که‌ی بۆمبی دیمۆگرافی ئەتەقێتەوه‌؟

له‌ گه‌ڵ مه‌شغوڵ بوونی هه مووکۆمه‌ڵانی خه‌ڵکی کوردوستان له‌ماوه‌ی ئه‌م 6 ساڵه‌ی ڕابڕدودا، وه‌ته‌ له‌ 2۰۱٤ وه‌ به‌ قه‌ یرانی دارایی ونه‌بوونی مووچه‌وه‌ که‌ تا ئێستاش به‌ رده‌وامه‌ ، ده‌یان هه زار وه‌ هه تا زیانریش یه‌ که‌ی نیشته‌ جێ بوون له‌ کوردوستان به‌ بیگانه‌ فرۆشراوه‌ .بۆیه‌ پێوسته‌ بپرسرێ به‌ کام یاسا ئه‌ م کاره‌ کراوه‌، ئه‌ گه‌ربه‌ یاسایه‌ ، کێ وه‌ به‌چ ها نده‌ریک ئه م یاسایه‌ی پیشنیارکردوه‌؟.
فرۆشتنی خاک ومڵکی کوردوستان بۆهه ندێ پاره‌ هیچ پاکانه‌یه‌ک هه ڵ ناگرێ جگه‌ له‌ جێ به‌ جێ کردنی پلانی دوژمنان وه‌ نه‌بونی هه ستی به‌ رپرسیاریه‌تی‌ به‌رامبه‌ر ژیان وداهاتووی گه‌ل و وه‌ڵات له‌ کاتی له‌م ره‌وشه‌ی که‌ کوردوستان پیا تئ ئه په‌ڕی که‌خه‌ڵکی هه مووناوچه‌ دابڕاوکان له‌ ژێرهه ڕه‌ شه‌ی ده‌رکردنان‌ وه‌هه تا له‌ ژێرهه ڕه‌ شه‌ی کۆمه‌ڵ کوژیشدان، ئه‌م رووداوانه‌ی دوایی که‌ له توزخورما تو روویان دا به هه وڵ دان به‌ داگیر کردنی زه‌وی ومڵکی کورد تا دیمۆگرافیای توزخورما توبۆهه میشه‌ بگۆرن نمونه‌یه‌ بۆبه‌ رنامه‌ی گۆرینی دیمۆگرافی کوردوستانی ده‌روه‌ی هه رێم،. ‌هه‌ ریه‌که‌ له‌م یه‌که‌ نییشته‌ جێ بووانه‌ که‌ فرۆشراون وه ئه‌ فرۆشرێن به‌ بیگانه‌ له‌ هه رێمی کوردوستان ،له‌ داهاتوودا ئه‌بنه‌ مین وبۆمب له‌‌ به‌رده‌م نه‌وه‌کانی داهاتوو .
بۆیه‌ پێویسته‌ که‌سانی دڵسۆزو خه‌م خۆری ئاینده‌ی وه‌ڵات ونه‌ ته‌ وه‌ له‌ سه‌رهه موو ئاسته‌کان هه وڵه‌کانیان بخه‌نه‌ گه‌ڕ بۆسنوردار کردنی هه موو ئه‌م هه وڵانه‌ بۆ گۆڕینی دیموۆگرافیانی کودروستان ،وه ڕێگه‌ نه‌درێ هه ندێ ده‌روون نزم بۆ پاره‌ ودڵ خۆشکردنی دوژمنانی کوردو بازرگانی و قوماربه‌ ژیان وئاینده‌ی نه‌ته‌ وه‌وه بکه‌ن وه‌ ئاسایش وئاشتی نه‌وه‌کانی داهاتوو له‌ ئێستاوه‌ وێران بکه‌ن و بکه‌نه‌ دۆزه‌خ.
ئه‌ م بابه‌ته‌ پیش زیاترله‌ ٥ ساڵ نوسراوه‌، که‌له‌ به‌رگرنگی بابه‌ت وه‌ زۆربوونی هه وڵه‌کان بۆ گۆڕینی دیمۆگرا‌ فی کوردوستان به‌زیانی گه لی کوردوستان به‌ پێویستم زانی دوباره‌ بڵاو‌ی بکه‌مه‌وه‌ .
دیمۆگرافی(Demography) لەبنەرەتدا وشەیەكی یۆنانیە كەماناكەی ژماردن/ ئاماركردنی خەڵكە بەڵام وەك زانست بریتیە لە زانستی كۆمەڵ/ جمعیەت (Population) كە مەبەستی تێگەیشتنە لە دینامیكی كۆمەڵ/ جمعیەت (Population dynamics ) بە لێكۆڵینەوە لەسەر سێ قۆناغی دیمۆگرافی، لەدایك بوون ، كۆچ كردن وە تەمەن كە (مردنیش) ئەگرێتەوە.
دیمۆگرافی ئەتوانرێ لەزۆر بواری تری كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوری هەتا جغرافیا بەكاربهێنرێت بۆ نمونە بۆ زانینی ڕەگەزەكان لەبواری خوێندن، بۆزانینی چەند كەس لەناو كۆمەڵ یان وڵاتداپەیڕەوی كام ئاین دەكەن یان بنچینەی نەتەوەییان چییە و لە كام گروپی نەتەوەیین (groupEthnic)
لەبواری ئابوری دا دیمۆگرافی بەكاردێ بۆ دراسەكردنی قەوارە، گەشە ، چڕی ، دابەشبون ، هەتا بۆ زانینی چالاكی گروپی نەتەوەیی یان ئاینی لە وڵاتێكدا، بۆ نمونە لە فلیپین چینیەكان 3% دانیشتوانن بەڵام 53% ئابوری فلیپینیان بەدەستەوەیە.
دیمۆگرافی بەشێوەیەكی ئاشكرا لەلایەن دامەزراوە دەوڵەتی و ئەكادیمیەكان یان نهێنی لەلایەن دەزگا هەواڵگریەكانەوە باس و لێكۆڵینەوەی لەسەر دەكرێ بە مەبەستی زانستی و ئاسایشی كۆمەڵایەتی،،نەتەوەیی ، نیشتمانی ،ئابوری وە پێشبینی كردنی ئایندەی ناوچەیەك یان وڵات و میللەتێك لەرووی ئابوری كۆمەڵایەتی،سیاسی وە پاراستنی قەورەی نەتەوەیی.
لەڕۆژگاری نوێ دا،دیمۆگرافی بۆتە بابەتێكی گرنگی سیاسی، ئابوری ، نیشتیمانی ، نەتەوەیی وە كۆمەڵایەتی لە بچوكترین ئاستدا تا باڵاترین ئاست ،ئەمیش بەهۆی زۆربونی دانیشتوان و جوڵان و گواستنەوەی خەڵك و گروپە جیاجیاكان لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی تر بەهۆی پێویستیە ئابوریەكان وەك سەرچاوەی یان هۆكاری سەرەكی.
لەسەر ئاستی بچوك ،ئێمە ئێستا لەهەر گەرەكێ بژین یان لە هەر دامەزراوەیەك كار بكەین هەتا ئەگەر هەمومان خەڵكی یەك وڵات و لەیەك نەتەوەو ڕەنگ و ئاینیش بین، دەپرسین یان ئەڵێین ئەمە، یان ئەو ماڵە یان كەسانە خەڵكی فڵان شوێنی ترن یان باس دەكەین چەند كەس لەم شوێنەوە بە هەر هۆكارئك بئ هاتونەتە ئێرە ،وەكو هەمیشە ئەم باسانە هەتا ئەگەر ئاسایی باس بكرێ بەلام لەگەڵ خۆیدا گومانێك یان چەندەها گومان هەڵدەگرێ تا تەواو بەو كەسانە یان ماڵ و خێزانانە ئاشنائەبین كە تازەن لەم دەوروبەرەی تیا ئەژین،یان لە هەر دامەزراوەیەك كە كاری تیا دەكرێ وە هەتا لە سەر ئاستی نیشتیمانی وە جیهان ئامار دەكرێ كە چەند مێ یان نێر بەشدارن لە شوێنی كار و تەمەنیان چەندە بە مەبەستی زانینی ئاستی رۆلی جیندەر لە بواری بازاری كارو ئابوری یان هەر بوارێكی تری ژیان .لە سەر ئاستی فراوان تر ، واتە لەسەر ئاستی وڵات ، میللەت، هەتا كیشوەر بونی كەسانی تر لەنەتەوەی جیاواز، ڕەنگی جیاواز یان ئاینی جیاواز هەمیشە جێگە ی گومان و خۆپارێزی بوون لە لایەن خاوەن ولات یان دامەزراوەوەز.
زۆر لەوانەی كە ناتوانن جیاوازی قبوڵ بكەن وە تئ گەیشتنیان بۆ رووداو جیاوازیەكان كەمە یا هەر نیە،بوونی كەمینەی نەتەوەیی جیاواز، ئاین ،ڕەنگوەفەرهەنگ و شارستانیەتی جیاواز بەهەرەشە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوە وڵات و دەوروبەری خۆیان ئەزانن،وە تۆمەت باریان ئەكەن بۆ دروست بوونی هەر قەیران و دیاردەیەكی ناشئ كە لە ولاتا سەر هەل بدات.
ئەگەر سەیرێكی خێرای مێژوی جەنگەكانی جیهان بكەین هەمیشە گروپێكی نەتەوەیی یان ئاینی جیاواز بۆتە قوربانی یان هەتا كۆمەڵ كوژ كراون لە لایەن جەنگ خوازانەوە بۆ نمونەلەسەرئاستینەتەوەییبوون جولەكە، ئەرمەنی وە كورد ،لەسەرئاستیئاینیش موسوڵمانان،یەزیدیەكان، مەسیحیەكان وە مەزهەبە جیاوازەكان.
دروست بونی گروپی جیاواز لەناو هەر وڵاتێك یان نەتەوەیەك هەمیشە بونی هەبووە بە ئەندازەو پلەی جیاواز بەڵام لە جیهانی ئەمرۆی Globalization دا بە هۆكاری زیا تر ئاسان بوونی ڕێگاكانی گواستنەوە ، زۆر بوونی ژمارەی دانیشتوان ، پئویستی ئابوری وە ئە مجار شەرو ترۆر،دیاردەی كۆچ كردن لە لادئ بۆ شار ، لە شارئ بۆ شارئ تر، لە وەلاتئ بۆ ولاتئ تر وە لە كشوەرئكەوە بۆ كشوەرئ تر بۆتە كئشەیەكی جیهانی وە گۆران كاری مئژویی و بئ وێنەی لە دیمۆگرافیادا دروست كردوە لە سەر ئاستی هەم وەلاتان هەم جیهان وە ئەم حالە ئیتر بەردەوام ئەبئ مەگەر بە معجزە گۆرانی گەورە لە جیهانی سئ رووبدا لە رووی سستەمی ئابووری، سیاسی وە فەرهەنگیەوە .لە وەلاتانی خاوەن سستەمی دیمكرات و مسئول هەمیشە ماملەی دادپەروەرانە لە گەل كۆچبەرو كەمایەتیەكانا ئەكرئ وە وەكو سامانِێكی مرۆیی سەیرییا ئەكرئ وە لە رێگەی دامەزراوەی پەروەردەیی ، فێر كردن، فەرهەنگی وە ئابوریەوە هەولئەدرئ تكاملیان integration))پئ بكرئ لە ناو كۆمەلا بە شێوەیەكی تەندروست تا بە سوود بن بۆ خۆیان و ئەم كۆمەلگا یەی تیا جِێگیر بوون .
لەم 20 ساڵەی كۆتاییدا بەهۆی كێشەكان و جەنگەكانەوە و كۆچی بەكۆمەڵی گەلان و نەتەوەكان بۆ ئەم شوێنانەی ئارامیان لێیە بۆتە باسێكی گرنگی دیمۆگرافی لەسەر ئاستی جیهان،بەپێی دوا راپۆڕتی (UN) لە 19-6-2015 لە مەر ژمارەی كۆچ بەران لە جیهان لەساڵی 2014 تا 2015 واتە لەماوەی یەك ساڵدا زیتر لە 60 ملیۆن كەس بووە كە بەشی زۆری ئەم 60 ملیۆنە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستە لەوانە عێراق و سوریا كە ئێمەی كورد راستەوخۆ لەگەڵ ئەم كێشەیەدا لە هەموو رویەكەوە لەروبەروبونەوەداین.
دروستبونی داعش وە شەڕی داعش لەگەڵ دەوڵەتی عێراق و كورد و لەگەڵ لایەنەكانی تر لە سوریا و عێراق بەشێوەیەكی كتوپڕ لەماوەیەكی كورتدا بە ملیۆنان خەڵك بەهۆی جەنگ شوێنەكانی خۆیان بەجێ هێشت و پەنایان بۆ شوێنە ئارام و نیمچە ئارامەكان هێنا.
هەروەكوئەمڕۆ لە كوردستان ئەبینین كەم شوێن هەیە ئاوارەی عەرەبی سوننەی تیا نەبێ لەترسی هێرشی سەربازی و میلیشیا شیعەكان ،وە بەهۆی نزیكی مەزهەبی كورد لەگەڵ عەرەبی سوننە، عەرەبەكان لە فەلوجەو رومادیەوە روو ئەكەنە نەك هەر سلێمانی و هەولێر و دهۆك بەڵكو گوندو شوێنە دورەكانی سنوریش بەڵام ناتوانن بچن بۆ كەربەلا یان شارە شیعەكان هەم لە ترسان هەم دامەزراوە شیعەكان ڕێگەیان پێ نادەن وەكو بینیمان ڕێگە لە خەڵكی رومادی گیرا كە بچنە ناو بەغداد ، لەبەرئەوەی شیعەكان لەرووی دیمۆگرافی ئاینی و مەزهەبیەوە گومانیان لەسەر سوننە هەیە بۆ سەر ئاسایشی داهاتویان لە كاتێكدا كە هەر دوكیشیان لەیەك نەتەوەن واتە عەرەبن.
زۆربەی ئاوارەكان بەهۆی خراپی ژیانی ئابوریان و نەبونی قوتابخانەو فێرگە ناتوانن مناڵەكانیان بخەنە بەر خوێندن، ئەمەش وائەكا لە داهاتودا زۆربەی ئەم مناڵانە كە گەورە دەبن بەهۆی نەبوون و نەچوونیان بۆ قوتابخانە و فێرگەكان نەخوێندەوار دەرئەچن جگە لەوەش بەهۆی دژواری ژیانیان ناتوانن پەروەردەیەكی كۆمەڵایەتی باشیان هەبێت و فەرهەنگێكی باش وەربگرن كە ئەمەش بۆ خۆی هەرەشەیە لە داهاتوو بۆ ئەم دەوروبەرەی لێی ئەژین.
لەپێش هەموو شتێكدا دەبێ ئەوە بڵێم كە باسی مەترسی تەقینەوەی بۆمبی دیمۆگرافی دەكەم مەبەستم ئەوەنیە خودا نەكردە كە ئەم عەرەبە ئاوارانەی رویان كردۆتە كوردستان مامەڵەی خراپیان لەگەڵدا بكرێ ،بە پێچەوانەوە پێویستە بەهەموو جۆرێك هاوكاری مرۆیی و مامەڵەی مرۆییان لەگەڵ بكرێ چونكە ئەمانە واتە عەرەبی سوننە بە حوكمی جوگرافیا دراوسیی ئەبەدی (هەمیشەیی ) ئێمەن، جگە لەمەش ئەمانەیناچار ئەبن بچنە هەتا گوندو شوێنە دوور دەستەكانیش خەڵكی هەژارو زەحمەت كێشی عەرەبی سوننەن واتە هەم لەرووی مەزهەبی و هەم لەرووی چینایەتیەوە هەرەشەو فشاریان لەسەر، چونكە عارەبە سەرمایەدارەكانیان لەدەرەوەی عێراقن یان لە كوردستان لە خۆشترین شوێنن وە لە گەل میلشیا ئابوریەكانی كوردوستان خەریكی كاری بێزنزی ناشەرعین هەر لە ناردنی كاڵا بۆ داعش تا كرین و فرۆشتنی زەویو عقاراتی كوردوستان بۆ نیشتەجئ كردنی ئەم عارەبانەی توانای كرینی شوققەو فیللاو عماراتیان هەیە . ئەو شوێن و وڵاتانەی كە ئیستا كۆچی زۆری تیا روو ئەدا وەك ئەمەیئەمڕۆ لەناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەبینرئ(وە ئەشئ لە ئاسیا ی ناوەراست وە هەتا لە ایرانیش بە تایبەت بەشی رۆژ هەلاتی روو بدا بە هۆی داعشەوە) لە داهاتودا نا هاوسەنگیەكی دیمۆگرافی تیا دروست دەبێ ،ئەگەر زانستیانە مرۆییانە و بەرپرسانە بە ئامرازو شێوازی تەندروست مامەڵەنەكرێ ئەوا نا هاوسەنگی دیمۆگرافیئەبئتە بۆمبێك كە لە هەر ساتێكدا بۆی هەیە بتەقێتەوە كە كاریگەریەكانی وە تراجیدیاكانی كەم تر نابێ لەم هۆكارانەی كە بونەتە دروستبونی گۆڕان لە دیمۆگرافیا جا دیمۆگرافیای نەتەوەیی ،ئاینی یان مەزهەبی هەبێ.
نەبونی هیچ دامەزراوەیەكی دەوڵەتی و حكومی كارا ،هەژاری لە فكر،ئیدارە، وە نەبوونی پەروەردەو فەرهەنگی انسانی و TOLERANCE یارمەتی دەرە بۆ ئەوەی هەریەك لەم گۆڕانە دیمۆگرافیانە ببێتە بۆمبێكی تەوقیت كراو وە هەر كاتێ بتەقێتەوە وە هەرەشە لە ئاشتی گشتی ئئستاو و ئایند بكات،چونكە زەمینەی سیاسی ،ئابوری ، دوا كەوتویی كۆمەلایەتی، فكری،وە فەرهەنگی لە هە موو ئەم هەرێمانە هەیە كە توشی نا هاوسەنگی دیمۆگرافی بوون بە هۆی دەسەلات دار بوونی باندو میلشیای جۆرا جۆری تاوان و مرتەزیقە كە ئامادەن بۆ بچوك ترین بەرژەوەندیو دەست كەوت بئ گوئ دان بە هەر بەهاو شعورئكی انسانی بۆمبی دیمۆگرافی بتەقئنەوە.پرسیاری ئەمەیە ،ئەگەرئاشتیەكیگشتگیرلەهەمووناوچەئالۆزەكاننەیەتە كایەوە(بەداخەوەئەم ئاشتیە گریمانەیەكیدوورەو خەونە لانی كەم بۆ كاتی ئئستا) چۆن ڕێگە لەمتە قینەوە بگیرێ كە تەنها لە سەر كات وەستاوەئەمە بابەتێكی ترە كە هیوادارم خەڵكانی خاوەن فكرو زانست وعەقلی دروست بەشداری بكەن بۆ وەڵامی وە رێگر بن لە هەر هەولئ بۆ تە قینەوەی بۆمبی دیمۆگرافی.




