۆڵی سەرەكیان بینی لەسنورداركردنی گەشەی جوڵانەوەی سۆسیالیستی‌و كۆمۆنیستی رادیكاڵانە بەتایبەت لەسەردەمی یەكێتی سۆڤیەت، بەڵام دوای هەرەسی یەكێتی سۆڤێت‌و رەواج بوونی ئابووری لیبرالی لەرێگەی بازاری ئازاد، بەردەوامی دەوڵەتی خۆشگوزەران كەوتۆتە ژێر پرسیار بەتایبەت لەكاتی ئێستادا كەرۆڵی دەوڵەت كەمترو كەمتر ئەبێت، كەم ئەكرێتەوە لەئابووریدا بەتایبەت لەلایەن پارتە لیبرالەكانەوە.
لەكۆتایی سەدەی نۆزدە‌و سەرەتای بیست، بزاڤی دیموكراسی‌و دادخوازی گەشەیەكی مێژوویی بێوێنەیان بەخۆوەبینی كەلەهەموو مێژووی مرۆڤایەتی وێنەی نەبوو بەڵام لەهەمان كاتدا دیموكراسی پەڕ‌لەمانی‌و دەوڵەتی خۆشگوزەران چارەی هەموو گرفتەكانیان نەكردوە ‌و ناكەن، نمونەش قەیرانە گەوەرەكانی ساڵانی سیەكانی سەددەی رابردوو هەروەها بزوتنەوەی خوێندكاران لەساڵانی شەستەكاندا دژی دەسەڵات‌و هەروەها بزوتنەوەی ژنان لە شەستەكان‌و حەفتاكانی سەدەی رابردوو .
بەهۆی گۆڕانكاری لەسستەمی سیاسی‌و ئابووری‌و هەروەها لەجیۆستراتیجی‌و جیۆسیاسی لەسەرئاستی جیهان لەم بیست بۆ سی ساڵەی دواییدا گۆڕانكاری لەسەر رەوشی دیموكراسی‌و دادخوازیدا كردوە، بەجۆرێك وردەوردە پەرلەمانەكان‌و نوینەرانی خەڵك لەپەرلەمان بێدەسەڵاتترو دەستەوەستانتر ئەبن لەمەڕ چارەی گرفتەكان، لەبەر گەلێك هۆكار نوێنەران لەپەرلەمان ناتوانن ئەوەی خەڵك راسپاردەی بۆكردوون بەئەنجامی بگەیەنن، هەرلەبەرئەمەشە كەخەلك بێهیوا ئەبێ لەكاری بریكاران ناچار خۆیان دێنە شەقام نمونەی تازەش بۆئەمە بزوتنەوەی هێلەك زەردەكانی فەرەنساو ئێستا لەلوبنان‌و عێراق، كە بەدلنیایی سبەینێ زۆرشوێنی تریش هەمان ڕەوشی عێڕاق‌و لوبنان دوبارە دەبێتەوە. واتە نوێنەران لەپەرلەماناكان تەنها وەك بریكاری دەنگدەران كارئەكەن هەتا ئەگەر باشترین نوێنەریش بن ئەمجار ناتوانن نوێنەرایەتی هەموو خواست‌و ئارەزوەكانی دەنگدەران بكەن جگەلەوەی كەنەكەونە ژێر كاریگەری لۆبی بەرژەوەندیە جۆراوجۆرەكانەوە..
دیموكراسی ناراستەوخۆ لەبریارداندا لەڕێگەی بریاكارەكانەوە ( نوینەرانی پەڕلەمان) لەدابەزینی بەردەوامی متمانەدایە بەهۆی سەرگەرمی هەندێك وەلەهەندێك شوێن زۆربەی بریاكارەكان بەبەرژەوەندی خۆیان‌و تێوەگلانیان لەلۆببازی، لەبیركردنی ئەم پەیامەی كەپێراسپێراون، هەرلەبەرئەمەشە لەهەموو شوێنێك لەدنیا ئەم وتەیە ئەوترێتەوە: سیاسیەكان راست ناكەن… لەهەر شوێنێك بریاكارەكان بەناو نوێنەرانی خەلك لەپەرلەمان نەتوانن بەئەركی خۆیان رابگەن بەپیادەكردنی بنەماكانی دیموكراسی كەبریتیە لەدەسەڵات بۆ گەل‌و برایار لەلایەن گەلەوە، ئەوا گەل راستەوخۆ لەشەقامەوە داوای پیادەكردنی بنەماكانی دیموكراسی ئەكات هەروەك ئێستا لەگۆرەپانەكانی شارەكانی عێراق‌و لوبنان ئەبینرێ، كەئەبێ دەسەلات بۆ گەل بێت‌و بریار لەگەلەوە بێت لەسەر هەموو لایەنە چارەنوسسازەكانی ئێستاو داهاتوو تائاسایش بەهەموو رەهەندەكانیەوە بۆوڵات‌و گەل فەرراهەم ببێ.
لەم كاتانەدا كەشەقام ئەبێتە بریاردەر ئەوا دەسەڵات، دوو ڕێگەی لەبەردەمە بۆ مامەڵەكردن، یان ملكەچی بریارەكانی شەقام بێ‌و ئامادەی گواستنەوەو رادەستكردنی دەسەڵات ‌بێ بەشێوەیەكی ئاشتیانەوە لەشەقامەوە حكومەت دروست ‌بێت، یان ئەوەتا دژی داخوازی دیموكراسی راستەوخۆی شەقام ئەوەستێتەوە، لە ئەگەری دوەمدا ئەوە لەشەقامەوە شۆڕش دروست ئەبێ یان شەڕی ناوخۆ بەتایبەتی لەوڵاتانی جهانی سێ، بەتایبەتتریش وڵاتانی عەرەبی‌و اسلامی كەدامەزراوەی دیموكراسی‌و دەولەتییان هەرنیە یان لاوازە.
بەهەرحاڵ بۆ دۆخی عێراق، عێڕاق بەرەو ئاراستەی دۆخی دوەم دەروات كە شۆرش یان شەڕی ناوخۆ ، مەگەر موعجیزەیەك لەو ئەگەرە لایبدات‌و ئاراستەكە بگۆڕێ.