بێچەقی لە کوردستان

بێچەقی ( لامەرکەزی)

جەزا چنگیانی

یەکەم:لەفەرهەنگی سیاسیدابێچەقی(لامەرکەزی)شارێک لەدەوڵەت وسیستەمی دیموکراسی (یەک رەگەز)دا دیموکراسیکردنی دەسەڵاتە.بەڵام ئابوری و سوپای ئەو شارە لەژیرکۆنترۆڵی دەوڵەت دەمێنێتەوە.چونکە ئەگەر ئەوشارە توشی هێرشی دەرکی ببێ بەتەنیا ناتوانی بەرگری لەخاکەکەی بکات .ئەگەر ئابوریکەشی شکست بینی ئەرکی حکومەتی ئەو دەوڵەتەیەگرفتی ئابوری ئەوشارە چارەسەر بکات(چونکە خاکی ئەوشارە ودانیشتوانی ئەوشارە )بەشیکن لەخاکی نیشتمان و دانیشتوانیشی بەشیکن لەگەلی ئەو دەوڵەتەکە).
لەسیستەمی دەوڵەتی فیدریاڵی (یەک رەگەزی وچەندرەگەزی )دا هەموو شارەکانی سنوری هەریمەکان لەژێر بریاری پەرلەمانی هەریمەکاندان نەک ئەنجومەنی شارەوانی شارەکان.
شارلەسنوری هەریمێکدا ناتوانی بەتەنیا پەیوەندی سیاسی وئابوری لەتەک پایتەختی ووڵاتدا بکات .بەڵکۆ بەهۆی پەرلەمان وسەرۆکایەتی هەریمەکەوە دەیکات .
دووهەم : داخوازی بێچەقی (لامرکزی) شاریکی گەلێکی بێ دەوڵەت(کورد) تیکەڵاو لە تەک رەگەزیکی تری(گەلیزاڵ.عەرەب)کەمکردنەوەی سنوری هەریمە.
پیسکردارە.جاشایەتیە.ناپاکییە.گەمژەییە.نیشتمان وگەلفرۆشییە.
نایاسایی.کفری سیاسیە.لەدەرەوەی پرینسیبی زانستی سیاسیە.
هەریمی گەلی(بێ دەوڵەت.کورد)دەبێ سنوری هەریم وزمانی دانیشتوانەکەی لەیەک نەپچرێنێ لەبەر ئەوەی یەکەم هەنگاو بۆگەیشتن بەدەوڵەتی سەربەخۆ لەسیستەمی فیدریالیدا یەکیتی خاک و زمانی گەلی هەریمەکەیە.
بێچەقی (لامرکزی) وفیدریالێ لە عیرقدا .
سلیمانی و بەسرا
ئەگەر خواروی عیراق ببێ بەهەریم ولەچەند شاریک پێکبێ لەرووی یاساییەوە ناگونجێ . شاری بەسرا بەتەنیا لەدەرەوەی هەریمی خواروی عیراق داوای بێچەقی(لامرکزی) بکات .
بەڵام ئەگەر خواروی عیراق هەریم نەبێ.داوای بەسرا بۆ بیچەقی (لامرکزی)خیانەت ونیشتمان وگەلفرۆشتن نیە چونکە شاری بەسرا وشاری بەغداد شاری (یەک رەگەزن.عەرەبن )خاکی شاری بەسراو شاری بەغداد خاکی عیراقن .
کورد لە باشوری کوردستان (گەلێکی زوڵملیکراوە وخاکی هەریمی کوردستان خاکی عەرەب نیە)باشوری کوردستان لەلایەن(عیراقەوەکۆلۆنیالکراوە)بۆیەجیابوونەوەی شارێک لەهەریمی کوردستان پێسی وجاشایەتی ونیشتمان فرۆشتنە.
ئەو بەریزانەی 2003 دەستوریان نووسیوەتەوە لەرووی سیاسی ویاسیایەوە بۆشایی لەهوشیاریان هەبووە.
دەبوایە یاسای( بێچەقی )شارەکان تەنیا بۆ شارە عەرەبەکان پەسەند بکردایە نەک شارەکانی هەریمی کوردستان ئەوە پاشقولی سیاسی بووە لە نۆینەرانی کورد لە عیراقی نویداکراوە .
جیاوازی لەنێوان شاری سلیمانی وبەسرەدا . جیاوازی رەگەز وزمان ومیژووە. دۆزی سیاسی وجوگرافیایە . دەبوایە ئەوبەریزانەی بریاریان لەسەر دەستور دا ئەم راستیەیان بزانیایە .
واتە بێچەقی (لامرکزی) تایبەتە بە شارەکانی عیراق نەک هەریمی کوردستان .
ئەو شارانەی خراونەتە سنوری (مادەی140) ناتوانن داوای بێچەقی یان ببن بە بەشیک لەخاکی عیراق چونکەمادەی140خەسێنراوە.
کەواتە ئەوانەی داوای بێچەقی(لامرکزی)بۆسلیمانی دەکەن دەبێ لەبەر ئاوینە بەخۆیان پێبکەنن چونکە لەپێوەری سیستەم ویاساوپرینسی سیاسیدا ئەو داخوزیە گاڵتەکردنە بەخود.گەمژەی سیاسیە.
16ئوکتۆبەر بۆ کورد. پیسیکاریکی نیشتمانیە.
16ئوکتۆبەر بۆ دەوڵەتی عیراق. بێ حورمەتیە بە دەستوری عیراق.
چونکە چارەسەری ناوچەکێشەلەسەرەکان بە (مادەی140) دەکرێ نەک کرین وفرۆشتنی
گروپێکی چەکداری کورد وگرۆپیکی چەکداری عەرەبی .
گۆڕینی مادەیەکی دەستوری لە دەستوری عیراقدا بێ رەزامەندی کورد نابێ.
رەزامەندی کورد واتە (حکومەتی هەریم وپەرەلەمانی کوردستان ).
بێچەقی (لامرکزی) زمان .زاراوە.
لەهەموو زمانەکانی جیهاندا چەندها (زاراوەی جودا هەیە) لە دەوڵەتی فیدریاڵێدا خاوەن چەند زاراوەی زمان .دەبێ زمانی زاڵ ودەوڵەمەند ببی بەزمانی فەرمی هەریمەکان وەک ئەڵمانیا شانزە هەریمە زاراوەی هەریمی(هێسن)زمانی فرمی خویندن وراڤەی سیاسیە.
بەڵام هەریمەکان لەئاخافتندا زارەوەی تایبەتی خۆیان بەکاردێنن.ئەمە پرینسیبی (بیسمارک) دامەزرینەرەی دەوڵەتی نەتەوەی ئەڵەمان بوو .
لەباشوردا 2003 حکومەتی هەریم هەڵەیەکی گەوەری نیشتمانی کرد بێچەقی (لامرکزی) زاراوەی بۆقوتابخانەکانی دهۆک بەکارهێنا.
ئیستادهۆک وەک دۆرگەیەکی داخراوی لێهاتووە.دانیشتوانی دهۆک بەرهەمی شارەکانی تری باشور ناخوێندنەوە . شارەکانی کەرکوک وسلیمانی هەولیر وخانەقین وهەلەبجە وسوران ورانیە وقەلادزە وسنە ومهاباد وکرمانشاە وبانە….بەرهەمی نووسەرانی دهۆک ناخویندنەوە.
یەکەمجارشێخی نەمرزمانی کوردی لەجیاتی زمانی تورکی لەباشورداکردبە زمانی فەرمی لە1970مەلامستەفا زاراوەی سۆرانی کرد بەزمانی فەرمی باشور.

ووشەی بێچەقی ( لامەرکەزی)لە زمانی میدایا ونووسیندا بەکاری بهێنن.
ووشەیەکی کوردی جوانی سیاسیە.




داستانی حەوتڕەنگیلەکانی کورد

جاری جاران بە ژمارە کەم و گای ناوچاوان سپی بوون و دەناسرانەوە و تەریک دەخرانەوە. ئێستا لە هەر شوێن و هەموو شوێن دەبیندرێن و لەوانی دی جیاناکرێنەوە. چەپتر لە هەموو چەپێ، کوردتر لە هەر کوردێک، خۆ دەنوێنن، ڕادیکاڵتر لە هەر شۆڕشگێڕێک پلار لە حکوومەت دەگرن، لە ناو مێدیا، لە ناو کۆڕ و کۆمەڵ و دام و دەزگا، بە ناوی بێلایەن، خۆیان ڕادەوەشێنن. لە ناو حزبەکانی ئۆپۆزسیۆن لە دەر و ژوور، لێرەو لەوێ دەبن بە لێدر، نووسەر، ڕۆژنامەنووس، شاعیر، پسپۆڕ، سیاسەتمەدار، نوخبە، هۆنەرمەند و ئاکادمیسێن. ڕێک لە تەنیشت تۆ و من و کەسانی دی دادەنیشن، خەبات دەکەن و توندو تیژ و بە گوڕ و تین، خۆ دەردەخەن. گەر تۆ ترست هەبێ، ئەوان بێ ترس “سخن گویند و داد زنند” و ” گلو پارە کنند”، هەتا تۆ بیانکەی بە ڕابەر و پێشڕەوی خۆت!

داستانی حەوت ڕەنگیلەکانی کورد، درێژەی حەکایەتی پێشڕەوانی حەفتا ڕەنگی خۆرئاوایە. پاش کۆتایی شەڕی دووهەم گەلێک لە نووسەران و شاعیران، بلیمەتەکانی ئەدەب و هونەر و بیرو هزر بە تایبەت لە ئاڵمان و فەڕانسە و نمازە دوو شاری کۆڵن و پاریس دەنگی بڵیندی دێمۆکراسی و ئازادی بوون و بونیادێکی ناحکوومەتی ئامریکا، کە درووشمی دێمۆکراسی و ئازادی بەرز کردبووە، یارمەتی ڕۆشنبیرانی ئووروپا و دوو ناوەندی سەرەکی لە دوو شارەی دەدا. هاوکات ئەمریکایەکان یەکێک لە لقەکانی سازمان ئەمنیەتی گشتاپۆیان ڕاگرت کە کاری سەرەکیان نەمامی و جاسووسی لە بلۆکی ڕۆژهەڵاتی ئورووپا بە تایبەت سۆڤیەت بوو. ئەم لقە دوای هەڵەوەشانەوەی دەزگای ئەمنیەتی نازییەکان، هەر بۆ ئەو مەبەستە پارێزرا.

ئەوانەی پارەیان لەو بونیادەی ئامریکا وەردەگرت، مافی دژایەتی کردنی ئامریکایان لە گوتن و نووسین و دەربڕیندا هەبوو، دواتر دەرکەوت ئەو بونیادە تەنیا لە سەر کاغەز بوونی هەیە و دەزگای ئەمنیەتی ئامریکا بوودجەکەی دابین دەکا. ئەوە سەرشۆڕی زۆری بۆ کۆمەڵێک لە باشترین نووسەران و پێشڕەوان و بیرمەندانی ئەو دوو وڵاتەی ئووروپا بە دیاری هێنا، کە خۆیان ئاگاداری ئەو فێڵە نەبوون.

ئەم چیرۆکە ڕێک دام و دەزگای هاوشێوەی ڕووسەکانیش دەگرێتەوە کە لە ژێر ناوی حزبی چەپ و کۆمۆنیست و ناوەندی فەرهەنگی هەمان کاریان دەکرد. حەکایەتی زۆرینەی جەریانە ئیسلامییە تووندڕەوەکانی ئافریقا و ئاسیا و وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە سەت ساڵی ڕابووردوو و ئێستا لە هەمان چەشنە.

چیرۆکی سەفەری قەیسەری ئاڵمان بۆ سەر گۆڕی سەلاحەددینی ئەیوبی و داستانی موسڵمانبوونی و ڕاگەیاندنی جیهادی ئیسلامی دژی ڕووس و ئینگلیس و فەڕانسە لە لایەن سوڵتانی عوسمانی لە سەروبەندی شەڕی یەکەمی جیهانی، هەمان سیاسەت و ڕێگا و فێڵ بوو. مەلاکانی شیعە و شێخەکانی سوونی هەر لەو دەمەوە کلکیان گرێدراوی ئەم دەزگا و ئەو دەزگای ڕۆژئاوا بووە، ئەوە لە گەلێک بەڵگەنامەی نووسراوی ئاشکراو و نهێنییدا بەرچاو دەکەوێ.

هەر چوار حکوومەتی تورک و عەڕەب و پارس بە سەتان و هەزاران مێشک و سەر و دەست و چاو و گوێ و قاچی کوردیان هەیە کە بە نڕخی جیاواز دەیانكڕن و کڕیویانن. ئەوانە بەرگی جیاواز و پۆست و بەرپرسیاریی جیاوازیان هەیە و ڕێک لە من و لە تۆ دەچن و هێندە نزیکن کە ڕەنگە یەک نۆنوبانمان هەبێ و دەیان ساڵ تێپەڕێ و هیچمان نەزانیین، ئەوی تەنیشتمان کێ بووە. بۆ ئەوەش گەلێک نموونەی جیهانی و ناوچەیی و خۆماڵی هەیە.

هەتا ئەم ماڵەی ئێمە کە ماڵی کوردە، هەتا ئەو دەزگایەی ئێمە کە دەزگای کوردە، هەتا ئەو حزبەی ئێمە کە حزبی کوردە، هەتا ئەو شوێنەی ئێمە، کە شوێنی کوردە، هەتا ئەو نیشتمانەی ئێمە کە نیشتمانی کوردە، پڕ لە ئەسپی ترۆوا و حەوڕەنگیلەکان بێ، کورد لە بازنەی کۆیلەتی، کە لە مێشکییەوە دەست پێدەکات، ڕزگاری نابێ.

برایم فەڕشی
مانگی گوڵان




دیموكراسی راستەوخۆ لەشەقامەوە

بەماناكەی، دیموكراسی واتە دەسەڵاتی خەلك، لەبواری كرداریدا مادام داسەڵات هی خەلك بێ، ئەبێ خەلكیش بریاربدات لەسەر سەرنەویشتی ژیانی خۆی وەداهاتووی خۆی لەهەموو روویەكەوە.
لەگەڵ دەستپێكردنی سەردەمی رێسانس لەسەدەی 14 لەرۆژئاوا لەبواری فەرهەنگی، زانستی، فكری‌و فەلسەفی، ئەمجار دروستبوونی جوڵانەوەی فكری سیاسی‌و چالاكی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی، شۆڕشی پیشەسازی‌و وەدەورانی رۆشەنگەری بەرههمهێنا، كەئەمەش لەخۆیدا جوڵانەوەی كرێكاری‌و چینایەتی‌و وشیاری كۆمەڵایەتی‌و سیاسی لێكەوتەوە .
لەگەڵ شۆرشی پیشەسازی گۆڕانكاری گەورە لەبواری چینایەتی دروستبوو لەوانە دروستبوون‌و بەهێزبوونی چینی بۆرژوازی شاری‌و چینی كرێكار كەشێلگیرانە لەخەباتی سەختدا بوون بۆ گۆڕانكاری ریشەیی لەبواری سستەمی سیاسی، ئابووری‌و كۆمەڵایەتی، هەرئەم خەباتە شێلگیرانەی چینی بۆرژوا، كرێكارو برسیەكان بوو كەبووە هۆی دروستبوونی شۆرشەكانی بۆرژواو جوڵانەوەی چاكسازی لەهەموو ئەوروپا كەبووە هۆی پەیدابوونی پارتی سیاسی، هەر چینێك پارتیكی سیاسی خۆی دروستكرد تارەنگدا‌نەوەی دنیابینی خۆی بێ بۆ پارێزگاری لەبوون‌و بەرژەوەندیەكانی خۆی.
.شۆرش‌و شەپۆلەكانی چاكسازی لەرۆژئاوا بوە هۆی گۆڕانی سستەمی سیاسی لەپاشایی تاكرەوییەوە بۆ سستەمی دیموكراسی پارلەمانی كەتائێستاش بەردەوامی هەیە.
یەكترقبوڵكردن، ئازادی بیروڕا، ئازادی تاك‌و بەشداری تاك لەبریاردان لەڕێگەی دەنگدان لەسەر ئاستی دامەزراوە دەولەتیەكان لەگەڵ مافی خاوەنداریەتی بنەما سەرەكیەكانی دیموكراسی رۆژئاوان، هەروەها چەمكی دەوڵەتی خۆشگوزەران (Welfare state) بۆ سستەمی دیموكراسسی زیادكرا، چونكە دیموكراسی بەبێ دادی كۆمەڵایەتی ناتوانێ بەردەوام‌و پایەداربێ، هیچ كەسێك ناتوانێت تەنها بەئازادی قسەكردن بژی ئەگەر لایەنی هەرەكەمی ژیانێكی شەرەفمەندانەی بۆ فەراهەم نەكرێت . یەكەمجار لەئیمپراتۆری ئەڵمان باس لەدەوڵەتی خۆشگوزەران كراوە هەروەها لەساڵی(1889) بۆ یەكەمجاریش باس لەئاسایشی كۆمەڵایەتی كرا. ‌لەسەدەی بیست كەم یان زۆر دەوڵەتی خۆشگوزەران بووبەناسنامەی سستەمی سیاسی لەئەوروپای رۆژئاواوە ئاسایشی كۆمەڵایاتی كەلەبەخۆرایی خزمەتگوزاری تەندروستی‌و خوێندن‌و فێركردن لەهەموو قۆناغەكانی خوێندن هەتا زانكۆش لەگەل هاوكاری دارایی لەكاتی بێكاریدا بەرجەستە ئەبێ بوو بەمیكانیزمی دەوڵەتی خۆشگوزەران. ئەم دادی كۆمەڵایەتیەی بەشێوەیەكی رێژەیی كەتائێستا لەئەوروپا هەیە، جگە لەرەهەندە سیاسیەكەی رەهەندی فەرهەنگی، شارستانی، مێژوی شێوە هەتا ئاینیشی هەیە، بۆنمونە بوونی رێكخراوە خێرخوازیەكان لەوڵاتانی ئەوروپا مێژویەكی درێژی هەیە بەڵام لەسەدەی بیستەمدا لەبەر گەلێك هۆكاڕ كەباسی بابەتی ئێستامان نیە رەهەندێكی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی وەرگرت، بەهەرحاڵ هۆكار هەرچیەك بێت ئەوەی ڕاستیە ئەمەیە كەتائێستاش یاسای ئاسایشی كۆمەڵایەتی نەك هەر خەلكی ئەوروپی لێی سودمەند بووە بەڵكوو بەدەیان ملیونان خەڵكی تریش كەلەدەرەوە هاتوون سودمەندبوون.
سۆسیال دیموكراتەكان كەخۆیان بەپارێزەری دەوڵەتی خۆشگوزەران ئەزانن لەرۆژئاواوە لەم ڕێگەوە رۆڵی سەرەكیان بینی لەسنورداركردنی گەشەی جوڵانەوەی سۆسیالیستی‌و كۆمۆنیستی رادیكاڵانە بەتایبەت لەسەردەمی یەكێتی سۆڤیەت، بەڵام دوای هەرەسی یەكێتی سۆڤێت‌و رەواج بوونی ئابووری لیبرالی لەرێگەی بازاری ئازاد، بەردەوامی دەوڵەتی خۆشگوزەران كەوتۆتە ژێر پرسیار بەتایبەت لەكاتی ئێستادا كەرۆڵی دەوڵەت كەمترو كەمتر ئەبێت، كەم ئەكرێتەوە لەئابووریدا بەتایبەت لەلایەن پارتە لیبرالەكانەوە.
لەكۆتایی سەدەی نۆزدە‌و سەرەتای بیست، بزاڤی دیموكراسی‌و دادخوازی گەشەیەكی مێژوویی بێوێنەیان بەخۆوەبینی كەلەهەموو مێژووی مرۆڤایەتی وێنەی نەبوو بەڵام لەهەمان كاتدا دیموكراسی پەڕ‌لەمانی‌و دەوڵەتی خۆشگوزەران چارەی هەموو گرفتەكانیان نەكردوە ‌و ناكەن، نمونەش قەیرانە گەوەرەكانی ساڵانی سیەكانی سەددەی رابردوو هەروەها بزوتنەوەی خوێندكاران لەساڵانی شەستەكاندا دژی دەسەڵات‌و هەروەها بزوتنەوەی ژنان لە شەستەكان‌و حەفتاكانی سەدەی رابردوو .
بەهۆی گۆڕانكاری لەسستەمی سیاسی‌و ئابووری‌و هەروەها لەجیۆستراتیجی‌و جیۆسیاسی لەسەرئاستی جیهان لەم بیست بۆ سی ساڵەی دواییدا گۆڕانكاری لەسەر رەوشی دیموكراسی‌و دادخوازیدا كردوە، بەجۆرێك وردەوردە پەرلەمانەكان‌و نوینەرانی خەڵك لەپەرلەمان بێدەسەڵاتترو دەستەوەستانتر ئەبن لەمەڕ چارەی گرفتەكان، لەبەر گەلێك هۆكار نوێنەران لەپەرلەمان ناتوانن ئەوەی خەڵك راسپاردەی بۆكردوون بەئەنجامی بگەیەنن، هەرلەبەرئەمەشە كەخەلك بێهیوا ئەبێ لەكاری بریكاران ناچار خۆیان دێنە شەقام نمونەی تازەش بۆئەمە بزوتنەوەی هێلەك زەردەكانی فەرەنساو ئێستا لەلوبنان‌و عێراق، كە بەدلنیایی سبەینێ زۆرشوێنی تریش هەمان ڕەوشی عێڕاق‌و لوبنان دوبارە دەبێتەوە. واتە نوێنەران لەپەرلەماناكان تەنها وەك بریكاری دەنگدەران كارئەكەن هەتا ئەگەر باشترین نوێنەریش بن ئەمجار ناتوانن نوێنەرایەتی هەموو خواست‌و ئارەزوەكانی دەنگدەران بكەن جگەلەوەی كەنەكەونە ژێر كاریگەری لۆبی بەرژەوەندیە جۆراوجۆرەكانەوە..
دیموكراسی ناراستەوخۆ لەبریارداندا لەڕێگەی بریاكارەكانەوە ( نوینەرانی پەڕلەمان) لەدابەزینی بەردەوامی متمانەدایە بەهۆی سەرگەرمی هەندێك وەلەهەندێك شوێن زۆربەی بریاكارەكان بەبەرژەوەندی خۆیان‌و تێوەگلانیان لەلۆببازی، لەبیركردنی ئەم پەیامەی كەپێراسپێراون، هەرلەبەرئەمەشە لەهەموو شوێنێك لەدنیا ئەم وتەیە ئەوترێتەوە: سیاسیەكان راست ناكەن… لەهەر شوێنێك بریاكارەكان بەناو نوێنەرانی خەلك لەپەرلەمان نەتوانن بەئەركی خۆیان رابگەن بەپیادەكردنی بنەماكانی دیموكراسی كەبریتیە لەدەسەڵات بۆ گەل‌و برایار لەلایەن گەلەوە، ئەوا گەل راستەوخۆ لەشەقامەوە داوای پیادەكردنی بنەماكانی دیموكراسی ئەكات هەروەك ئێستا لەگۆرەپانەكانی شارەكانی عێراق‌و لوبنان ئەبینرێ، كەئەبێ دەسەلات بۆ گەل بێت‌و بریار لەگەلەوە بێت لەسەر هەموو لایەنە چارەنوسسازەكانی ئێستاو داهاتوو تائاسایش بەهەموو رەهەندەكانیەوە بۆوڵات‌و گەل فەرراهەم ببێ.
لەم كاتانەدا كەشەقام ئەبێتە بریاردەر ئەوا دەسەڵات، دوو ڕێگەی لەبەردەمە بۆ مامەڵەكردن، یان ملكەچی بریارەكانی شەقام بێ‌و ئامادەی گواستنەوەو رادەستكردنی دەسەڵات ‌بێ بەشێوەیەكی ئاشتیانەوە لەشەقامەوە حكومەت دروست ‌بێت، یان ئەوەتا دژی داخوازی دیموكراسی راستەوخۆی شەقام ئەوەستێتەوە، لە ئەگەری دوەمدا ئەوە لەشەقامەوە شۆڕش دروست ئەبێ یان شەڕی ناوخۆ بەتایبەتی لەوڵاتانی جهانی سێ، بەتایبەتتریش وڵاتانی عەرەبی‌و اسلامی كەدامەزراوەی دیموكراسی‌و دەولەتییان هەرنیە یان لاوازە.
بەهەرحاڵ بۆ دۆخی عێراق، عێڕاق بەرەو ئاراستەی دۆخی دوەم دەروات كە شۆرش یان شەڕی ناوخۆ ، مەگەر موعجیزەیەك لەو ئەگەرە لایبدات‌و ئاراستەكە بگۆڕێ.




شاڕڵاتان کێیە و شاڕڵاتانیسم چییە؟

شاڕڵاتان بە کەسێک دەگوترێ ،کە بە زمانێکی خۆش وادەنوێنێ کە زانایە،بە ئەزموونە وگرینگە وخەڵک هەڵدەخڵەتێنێ .لە ناوەرۆکی واتای شاڕڵاتاندا ،خدەی حوقەبازی،تەڵەکەبازی ،حیلە،زمانلووسی و درۆزنی و بێ بەڵێنی و دەستبڕی خۆیان حەشارداوە. ئەو دەستەواژەیە هەووەڵین جار لە سەدەی ١٧ زایینێدا لە ئینگلستان کەلکی لێوەرگیراوە ولە وشەی شارڵاتانوئیتالیایی یەوەکە بە واتای حوقەباز و دەستبڕ هاتووە.ئەو دەستەواژەیە ،وشەیەکی ئیتالیایی یە کە واتاکەت بە مرووری زەمان وەک زۆربەی وشەکانی تر ،ئاڵوگۆڕی بەخۆیەوە دیوە. لە ئیتالیای سەدەی شازدەی زایینێ،شاڕڵاتان بە کەسێک دەگوترا کە خۆهرلکێشان و خۆزلکردنەوە و وشەی زەرق وبەرقدار قسەی دەکرد ،دواتر دەرمانفرۆشانی دەستگێڕ،کە لە گۆڕەپانەکانی گشتی کە جاری واشبووە ددانی خەڵکیشیان کێشاوە ،شآڕڵاتانیان پێدەگوتن.دواتر ئەو نازناوە درا بە کەسێک کە ئیدیعای دەرمانکردنی نەخۆشانی بوو.ناسراو بوون کە ئەو کەسانە هێندە گەرێدە بوون و بە تەڕدەستی و زمانلووسی کڵآویان لە سەر خەلكی شارەکانی تریش دەنا .

شارڵاتان کەسێکە خۆی بە توانا و تایبەتمەندی زانستێک دەناساند، کە لێی نەزانیوە .یەک لەو شێوەکانی شارڵاتانەکان ، تۆمەتبار کردنی خەڵک لە کۆڕ ی دەستەجەمعی و داوای لێبوردنی خسووسی بووە .

ئەوڕؤ شاڕڵاتان بە کەسێک دەگوترێ کە بۆ وەدیهێنانی ئامانجەکانی، خۆی لە درۆ ودەلەسە ،حوقەبازی و فریو ،ناپارێزەێ ،یان بە کەسێک کە بەدووی نێوبانگ وشۆرەتەوەن ،بە کەلک وەرگرتن لە خۆشخەیاڵی و  نەبوونی ئاگایی خەڵک ،بەڵێنی نەلواویان دەداتێ ، یان ئیدیعاگەلی نادرووست لەمەڕ خۆی دێنێتە گۆڕێ.

وەها شاڕڵاتانیسمێک دەبێتە مەڕام و مەسلەک، کە تاک یان تاکگەل”گرووپ” خۆیان ئاوا دەنوێنن کە لەڕاستیدا ئەوە نین .وەها دەدوێن لە باوەڕیان پێ  نییە،بەڵێنێك کە لەتواناییاندا نییە ،دەیدەن .

ئەوەیکە ، تێئۆری پیلان”تەوتێئە” ئاوا قانیع کەرەوەیە ،ئێمە وەدوای شاڕڵاتان و دوکتورکانی قەلب دەکەوین ،ئەوەیە کە ئەوەیە کە ئەوان ،چیرۆکێکی کە دەمانەوێ باوەڕی پێبکەین بەئێمەی دەفرۆشنەوە .بە دەر لە هەر چۆنییەتی ئینسانی تر،ئەوە خواست وئەوینی ئینسان بە چیرۆک و نەقڵ و نەزیلانە دەبێتە هۆ،  کە مرۆڤ بەستێنی سەلماندنیان لە خۆیدا ببینێ  .ئێمە چیرۆکگەڵێک کە ویستوومانن یان دەمانەوێ کە باوەڕیان پێبکەین،پێمانوایە ،هەرکەسێک کە ئەوانەمان بۆ بگێڕێتەوە ،باوەڕی پێدەکەین.شاڕڵاتان و حۆقەبازان ،ئەوە دەزانن ،سیاسەتوانان،خوتبەخوێنان و خیرخوازانی کۆمەڵایەتی،تەبلیغاتچییان ،سەرۆکی تاقم وخۆبە فەیلەسوف زانان ،هەرهەموویان تاوانبارن و شاڕڵاتانەکانی سەردەمی نوێن.

شاڕڵاتانیسم ،بە ئیدئۆلۆژی تاکگەلێک دادەنرێ کە، بۆوەیکە دەستی بە ئامانجەکانی خۆی ڕابگا ،لەوەیکە خۆی بە هەڵگری تایبەتمەندیگەلێک و زانیاریگەل و تواناییەکی تایبەت بزانێ ،هیچ ناپرێگێتەوە .زۆر بە هاسانی درۆیان دەکا،بەڵینی نادرووست دەدا .خۆی بە خاوەن تواناییەک لەقەڵەم دەدا ،کە قەت بە حەیاتی نە شیاوی بووە و نە لەخۆی ڕادیوە.

لەمێژووی ئەمریکا دا ،نێوی ناسراوترین شاڕڵاتانی ئەمریکایی “جان ئاڕ ،برینکلی” هاتووە.دوکتورێکی قەڵب کە بە “دوکتور گونە گیسک” نێوی دەرکردبوو. کە گونی بزنی وەک چارەسەری بۆ گرفتی جنسی و سەرجێی پیاوان، لە پیاوانی پەیوەند دەکرد.ئەو بە پەیوەند کردنی گونی بزنان بوو بە هۆی مردنی ٤٣ نەخۆش.ئەو دوو جار بۆ پۆستی سیاسی فەرمانداری کانزاس،حەولی دا ،بەڵام سەرکەوتوو نەبوو.

لە پۆستێری تەبلیغاتەکەیدا هاتووە  “لە لۆتکە دا ،بە گونە بزن گرفتەکە چارەسەر دەکەم “




کڕین و فرۆشتنی نوخبە!

برایم فەڕشی

 

لە ساڵی ١٩٨١ و ٨٢ دوای هێرش بردنە سەر ماڵەکەمان لە تاران و ڕاپێچکردنی برایەکم بۆ زیندانی ئەوین، لە شارەکانی ورمێ و تەورێز بە نیوەنهێنی دەژیام. کۆمەڵێک لە دۆست و هاوکارەکانم(شانۆکار، نووسەر، شاعیر…) گیران و کوژران. بە ویستی خۆم پێوەندیم لە گەڵ زۆر لە نووسەران و شانۆکاران و هونەرمەندان و سیاسیکارەکان پچڕاند و تەنانەت چەند جارێک کە ڕووبەڕوی هاوکلاسی و دۆستەکانم هاتم لە تەورێز و تاران، خۆم لێ گێل کردن. دوا دیدارم لە گەڵ کۆمەڵێک لە دۆستان لە سنە و کرماشان بوو، ئەوان کە لە کۆنەوە دۆست و هاوکار لە بواری هزر و هونەر بە تایبەت شانۆ بوون. لە سنە لە “قاوە”خانەیەک کە تەنیا چایی تێدا دەخوارایەوە دانیشتبووین، لە مێزی تەنیشت ئێمە چەند سەربازێک بە زاراوەی ئیسفەهانی قسەیان دەکرد، دۆستێکم لێیانی پرسی” لە کوردستان چ دەکەن” وڵامیان داوە، بە “مەئموریەت” لێرەین. دۆستەکەم پێیانی گوت”سنە بۆتە موستعمێرەی ئیسفەهان”!
دەیان ساڵ لەو ڕۆژانە تێپەڕیوە، نەک سنە، سەرجەم کوردستان بە خاک و خەڵک و “نوخبەکانیەوە” موستعمرەیە، تا ئەو جێگایەی ڕەفتاری “ئیستعمارگەر” لە گەڵ خەڵک و خاک دڕندانەترە لە موستعمەرەچییەکانی سەدەی شازدە هەتا بیست کە ئاسیا و ئافریقا و ئامریکایان ڕووتاندەوە. ئاوی سنە گواستراوەتەوە بۆ قووم، ئاوی بۆکان بۆ تەورێز. گەنم و دەغل و دانی کوردستان نانی تاران دەدات. هەرچی کارگا و کارخانە و تیجارەتی کوردستانە بە فێڵی حکوومەتی و زەبروزەنگی ئەمنیەتی و نیزامی لە کورد ئەستێندراوە و دارودەستەی نیزامی و ئەمنیەتی و سیاسی حکوومەت بە هاوکاری ” تێکنۆکرات، بروکرات”ی کورد، هەڵیانلوشیوە.
دوو ساڵ بەر لە ئێستا لە گەڵ کەسێک بە تەلەفوون قسەم دەکرد، پییگوتم دەزانی هەر ئێستا دەنگی کێ لە بڵیندگۆی مزگەڤتەوە دێ، خۆی وڵامی داوە” دوکتور…”. دوکتور، ڕەفیقی سەردەمی مێرمنداڵی و سەردەمی لاویتەی و یەکێک لە کەسانی سیاسی و خاوەن ئیدئۆلۆژیی بوو. چالاکێکی بواریی دێمۆکراسی، مافی مرۆڤ، بەرابەری ژن و پیاو، عەداڵەتی کۆمەڵایی و لایەنگریی مافی نەتەوایەتی خەڵکی کورد هەتا جیابوونەوە و سەربەخۆیی. نەک دوکتور، دۆستەکانی تریشم کە زۆرینەیان پلەی باڵای خوێندنیان هەیە و هەبوو، چ لە کوردستان و چ لە دەرەوەی سنووری کوردستان، بوون بە خاوەنی کارخانە، شیرکەت و دامودەزگا و هاوکار و هاودەستی حکوومەت، سەمەد گوتەنی بوون بە”چۆخ بەختیار” و لە نیزامی ئیسلامی ئێراندا پلە و پایەیان پەیدا کرد. هەر لە سەر پێوەندی پێشتر چەند کەسێکیان لە ئووروپا بوون بە میوانم. جەرگبڕ ئەوە بوو، خۆیان باسی کارەکانی خۆیان دەگێڕایەوە و هەرچی کردبوویان لە چوارچێوەی سەرزەمینی ئێران، بۆیان ئاسایی بوو، ئەوان ئێرانی بوون و لە سیستەمی ئێراندا ڕۆژانە کاری ئاسایی خۆیان دەکرد.

ئەوە درۆیە کە ئیستعمار لە ڕێگای لەشکرکیشی، دەمێنێتەوە. هیچ ئیستعمارگەرێک لە ڕێگای نیزامی، نەیتوانیوە بۆ درێژخایەن بمینێتەوە. ئیستعمار لە ڕیگای کڕینی نوخبەوە جێگیر دەبێت و سینگی خۆی دادەکوتێ. پسپۆر و ئاکادمی و نووسەر و هونەرمەند و بوروکرات و تێکنۆکرات و پسپۆڕەکانی نەتەوەی داگیرکراو، دەبنە ستوون و کۆڵەکەی مانەوەی ئیستعمار.
لە ساڵی ١٣٥٧ هەتا ١٣٥٩ ڕژێمی ئیران دام و دەزگای جێگرکراوی نەبوو، بە دەگمەن جگە لە چەکداری پارەوەرگر، نوخبەی کوردی لە گەڵ نەبوو. ئێستا بە هەزاران هەزار نان و ئاوی سیستەم دەخۆن کە لە هەموو بوارێکدا دەوری موستەشار و مۆرەی حکوومەت دەگێرن، هەر لە مێدیاوە هەتا شانۆ و سینەما و کاری هونەریی، فەرهەنگی، کۆمەڵایەتی، سیاسی، ئابووریی، ئیداریی، نیزامی و پەروەردە. نان و ئاوێک کە دزراوی وڵاتەکەی خۆیانە و خوێنی لێدەچۆرێتەوە و دەرخواردی ئەوان دەدرێ.
ئەو کەسانەی بۆ وەرگرتنی دوو قڕان چەکیان بۆ حکوومەت هەڵگرتووە، حکوومەتیان لە کوردستان ڕانەگرتووە، ئەوانەی بوونەتە دەست و لاق و چاو و مێشکی ئیستعمار لە کوردستان نوخبەکانن. نازییەکان کاتی گرتنی پاریس لە پیشدا سەری نوخبەکانیان ژێ کرد، لە کوردستان سەری ئەو کەسانە ژێ کران و دەکرێن، کە نوخبەی نەتەوەکەی خۆیانن، نەک نوخبەی “ئیستعمار”گەران.
چارەڕەش ئەو کۆمەڵگایەی کە کەوتبێتە ژێر سوڵتەی ئەو چەشنە “نوخبانە”ی خۆی، کە مێشکیان بە پارە و کورسی یان بەلاش فرۆشراوە. ئەو دەم سنە بە چەند سەت کەسێک ئیسفەهانی، تارانی و قووم و مەشەدی کرابووە مستعمرە، ئێستا کوردستان لەم سەر تا ئەوسەری بە دەستی “نوخبە”ی کورد خۆی موستعمرە کراوە. ئەوەش یانی تڕاژێدی فکریی، سیاسی نەتەوەیەک، کە لە داگیرکەرەکەیدا خۆی دەبینێتەوە.




بۆچی ئێران دەگەڵ سەرۆک کۆماربوونی بەرهەم ساڵەح کۆکە ،بەڵام قەت ئیزن بە مەلا بەختیار نادا؟

پژواک کوکەبیان

بۆچی ئێران دەگەڵ سەرۆک کۆماربوونی بەرهەم ساڵەح کۆکە ،بەڵام قەت ئیزن بە پەرەی دەستەڵاتی سیاسی مەلا بەختیار نادا؟

لێرە چەند تەوەرێکی بنەڕەتی لە مەڕ ئاناڕشیسمی سیاسی کورد بە کورتی باس دەکرێ ،لە داهاتوودا تەیارتر دەکر.

١-گرێبەستی کۆمەڵایەتی بێ پێکهاتەکان و دەوڵەت

کۆمۆنیسم یانی نکۆڵی و سڕینەوەی خاوەندارییەتی وپەیوەندی دەگەڵ جوغڕافیا،پچڕانی پەیوەندی ئینسان لە زەوی ،خاک و وەتەن ،کەچی ئاناڕشیسم یش هەر لە قوماشێکە وەک کۆمۆنیسم.واتە داماڵینی دەستەڵات و خاوەندارێتی لە حەقیقەت ،و دابەشکردنی تێگەی حەق بە سەر سەروەت ،خاک و جوغڕافیا دا ،بە واتایەکی تر “غەش” لە جۆری ئەویتر.
کۆمۆنیسم پڕۆژەیەکە بۆ فەوتاندنی حاکمییەتی ئابووری یەک نەتەوە و ئاناڕشیسم پڕۆژەیەکە بۆ فەوتاندنی سەربەخۆیی سیاسی ،ئاناڕشیسم لە رۆژهەڵات یانی تێکە ولێکە و بێ سەرە وبەرەیی بۆ دانیشتۆان وڕەخساندنی دەرفەتی تاڵان و دەست و گوێبڕین بۆ هێزەکانی دەرەکی.
نموونەی ئاناڕشیسم هەمان گرێبەستی کۆمەڵایەتی ڕۆژاوا ،دێموکڕاسی بێ پێکهاتەکان،کیبووتزی ئیسڕائیلی ،کۆمیونی کۆمۆنیستی .هەرهەموویان دەستدرێژی بە کەڕامەت و مافمەندی ئینسانەکانە.مافمەندی یانی دان پێدانان بە بوونایەتی حەق و بە فەرمی ناسینی ئەو.
ئاناڕشیسم هەر ئەوکۆمۆنیسمە سیاسییەیە.لەڕاستیدا ئاناڕشیسم ،یانی کەسایەتی قەڵب”غەش” ،هەلومەرجێکی نە ڕەش و نە سپی ،سەرلێشێواوی  و بە فەرمی نەناسین .
دەزانن دوژمنی سەرەکی وڵاتانی ڕۆژاوا لە ڕۆژهەڵاتی ناوین دا چییە؟ شیرکەتی نەوتی دەوڵەتی، دەولەت ڕێگری له دزینی نەوت ئەکات.
ئەگەر دەوڵەتی هەنووکەیی عێڕاق حاکمییەتی “sovereignty” بە سەر نەوتی خۆیدا بوایە ،ئیزنی بە گرێبەستەکانی تاڵانکارانە و دڕێژەی هەژاری گشتی لەکۆمەلگادا نەدەدا. ئاناڕشیسم بە ڕواڵەت بە مەبەستی ڕاگەیاندنی فەوتانی دەوڵەت و لێکترازانی دەستەڵات، خۆی تێدەخزێنێ ،بەڵام هەر وەک ئاسەواری کۆمۆنیسم بە سەر ئابووری ،ئاسەواری ئاناڕشیسم بە سەر پیکهاتەکانی سیاسی ،فەوتاندنی سەربەخۆیی سیاسی یە.
بەڵێ دروسته دەولەتی سەدام دیکتاتۆر و سەرەڕۆ بوو ،بەڵام خاوەن پێکهاتەگەل بوو ،جارێکیان تورکەکان هەڕەشەی هەڵبڕینی ئاوی دجلەیان لێکرد و سەدام یش پێی گوتن ،من بارانی موشکتان بە سەردا دەبارێنم ،ئەگەر لە ماوەی ٤٨ کاتژمێردا ئەوەی پەسەندتان کردووە هەڵینەوەشێننەوە. تورکەکان بێ یەک ودوو ئەو یاسای پێشویان سڕێوە و هەڵیانوەشاندەوە. هەر ئەو تورکە دەستدرێژکەرە و لەخۆباییەی ئێستا.
هەموو تەقەلای ئێران لە ڕۆژاوای کوردستان ئەوە دەبێ کە کورد، بە ئستاتوسی سیاسی نەگا و ئاناڕشیسمی بە شێنەیی هەر وەک خۆرە هەموو تێکۆشەران ،ئیرادە ،خۆشەویستی کۆمەڵایەتی و هیوا بە دوارۆژی کورد بفەوتێنێ. ئەگینا ئەو گشتە هێزە کێ ولە نێو کام نەتەوە دا بینراوە؟
یای ئیلهام ئەحمەد لە کۆنگرەی ئەمریکا دا دەڵێ: ئێمە دەوڵەتمان ناوێ ،ئەرێ ئەو نازانێ کە ئەگەر دەوڵەتیان هەبێ ،تورکییە ناتوانێ ،هەڤالەکەی، ژنەڕاڵ مەزلووم عەبدی تێرۆر بکا، هەر لەبەر ئەوە کە دەزانێ هەزینەی سیاسی قورسی دەبێ وگران لە سەر تورکەکان دەکەوێ . ئێوە هیچ دەزانن تێرۆری وەلیعەهدی سەربستان، بوو بە هۆی دەستپێکی شەڕی یەکەمی جیهانی ؟
ئەرێ ئێوە دەزانن کە ڕێکخراوی نەتەوەیەکگرتووەکان هەر سەبارەت بەوە پێکهات، کە هیچ وڵاتێک نەتوانێ هێرش بکاتە سەر وڵاتێكی تر و داگیری بکا مەگەر بە ئیزنی چەند وڵاتی ریش سپی “پێنج ئەندامی دائیم”ی ئەو ڕێکخراوەیە.
ئێستا و هەلومەرجی هەنووکەیی عێڕاق ، دەقیقەن ئاکامی ئاناڕشیسم ،دێموکڕاسی بێ پێکهاتەگەل و گرێبەستگەلی کۆمەلآیەتی بێ پێکهاتەگەلە. ئەوە هەر ئەوشتەیە،کە ئێران،بریتانیا و بەرەی گلوبالیستەکان دەیانەوێ.

٢- ئەرێ ئێوە هیچ دەزانن بۆچی ئێران دەگەڵ سەرۆک کۆماربوونی بەرهەم ساڵەح کۆکە ،بەڵام قەت ئیزن بە پەرەی دەستەڵاتی سیاسی مەلا بەختیار نادا؟

چونکوو جەماوەرێکی نیزامی”تۆبڵێ عەشیرەت” لە خەڵکانی کەڵهوڕ،خانەقین،گۆران، لەک و کرماشان هەمووی دەبنە هێزی پێشمەرگەی مەلا بەختیار،بەڵام کاک بەرهەم ساڵەح بێ پشتیوانە. هەر بۆیەشە دەبێ خۆی بە بڕۆکڕاسی دەوڵەتی دەستکردی عێڕاق “ببوورن بریتانیا و ئیڕان” ەوە هەڵواسێ. مەلا بەختیار بە یەک بانگەواز دەتوانێ ئەرتەشێکی ١٥٠،٠٠٠ کەسی لە خەلكی ئەو ناوچانە ساز بکا ،کە نەک ئێران ،بگرە ئەمریکاش دەترسێنێ. ئێران و ئەربابەکانی هەر هێندە نەک هەر لە تەریک کردنەوە و هەڵاواردنی مەلا بەختیار پێداگریان کردووە بگرە تەنانەت تێکچوونی پەیوەندی له گەڵ بنەماڵەی تاڵەبانیشی لێکەوتۆتەوە”بەعەڕەبی کردنی توزخورماتوو،خانەقین،بەشیعەکردنی فیندامەنتالیستی کەڵهوڕ،،بومەلەرزەی کرماشان ودەور وبەریشی بێننە سەری” مەبەستی سەرەتایی ئێران و ئەربابەکانیشی ،فەوتاندنی دەستەڵاتی جەماوەری کرماشان و “بەشی سەوز-سلێمانی” دەبێ ،مەبەستی دواتر ناوچەی زەردە “هەولێر”. هەموو توانای ئێران و تاقمی سەر بەو، بەرهەمهێنانی ئاناڕشیسمی سیاسی لە عەقڵییەتی کوردی دایە.

٣-بە دەستەڵاتبوونی نیزامی عەشیرەتی پ ک ک وبێ دەستەڵاتی سیاسی ڕۆژاوای کوردستان

چ جیاوازییەک لە نێوان دەمارگرژی تاقمی گریلای پ ک ک و دەمارگرژی عەشیرەتی باشوور دا هەیە ،مەگەر هەر ئەوەکە، یەکیان کەمێک کۆنتر و بەتەمنترە. ئەگەر ئەو دەمارگرژییەی تاقمی پ ک ک مەزنایەتی هەیە ،بۆچی بۆ باقی هێزەکانی تری مێزوپۆتامیا نەبێ ؟ لەئاکامدا بەوە دەگەین ،بەهێز بوونی تاقم / عەشیرە لە ڕۆژهەڵاتی ناوینی بێ پێکهاتە، قازانجی تێدایە. بۆیە سەرچاوەی بێ هێزی سیاسی ڕۆژاوای کوردستان ،لە بێ هێزی فەرهەنگی ،سیاسی و خوێندنەوەیی لە مەڕ دەوڵەت ،پێکهاتەگەلی ئابووریدایە.
ئامانجی پێکهاتنەکانی ئەو دوایییانەی “عەفرین ،ڕۆژهەڵاتی فیرات” هەمووی فەوتاندنی هێزی جەماوەری پ ک ک وتەواوی بازنەی سەر بە ئەو لە ڕۆژئاوای کوردستانە، چونکوو هەر لە سەرەتاوە دەستەڵاتی سیاسی،هیچ بیرۆکەیەکیان نەبووە، دەستەڵاتی شەڕکەرانەی جەماوەری پ ک ک ،یەک دەوڵەتە، هەر وەک هی پارتی یەک دەوڵەتە ، ی پ گ خۆی ئەرتەشێکی یەک دەوڵەتە ،ئەگەر بزانێ چلۆن نیوەکەی تری سیاسی لێزیاد بکا.
کورد ،هەڵگری نەخۆشییەکی سیاسی یە و تووشی سەرلێشێواوی بووە ،ناوی ئەو نەخۆشی یەش ئاناڕشیسمە
لە ڕۆژهەڵاتی ناوین ،دەستەڵات له دەستی دێموکڕاسی ،قانوون و پیکهاتەگەل نین،بەڵکوو دەستەڵات، یانی جەماوەری کۆکراوە لە جوغڕافیایەکی دیاریکراو بە سەربەخۆی سیاسی یەوە.




خەیانەتی داڕێژراوی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا بە کوردان

نووسەر: Sett J.Frantzman
وەرگێر بە فارسی : پژواک کوکەبیان
وەرگێر بە کوردی : سمایل سابڵاغێ

هەرچی زیاتر لەسەر “خەیانەتی وڵاتە یەکگرتووەکان بە کوردان” دەخوێنمەوە، پێموا نییە کە ئەوە خەیانەتێک بێ. پێموایە ساڵی ڕابردوو گێچەڵ و بەرنامەیەکی حیساب بۆکراو لەلایەن پۆپپئو و جێمز جێفر لە وەزاڕەتی کار وباری دەرەوەی ئەمریکا داڕێژرا بوو ومەبەستیش لەو، کۆتایی هێنان بە هاوکاری ئەمریکا دەگەڵ SDF بووە. بە جۆریک کە لقی کوردییەکەی SDFلە ناوچە کوردنشینییەکان تێک بشکێنن، تا ناوچەی ژێر کۆنتڕۆڵی وڵاتەیەکگرتووەکان بە چوونەدەرێی هێزەکانی عەرەبی نێوSDF بۆ ناوچەکانی عەرەبی ژێر کۆنتڕۆلی خەباتگێرانی غەیرە کوردی YPG(کە تەنیا بوونیان هەیە) بەرتەسک بکرێتەوە.
مەبەست ئەوە بوو کە وەک بەشێک لە خەباتگێڕانی دژ بە ئێران،تورکییە بکەنە بەرەیەکی دژ بە ئێران (کە وای لێنەهات).

بۆ بەرێوەبەردنی ئەو کارەش، دەبوو یەک میلیۆن کورد ئاوارە بکرێن ،تا جێبەجێ کردنی ئەو ژماره پەنابەران بۆ تورکییە مسۆگر بکرێ. دوایەش هێندێک لە سیاسەتوانانی ئەمریکا و یەکێتی ئوروپا بەو هەڵوێستە ڕازی و قەبووڵیانە ،چونکوو ئەو پڕۆژە دەتوانێ قەیرانی پەنابەران کە بۆتە ترس ودڵەڕاوکێی ئوروپا کەم ببێتەوە و هێزە پۆپۆلیستە ڕاسئاژووەکانیش کەم ببنەوە. سیاسەتوانان دەیانەویست جۆرێک پاکتاوی نەتەوەیی بە شێوەیەکی پاستۆڕیزە و بە نهێنی لە ژێر نێوی هەڵخڵەتێنەرانەی “ناوچەی ئەمن” و “بواری ئاشتی” کە زیاتر بە بۆمبارانی وشان لە ڕاگەیاندنەکانی ئینگلیسی زماندا ،بواری ڕەوانی پیلانەکەیان ڕەخساندبوو.

هێزەکانی ،SDF کە ئەمریکا یارمەتیدەر بوو بۆ سازکردن وپەرەپێدانیان، تا بتوانن ڕەقە بگرنەوە کە ١١،٠٠٠ قوربانی لە شەڕ دەگەڵ داعشی لێکەوتەوە،تا ڕادەی یەک بکرێگیراو و پاسەوانی داعشەگیراوەکان دابەزێندران. ئامانجی پێنتاگون لە ڕاهێنان و پەرەپێدانی نیزیکەی بە ١٠٠،٠٠٠شەڕڤانی SDF تەنیا بۆ کەلکوەرگرتن وەک پاڕیزەری”ئەمنییەتی ناوخۆیی” و ئاگالێ بوون، لەو داعشەگیراوانە بوو.

ئەو سیاسەتوانانەی ئەمریکا دوای ڕووداوەکانی کەرکووک و عەفرین بەو ئاکامە گەییشتن کە دەتوانن نیشتەجی ١٨٠،٠٠٠ کورد بگۆڕن و پاکتاو بکەن، بێوەیکە بیر وڕای گشتی جیهانی هیچ کاردانەوەیەک لە خۆی بنوێنێ. ئەوان توانیان لەژێر نێوی “ڕەواندنەوەی نیگەرانی ئەمنییەتی تورکییە ” SDF ڕازی بکەن کە ١٨٠،٠٠٠ کورد لە ئۆکتوبری ٢٠١٩ لە ماڵ و حاڵ و وڵاتی خۆیان ئاوارە بکەن و ئەو پڕۆژەیەش بە (دیاریکردنی بست بە بستی پێناسە تایبەتییەکانی ئەو شوێن و مەقەڕانەی SDF کە هەر خودی ئەمریکا لە سازکردنیاندا یارمەتیدەریان بوو، بۆ هێرشی فڕۆکەکانی تورکییە” تا بتوانێ تورکییە دەستی بە وبە قەولی خۆی “ناوچەی ئەمن” دابمەرزنێت کە مەبەستی بوو تەکمیل ببێ.

هەنگاوی ئەووەڵ کە جێبەجێ کرا، تورکییە ناوجەی ئەمنی بە دەست دێنێ و ١٨٠،٠٠٠ کورد تێدا چوون.
هەنگاوی دووهەم کە جێبەجێ کرا،SDF کرا بە بەکریگیراو و نیگەهبانی ئەندامانی گیراوی داعش.
هەنگاوی سێهەم، ئەمریکا تەنیا هاوپەیمانی لقی عەڕەبییەکەی SDF دەکا.
هەنگاوی چوارەم، ڕەخساندنی هەل بۆ هێرشی دواتری تورکییە و سڕینەوەی ٢٠٠،٠٠٠ کوردی تر.

هەر وەک چۆن YPG لە عەفرین ئیرادەی ئەمریکای جێبەجێ کرد، ئەمریکا لای خۆی ئاوای لێکداوەتەوە کە کوردەکان لە بەشی کوردستانی داگیرکراوی لەلایەن سوورییەوە بە شێنەیی پاکتاو بکا.
ئەمریکا لە ژانوییەی ساڵی ٢٠١٨دا بەڵێنی بە YPGدابوو کە ئێوە ئیزن بدەن تورکییە دەست بە سەر عەفرین دابگرێ ،ئێوە دەتوانن دەست بە سەر ڕۆژهەلاتی سوورییە دابگرن. ئێستاش ئەمریکا دەڵێ “تەنیا ئیزن بدەن تورکییە با چەند سەد هەزار کوردی تر بە شێوەیەکی پاستۆڕیزە پاکتاو بکا، تا ئێمە و ئێوە بتوانین درێژە بە هاوکارییەکەمان بدەین .
ئێستا ئەوپرسیارە دێتە گۆڕێ،کە کوردەکان چ کاتێ بەو  ڕاستییە دەزانن کە بە شێوەیەکی سیستیماتیک لەلایەن ئەمریکا،تورکییە،یەکێتی ئوروپا و SDFەوە خەریکن پاکتاو و نابوود دەکرێن؟

لە حالێکدا لە هەمبەر ئەوە SDF بۆ ڕازی ڕاگرتنی وڵاتانی ڕۆژئاوایی کە نایانەوێ گیراوەکانی داعش لە وڵاتانی خۆیان وەریان بگرنەوە ،دەبێتە پاسەوان و نیگەهبانی ئەو گرتووانەی داعش .
ئەو سیاسەتە لە ڕوانگەی واشینگتۆن زۆر ژیرانە و وریایانەیە، کە میللەتێكی بێ دەسەڵات، کۆڵەواری، بێ دەرەتان وەک بەکرێگیراوێک لەکار بکا ، چەکداریان بکا تا لە جیاتی خۆی دەگەڵ تێرۆریستان بە شەڕیان بدا، پاشان بە هاوپەیمانی خۆی لە ناتۆدا ئیزن بدا کە بۆمبارانیان بکا، هاوکاتیش خەیالی ڕاحەت بێ کە ئەوان وەک زێندانوانی زیندانییەکانی ئێوە لەکاریان بکا، تا ئەو کاتە کە ئیتر پیویستییان پیان نابێ. هاوکاتیش ماڵ ومنداڵ و بنەماڵەکانیشیان تووشی کۆڕەو ئاوارە بکا، لە وڵاتی خۆیاندا دەریان بکا و کۆمەڵکوژیان بکا و پاکتاوی ڕەگەزیان بکا.
خەراپترین کارێکی کوردەکان لە سوورییە کردیان ،هاوپەیمانی کردن دەگەڵ ئەمریکا بوو، بێ هیچ لێکدانەوە ودەلیلێک لە ڕووداوی زیندانی کردنی داعشەکان ،هەموو لە ماڵ وحاڵی خۆیان ئاوار بوون.

ئەمریکا تەواوی کوردەکانی(SDF و ئەنە کەسە) لەکۆبوونەوەی ژنێڤ بێ بەری کردووە ،ئەوە نیشانی دا کە ئەمریکا دوایین ئامانجی لە ڕۆژهەلاتی سووریە پاکتاوی کوردەکان وڕادەست کردنی وڵات بە هێزێكی ترە، هێشتاش SDF لە مەتمانەیەکی چاوبەستراوانە بە واشینگتۆن تووشی سەرلێشێواوی بووە.

باشە ئێمە لە عەفرین دەرکراون،
باشه پێویست ناکا کە بەشداری کۆبوونەوەی ژنێڤ بین،
باشه ١٨٠.٠٠٠ کوردیش ئاوارە بووە ئەوەش قەی ناکا، بەس ئەوەندەمان بەسە ئیزن بدەن با یەک دوو شوێن لە دەوری چاڵاوە نەفتەکانمان بدەنێ تا ئاگادارییان لێدەکەین .
قەت قەت ئەمریکا هاوپەیمانێکی باشتر “ساویلکەتر”ی لە SDF دەست ناکەوت کە بتوانێ ئاوا بیانکاتە قوربانی، دەستووریان پێ بدا تا شەڕیان بۆ بکەن، زیندانییەکانیان ڕابگرن، وتەنانەت بنەماڵەکانیشیان دەردەکەن، سەرەڕای ئەوانەش هێشتا هەر هاوکاریان بکەن.

“هاوپەیمان”ە کانی ژیری وەک تورکیە سوورن کە شتێک لە ئەمریکا وەربگرن و کەلک لە ئەمریکا وەردەگرن جاکارێکیان بۆ دەکەن.
هێشتاش دیار نیه کە ئایا خاڵێکی گەڕانەوە بۆ SDFماوە یان نا. تائێستاش بێ پسانەوە تووشی ململانی و قوربانیدان و دانی هەزینەی قورسی ئاوارەبوون و گشت کوژین، بێوەیکە بچووکترین داواکارییەکیان لەهەمبەر ئەوانە لە ئەمریکا ببێ.
عەقڵی ژیر بە من دەڵێ :کە ئەگەر کەسێک لەمن دەیەوێت کە شەڕی بۆبکەم و بنەماڵەکەشمی بۆئاوارە بکەم، من لە وڵامدا دەڵێم “نا’ سپاست دەکەم، (کورد گوتنی – یەکێکی بدۆزەوە با هەرتکمان سواری بین).

SDF لە سەرەتاوە ئەگەر ڕاستەوخۆ دەگەڵ ئێران یان ڕووسیە هاوکاری کردبوایە، ئەوڕۆ هێشتا لانیکەم وڵاتەکەی بە دەستەوە دەما وخەڵکەکەش لە ماڵ وحاڵی خۆیاندا دەمانەوە، بەلام “شەریکێکی چەوتی” هەڵبژارد.
زۆربەی سیاسەتوانانی ئەمریکایی وەک جێمز جێفر ،خەڵکی ڕۆژهەلاتی سووریە بەشیاوی پرس پێکردن و قسە دەگەڵیانکردن نازانن. ئەوان خەڵكی ڕۆژهەڵاتی ناوین بە شیاوی مافی یەکسان، وەک خەڵکانی تر نابینن .
کاتیک لە ئێوەیان ویستووە کە دەگەڵ کەسێک شەریک بن و ئەوان بە ئێوە دەڵێن وەرنە دەوری مێزی ژووری پشتەوە نان بخۆین ،ئێوە شەریکی ژیان نین ،یا ماشوقەن یا نۆکەر. SDF بە هۆی هێندێک دەلیل،هەلومەرجی کۆیەلایەتی و دیلایەتی قەبووڵ کرد و هەربۆیەشە وشەی خەیانەت نابێ لەهەمبەر ماشوقە کەلکی لێوربگیرێ. مخابن بە بۆنەی سیستمی ناوخۆیی (دیکتاتۆری حێزبی)  SDF، رەخنه لەسەر سیاسەتەکانی وەرناگرێت.

تێبینی وەرگیڕ :SDFکورتکراوەی “Syrian Democratic Forces ” واتە ‌هێزی سوورییەی دیموکڕاتی”هە سە دە”

سەرچاوە:

Did US betray Kurdish allies or is the story actually worse, a calculated attempt to replace SDF with Turkey, regardless the costs on the ground




تاقە ڕێگەچارەی گرفتی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست

د.جەزا چنگیانی

بابەتی کۆڕێک بۆ مامۆستایان وقوتابیانی زانکۆی سان پیترسبۆرگ.بەشی سیاسەت

وەڵامێک بۆ ڕاپۆرتەکەی کرۆکر- بیتراوس
لەبارەی گرفتی عیراق وسیاسەتی دەرەوەی ئەمەریکی
سان پیترسبۆرک 2007

بۆچی ئەمەریکا وکۆمەڵگای نێودەوڵەتی لەچارەسەری گرفتی عیراقدا تووشی قەیران بوون؟

هەموو گرفتێکی سیاسی بنەمایەکی ئابوری ومیژووی هەیە.بۆ وەڵامی ئەوسەرنجەی زۆر لە پارتە چەپ و ئیسلامە تونڕەوکان دەبیژن.گرفتی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست وبەتایبەتی عیراق پەیوەندی بەبەرژەوەندی وئیستراتجیتی ئەمەریکی وهاوپەیمانێکانیەوە هەیە؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە . پێویستە داوای کۆمەک لە میژوو بکەین .
پێش دۆزینەوەی ئەمەریکا لەلایەن کۆلۆمبوسەوە ودەرکەوتنی وەک دەوڵەتێکی بەهێز وپیشەسازی مەزنی جیهانی. پێکهاتەکۆمەڵایەتیەکانی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست(زوربەیان موسڵمانن)لەئاژاوەدا ژیاون.بۆیە بۆ وەڵامی ئەم بووچونەوتێگەیشن لەگرفتی ناوچەکە پیویستمان بەخۆیندنەوە و توژینەوەیەکی مێژووی ناوچەکە و فاکتەراکانی گرفتەکانی هەیە.
مێژووی نۆی ئەم ناوچەیە لەدوای هەرسهێنانی دەسەڵاتی عوسمانیەکانەوە دەستپێدکات. لە 26/04/1916 پەیمانیکی نهینی لە نیوان روسیای تزاری و فەرنسادا بەسترا کە بە پەیمانی(سۆزانۆف –بالیۆلۆج) ناسراوە بەگۆێرەی ئەم پەیمانە هەریەک لەو دوودەوڵەتە بەشی خۆیان لە خاکی عوسمانی دیاریکردبوو.
ئیگلیزەکانیش لە9و16/05/1916(مارک سایکس ئینگلیزی وجۆرج بیکوفرنسی)
لەسەردابەشکردنی ناوچەکە ڕێکەوتنیک لەنیوانیاندا دروستبوو لە میژوودابە(سایکس بیکۆ)ناسراوە لەدوای جەنگی جیهانی یەکەم لە01/12/1918(سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا لوید جۆرج وسەرۆک وەزیرانی فرنسی کیمانصۆ) ڕێکەوتن پەیمانی(سایکس بیکۆ) بگۆڕن ویلایەتی موصل بخریتە سەر دەوڵەتی عیراقی ئینگلیزی لە 26/12/1925 باشوری کوردستان خرایەسەر عیراق وسنوری نۆی نێوان عیراق وتورکیا بەگویرەی هیلی(برۆکسل) جیاکرایەوە.
لە11/05/1926 ڕێکەوتننامەی نێوان عیراق و تورکیا و بەریتانیا مۆرکرا پیویستە عیراق بۆماوەی 25 ساڵ 10% پارەی فۆۆشتنی پتڕۆڵی کەرکوک بدات بە تورکیا.نیشتمانی کوردەکان ونیشتمانی عەرەبەکان لە نێوان ویستی زلهێزوسەرۆک خیڵە عەرەبەکاندا دابەش بوو.بەم جۆرەکۆمەڵێ ووڵات لەچەند مەزهەب و ڕەگەز وکۆمەڵی دژبەیەک وجیاواز و ڕژیمی دیکتاتۆر و پڕیمتیفی خێڵەکی دروستبوون.
بەدریژای قوڵایی میژوو نەیانتوانیوە چارەسەرێکی لۆژیک بۆ گرفتەکانی نێوانیان بدۆزنەوە ، هەمیشە بۆ چارسەر لە جیاتی دیالۆگ هێز و چەکیان بەکارهانیوە بۆیە لەو ساتەوە تائیستا ئەم ناوچەیە ئارامی بەخۆیەوە نەبینیوە.
دەوڵەتی عیراق: یەکێکە لەو وڵاتە نۆیانە عیراقە ئیستا چەقی گرفتەکانی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستی پێوەگریدراوە گەر بەتۆخی بڕوانینە دامەزراندنی ئەم دەوڵەتە و تێکەڵاوکردنی (سێ3) توخمی دژ بەیەک(کورد و عەرەبی شیعە و سونە)دەوڵەتی عیراقی وەک دەوڵەتێکی نا ئارام و ناسەقامگیر دروستبوو لەو ساتەوە تا ئیستا جگە لەوەی ووڵاتێکی پڕ ئاژاوە بووە هۆیە کیشەبووە بۆ ئاژاواوی سەرجەم ناوچەکە(بڕوانە ژمارەی کودە تا سەربازییەکان وجەنگەکانی عیراق لەتەک دراوسێکانی و جەنگی خوێناوی دریژخانی نێوان دەسەڵاتی بەغداد لەتەک داخوازی گەلی کورد و ڕۆڵی عیراق لە گرفتی ئیسرائیل و فەلەستیندا وگەشەکردنی بیری ناسیونالیستی ڕادیکاڵی عەرەبی).
دەتوانین فاکتەرەکانی ئاژاوەی ئەم ناوچەیە بەم شێوەیە بژمیرین :
1: نەبوونی دەوڵەتێک بۆ کورد.کوردگەورەترین نەتەوەی بێ دەوڵەتی ناوچەکە وجیهانە.
2: ڕێزنەگرتن لە جیاوازی مەزهەب و ڕەگەزەکان و زاڵبوونی دەسەڵاتی تاکڕەوی ڕەگەزێک.
وەک ڕەگەزی سوونە لە عیراق . فارس لەئیران . تورک لە تورکیا .
3: پەسەندنەکردن و ڕێز نەگرتنی سنوری کیشراوی نێوان ووڵاتان لەلایەن دانیشتوانی ناوچەکە و دەوڵەتەکانەوە.
4: نەبوونی ئاوزانی مۆدیڕن و دیموکراتی لە نێو کۆمەڵگا جیاوازەکانی ناوچەکەدا .
عیراق:.تاکتیکی ئینگلیزەکان ئەوە بوو کورد وەک گەلێکی سونە و لەتەک عەرەبی سونەی مژمارە تێکەڵاو بکەن تا هاوسەنگیەک بەرامبەر بە زۆرینەی عەرەبی شیعە دروست ببێ. خاکی کوردستانی دەوڵەمەندیش بە پتڕۆڵ وەک سەرچاوەی سەرماییەی دەوڵەت. ئەم نەخشە و تاکتیکەی ئینگلیزەکان هەڵەبوو چونکە ئەگەر کوردی سونە و عەرەبی سونە لەمەزهەبدا یەکبن وەلێ لەڕەگەزدا زۆر جیاوازن . لەکرۆکدا هەریەکێک لە پێکهاتەی عیراق خاوەنی ئیستراتجیتێکی شارەوە و نهێنیە. بۆیە کوردی سونە و عەرەبی سونە و عەرەبی شیعە هیچ کام لەمانە بە دریژای 82 ساڵ نەیانتوانی یەکەیەکی سیاسی پتەو دروستبکەن پێکەوە کاروباری ووڵات جێبەجێبکەن لەو ساتەوەوبەیک نامۆبوون. ئەم نامۆ بوونەش بۆ ئینگلیزەکان جێ سەرنج نەبوو بۆیە ئینگلیزەکان لە دروستکردنی عیراقدا توشی هەڵەیەک بوون تەمەنی چەند نەوەیەکی گەلان و مەزهەبەکانی ناوچەکەی کردبە قوربانی.
ئەمە یەکەم هەڵە . دووهەم هەڵە ئینگلیزەکان دەسەڵاتی چەقی سیاسیان دایە دەست سوننیەکان . سوننیەکان بەدەسەڵاتێکی دیکتاتۆری پەروەردەبوون . هەر دووڕەگەزی کورد و شیعە لەدەسەڵات دورخرانەوە ئەم جیاوازیە بوو بەهۆی دروستبوونی دووژمنایەتیەکی خۆیناوی لە نێوان هەرسێ ڕەگەزە دژەکەی عیراقدا.
بۆیە لە سەردەمی یەکەم مەلیکی عیراقەوە(کەبەڕەسەن عیراقی نەبوو)تاکودەتاکەی ساڵی1958جەنەراڵ قاسم دەستپیکردنی قۆناغی کۆماری وکۆتای رژیمی عیراق وبەعسیەکان2003بەهۆی ئەمەرییەکانەوە ئەم ووڵاتە ئارامی نەبووە. هەر چەندە ئەمەریکاییەکان بەڕمانی ڕژێمی سەدامی دیکتاتۆر خزمەتێکی زۆریان بەگەلانی عیراق کرد.وە لێ هەڵەی ئەمەریکایەکانیش لەو ئیستراتجییە تاکتییکەدایەکەناوی دیموکراتیزەکردنی کۆمەڵگای عیراقییە.
چۆن لەساڵی1921تا2003 دەگاتە(82ساڵ)گەلانی عیراق نەیانتوانی دەوڵەت وسیستەمێکی دیموکراتی بنیاتبنێن ئاواش ئەمەریکایەکان ناتوانن کۆمەڵگای عیراقی بەرەودیموکراسی بەرن. بەڵگەی ڕاستی ئەم بووچونەش لە دوای ڕمانی سەدامەوە جەنگی نێوان شیعە وسونەی عەرەب لە هەڵچوون وژمارەی میلشیاکان لە زۆربووندایە.
ئاوزانی تاکی کۆمەڵی عیراقی زیاتر بەرەوڕادیکالیزمی مەزهەبی وڕەگەزی دەچێ وەک لە دیموکراتی . هۆکەشی دەگەڕێتەوە بۆ دوژمنایەتی ڕۆحی میژووی نێوان سونە و شیعە نامۆبوونی کورد کولتوری تۆڵە سەندەوە.
ئیستا بارودۆخی سیاسی وئابوری ومرۆی لەعیراقدا بەشیوەیەک خوێناوی بووە بۆ چارەسەری تەنیا ڕێگەیەک هەیە ئەویش(دووبارەنەکردنەوەی هەڵەی ئینگلیزەکانە)یانی هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی عیراق ودابەشکردنێکی نۆی سیاسی لەئاست بەرژەوەندی پێکهاتە جیاوازەکانی عیراقدایە(کوردوشیعەوسونە)ئەمەش لەسیاسەتدا حەرامنیە.
نمونەی ئازادبوونی ئەو نەتەوەوگەلانەی لەسەردەمی شەری سارددا لە نسنوری سۆڤیتدا هەبوون دوای پیرسترۆیکادا جیابونەوە(جیابوونەوەی ژیرانەی هەردووگەلی سلۆڤاکی وچیکی نمونەیەکی جوانە)بۆ ئەم چارسەرەش پیویستە هێزی نێو دەوڵەتی بەرژەوەندی گەلانی عیراق لەبەرچاو بگرێ نەک بەرژەوەندی دراوسییەکانی عیراق هەمیشە گەلانی عیراق وخاکی عیراق بابەت وگۆڕەپانی پارەسەنگی هێزی سیاسی دراوسیەکانی بووە.
ئیستا ئەمەریکا لێپسراویەکی میژووی مرۆی ومۆراڵی بەرامبەربەگەلانی عیراق وگەلی ئەمەریکی لەسەر شانە.درێژەدان بەتەمەنی ووڵاتیک هەرسێ توخمە پێکهاتەکەی لەیکتری دڵنیانین یانی درێژەدانە بەجەنگێکی خوێناوی ناسەقامگیری سیاسەت وئایندە.کشانەوەی هێزی ئەمەریکی وبەریتانیش لەوەها بارودۆخێکی شێواو وبونی کۆمەڵی ملیشای توڕەی چەکدار گەلانی عیراق بەرەوجەنگیکی خویناوی زۆرسەختدەبات.
بەم هۆیەشەوە ئاژاوە تەواوی ناوچەکە دەگرێتەوە.بۆیە قسەکردنی دیموکراتییەکان لەمەڕ کشانەوەی هێزی ئەمەریکی لە عیراق زۆر ناسیاسیانەیە وتەنیا کارتێکی بازی نێوکۆنگریسی ئەمەریکیە. بەدڵنیایەوە ئەگەر دەسەڵاتی کۆشکی سپی لەم ساتەدا بەدەست دیموکراتەکانەوەبوایە . دیموکراتیەکان هەمان هەڵویستی جۆرج بۆش وکۆمارییەکانیان دەبوو.
پێچەوانەکشەی هەڵوەشاندنەوەی عیراق ودابەشکردنی لە خزمەت گەلان وئاشتی ناوچەکەیەدایە . من دڵنیام سیناریۆی سیاسی جۆرچ بۆش تەنیا هێزی سوپایە ناتوانی ئارامی بۆ عیراقییەکان مسۆگەربکات . بۆیە پیویستە سیناریۆیەکی ئەڵتەرناتیفی لۆژیکی تربخریتەکار. ئیستا دوژمنایەتی نێوان شیعە و سوننە بەڕادەیەک ناشیرین وخویناوی بووە زۆر زەحمەتە هیچ لایەکیان تاوانەکانیان بەئاسانی لەیادبکەن.
باشوری کوردستانیش ماوەیەکی زۆرە خاوەنی دەسەڵاتێکی لۆکاڵی کەمێ ئارام ودەتوانین وەک حکومەتێکی سەربەخۆ ئاماژەی پیبکەین.
ناتوانری جارێکی ترئەم ناوچەیە بخرێتەوە سەر دەسەڵاتی بەغداد.
باشترین چارەسەر.
1:دەوڵەتی دیموکراتی کوردستان.
پایتەخت شاری کەرکوک: کورد بە هەموو پێوەریک مافیان هەیە دەوڵەتی سەربخۆیان هەبێ. جیاوازی لە نێوان کورد وعەرەبدا جیاوازی دوو نەتەوە و دووکولتور دوو زمانی بەیک نامۆن ودووئیستراتیجی دژ بەیەک.
شیخ محمود یەکەم مەلیکی کوردستان لەسەردەمی لکاندنی باشوری کوردستان بەعیراقەوە بەئینگلیزەکانی ووت(ئێمەی کورد دەتوانین دراوسییەکی باشی عەرەب بین.بەڵام ناتوانین لەووڵاتێکدا پێکەوە بە ئارامی بژین)
سیاسەتمەداری عەرەبی سەردەمی دروستبوونی عیراق(کامل چادرچی) ووتی مەحاڵە بێ دەوڵەتی کوردی عیراق ئارامی هەبێ.
2: دەوڵەتی شیعە: شیعەکان هەرچەندەبەڕەگەز عەرەبن بەڵام جیاوازی ڕۆحی نێوان عەرەبی سونەوشیعە سەخترە لە جیاوازی دوونەتەوەی دژ بەیەک.دەزانرێ گرفتی ڕۆحی لەلایی موسڵمانان قەبەترە وەک لە گرفتی سیاسی.گرفتی ئەم دووگروپە دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر 1500ساڵ بۆیە تێگەیشتن لەنێوان ئەم دوومەزهەبەدا زۆر گرانترە لەتێگەیشتن لەنێوان دوو نەتەوە و دوو دەوڵەت و دوو ئایدیۆلۆژی دژ بەیەک:
3: سوننە: بەژمارەکەمینەی پێکهنەری عیراقین بەڵام بەحکومی هەڵەی ئینگلیزەکان دەسەڵاتی چەقیان پێدرابوون غرورێکی دەسەڵاتی دیکتاتۆریان لادروستبووە ولەئیستراتجێتێکی تەنگدا گیریانخواردووە ئەویش گەڕانەوەی ئەو دەسەڵاتە وونکراوەیە کەیانەکەبەهۆی ڕمانی ڕژیمی سەدامەوە لەدەستیانچوو. بە هیچ شێوەیەک بڕوایان بەسیستەمی فیدریالی عیراق نیە.ئەمەش تەواو پێچەوانەی ئیستراتیجیتی کورد و شیعەیە بۆیە تێگەیشتنی سونیەکان لە کوردی و شیعە تێنەگیشتنە لە ڕاستیەک هیچ کاتیک سوننە پەسندی ناکات.بۆ سوننەکانی عیراق دوو شانس هەیە ؟
A: دەوڵەتێکی تایبەتی سونی: لە نێوان دەوڵەتی دیموکراتی کوردستان و دەوڵەتی شیعەدا. ڕاستە دەوڵەتی سوننە دەوڵەتێکی هەژاری خاوەن قەیرانی ئابوری دەبێت ئەویش لەبەر ئەوەی زووربەی بیرە پیترۆڵیەکان لەدەوڵەتی کوردستان و شیعەدایە.بۆ چارەسەری ئەم قەیرانەش تەنیا ڕێگەک هەیە.ئەویش هەردوو(دەوڵەتی کوردی وشیعە)بەڵێنێکی نیودەوڵەتی مۆربکەن تا ماوەی 20 ساڵ بەشێک لەپارەی پترۆڵەکانیان وەک کۆمەک بدەن بە دەوڵەتی سونە تا بۆاری پیشکەوتنی بەشی پیشەسازی و کشتوکاڵیان گەشەدەکات .یان
B : تێکەڵاوکردنی خاکی سونیەکان لە تەک مەملەکەتی ئۆردونیدا.
مەملەکەتی ئۆردونی ئیستا لەژێر دەسەڵاتی مەلیکی گەنج عبدللەدا شێوە دیموکراتیەتێکی سەرەتایان بنیاتناوە.دەتوانرێ هیوای باشتری بۆبخوازین.
لەڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا گرفتێکی تریشمان هەیە پێدەوتری گرفتی(ئیسرائیل وفەلەستینیەکان) تائیستا لە هەمووگفتوگۆیەکی نێوان فەلەستینی و ئیسرائیلیەکاندا لەسەردەمی سەرۆکی کۆچکردو یاسرعرفاتەوە تا سەرۆکی ئیستا محمودعباس (الفتح)وسەرۆک وەزیران ئیسماعیل هنیە(حماس)گرفتی گەڕانەوەی دوو میلوین فەلەستینی ئاوارەییە بۆ خاکی فەلەستین ئیسرائیل و ئەمەریکی بە هیچ شێوەیەک بە گەڕانەوەی ئەو دوومیلوینە ڕازی نین.
بەتێکەڵاوکردنی خاکی سوننەی عیراقیەکان لەتەک دەوڵەتی ئۆردونیدا ونیشتەجێکردنی ئەو دوو میلیون فەلەستینیە لە ناوچەی سوننەی عیراق و ئۆردونی نۆیدا کێشکە چارەسەردەکرێت. ئەم پڕۆسێسە بۆ ئۆردون وفەلەستینی و سوننیەکان ئاسانە چونکە:
1:جیاوازی مەزهەبی لە نێوان سوننەی عیراق و سوننەی ئۆردون وفەلەستنیەکاندا نیە.
2:دەوڵەتی ئۆردونی ئیستا خاوەنی سیستەم ودەستور و پەرلەمانێکی نیمچە دیموکراتیە. دەتوانرێ بە شێوەیەکی ئاشتیانە ئەم نەخشەییە پراکتیزەبکرێت.
3: پەیوەندی میژووی نێوان فەلەستینی وئۆردونیەکان ونزیکی خاکی فەلەستین وئۆردون وبوونی شاژنی ئۆردونی بەڕەسەن فەلەستینی دەتوانری وەک فاکتەرێکی کۆنکریت بۆ پێکەوە ژیانی فەلەستین وئۆدرونیەکان ئاماژەی پێبکرێت .
مەترسییە چاوڕونکراوەکانی دوای هەڵوەشاندەوەی عیراق:
A:گرفتی ئیسلامی توندڕەو هەڕەشە لە بەرژەوەندی ئەمەریکا و ئەوروپا لە ناوچەکەدا
ئەم ناوچەیە زەمینەیەکی بەپیتە بۆ گەشەکردنی بیری ڕادیکالیزم و توندڕەوی ئیسلامی(سونەوشیعە)(القاعدەئووسامەبن لادن وموقتدا الصدر)
بۆ لەمپەردانان لەبەردەم ترسەکان.
پیویستە ئەمەریکایەکان بنکەیەکی هەمیشەیی سەربازی بەهێز لە کۆماری کورستانی دیموکراتدا دابمەزرین بەمەبەستی:
1:ڕێگەگرتن لە هێرشی تورکیا و ئیران بۆسەر دەوڵەتی کوردی.
2: ڕێگەگرتن لە بزوتنەوەی ئیسلامی ڕادیکاڵ لە ناوچەکەدا.
3:پاراستن ومسۆگەرکردنی پرۆژەی گەیشتنی پترۆڵی کوردستان وپتڕۆڵی دەوڵەتی شیعە بۆبازاری جیهانی(لە خاڵی داهاتودا لێدەدوێن )
4:کۆمەکی پڕۆسێسی دیموکراتیزەکرنی کۆمەڵگاکانی ناوچەکە.
B:دەوڵەتی شیعە :
سعودیەوە وکویت ومیرنشینە عەربیەکانی کەنداو ترسێکی زۆریان لە دروستبوونی دەوڵەتی شیعە لە عیراقدا هەیە. بچیتەپاڵ هێزی شیعەی ئیرانیەوە.
ئاشکرایە ناوچەی جزییرەی مجنونی پڕ پتڕۆڵی دەرنەهاتوو و چاڵەپتڕۆڵیە ئاشکراکان دەکەوێتە خاکی دەوڵەتی شیعەوە دەبیتە هۆی دروستبوونی بنەمایەکی ئابوری بەهێز بۆدەوڵەتی شیعە. چاوەڕی دەکرێ وەک سەدام زوربەی ئەوسەرماییە پتڕۆڵیە بۆ بەهێزکردنی سوپا و جەنگی پیرۆز بەکاربهینرێ.
نزیک بوونی جوگرافیای هەردوو دەسەڵاتی شیعەی ئیران وعیراق خەوەکەی خومەینی (ناردنەدەرەوەی شۆرشی ئیسلامی)دێتەدێ.بەنزیک بوونەوەی ئەم دوو هێزە(دەوڵەتی شیعەی ئیران ودەوڵەتی شیعەی عیراق) حزب اللە لبنانی شیعە و حماسی فەلەستینی گەشەکردنێکی بەرچاو بە خۆیانەوە دەبینن ئەمەش گەورەترین ترس بۆ سەر ئیسرائیل دروستدەکات.
تێگەشتنی شیعەی عیراق وئیران لەگەڵ سوریا نزیکترە وەک لەتەک سونینەکاندا.
بەڵگەی کۆمەکی سوریا بۆ ئیرانییەکان لەکاتی جەنگی عیراق وئیراندا.
بەڵام بۆ چارەسەری ئەم هەموو ئەگەرە ترسانە لەسەر دەوڵەتی شیعە (بەمەرجێکی نێودەوڵەتی) نامێنێ . چۆن ؟؟:
1: پیویستە دەوڵەتی شیعە بۆ ماوەیەک لەژێر چاودێری هێزی نیو دەوڵەتیدابێت سوپای(UN)چ بۆ ئارامکردنەوەی گرژی باڵەکانی ناو شیعە.چ بۆ چاودیریکردنی دەوڵەتی شیعە و ساردکردنەوەی ترسی سعودیە وکویت ومیرنشینەکانی کەنداو لەو ووڵاتەدا بنکەی بەهێزیان هەبێ.
2:بەدەوڵەتی شیعە ڕێگەی نەدرێ سوپای بەهێز و ڕادیکاڵی وەک(سوپای پاسدارانی ئیرانی)دروسبکات.
3:چاودێریکردنی سنوری نێوان دەوڵەتی شیعەی عیراق وشیعەی ئیران لەڕۆژهەڵاتی دەوڵەتی شیعەوە لەلایەن سوپای(UN)بکرێت تا ئیرانیەکان خاکی دەوڵەتی شیعەی عیراق وەک پرد لە نێوان خۆیان وحزب اللەی لبنانی و فەلەستینیەکان بەکار نەهێنن.
4:مەملەکەتی ئوردونی سنوری ڕۆژئاوای دەوڵەتی شیعە قایم کۆنتڕۆڵ بکات تاگویزانەوەی کۆمەکی ئیرانی نەگاتە شیعەی لبنان و فەلەستینیەکان.
5:چەکی کۆکوژی وئۆتومی لەدەوڵەتی شیعەی عیراق قەدەغەبکرێت.
وەک ئەڵمانیا و یابانی دوای جەنگی جیهانی دووهەم سوپایەکی سنورداریان بۆ دیاریبکرێت .
ئیستراتیجیتی پیترۆڵی :
لەبەر دەوڵەمەندی دەوڵەتی کوردستانی دیموکراتی بەسەرچاوە پتڕۆڵییەکان ئەم دەوڵەتە کوردییە دەبێتە دەوڵەتێکی بەرهەمهێنەری پتڕۆڵی لەناوچەکەدا وبنکەیەکی ئابوری بەهێز بۆ ووڵاتانی سەرمایەداری وپیشەسازی.
بەم هۆیەوە ئارامی وسەقامگیربوونی ئەم دەوڵەتە کوردیە پەیوەندی بەبازاڕی پتڕۆڵ وسەقامگیری نرخی سووتەمەنیەوە لە جیهاندادەبێ. جا بۆ ئەوەی بازاڕی پتڕۆڵی جیهانی بەهۆی گرفتی سیاسیەوە تووشی قەیران نەبێت. پیویستە بۆرییە پترۆڵییەکانی دەوڵەتی کوردی بەخاکی تورکیادا تێدەپڕی . ڕێگەی گۆیزانەوەکەیان بەناو خاکی ئۆردونی نۆیدا بگۆرن. ئەم گۆڕینە لەدوولاوە گرنگ و پێویستە:
1:کرێی ترانسیتی پتڕۆڵی کوردی: دەبێتە سەرچاوەی گەشەکردنی ژێرخانی ئابووری ئۆردون . پڕۆژەی نیشتەجیکردنی فەلەستینیەکان لە ئۆردونی نۆیدا .
2:گۆیزانەوەی بۆرییە پتڕۆڵیەکانی دەوڵەتی کوردی دەبێتە کمکردنەوەی هەڕەشەی تورکیا لەسەردەوڵەتی کوردی. ئاشکرایە تورکیا دوژمنی سەرسەختی میللەتی کورد و دەوڵەتی کوردییە بۆ ئەوەی تورکیا بوریە پتروڵیەکان وەک کارتی فشاری سیاسی دژی دەوڵەتی کوردی و ئەوروپا و کۆمپانیە پیترۆڵییەکانی جیهانی بەکارنەهینێ.
باشتیرین ڕێگەگوێزانەوەی بۆریەکانەبە ناو خاکی ئۆردونی نۆیدا.
گرفتی گەلانی نێو سنوری ئیران و تورکیا و سوریا:
لە سنوری ئەم سێ ووڵاتەدا چەند گەلێک هەن(کورد و عەرەب . ئەرمەن . بلوج ..هتد)هەموو ئەم گەلانە بێ بەشن لە سەرەتاترین مافی مرۆڤ ئەویش قسەکردن ونووسینە بە زمانی دایکی وچیژینی تامی کولتوری خویان.
پیویستە لە ژێر سایەیی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی لەسەرەتادا تا گەشەکردنی ئاوزانی دیموکراتی لەو ووڵاتانەدا ئەوگەلانە بەمافی کورلتوری خۆیان بگەن. وەک کردنەوەی قوتابخانە ودەزگای میداوچاپەمەنی . ئەم پڕۆسێسە نەک تەنیا لە خزمەت ئەوگەلانەدایە بەڵکو مژدەبەخشە بۆ سیستەمی دیموکراسی ئەو ووڵاتانەش وسەقامگیری ناوچەکە
ئەنجام : لەو ساتەوەی باشوری کوردستان بەعیراقەوە لکاوە لە 26/12/1925تائیستاعیراقدا هیچ جۆرە ئارامیەکی سەقامگیر وبڕوا لە نێوان کورد وڕژیمی عیراقیدا نەبووە.هەموو گفتوگۆیەکشیان ئەنجامەکەی هەرەس بووە.
لەو ساتەوەی ئیسرائیل بە بڕیارێکی نەتەوەیەکگرتووەکان 29/11/1947 و لەساڵ 1948 ئیسرائیل وەک دەوڵەت ناسرا تائیستا هیچ گفتوگۆ و جەنگی نێوان ئیسرائیل و فەلەستینیەکان ئەنجامێکی مرۆڤی نەبووە بۆیە بۆ گەیشتن بە ئامانجێکی مرۆڤی لەوناوچە گەرمە پڕکێشەدا پیویستە نەخشە و دیالۆگی سیاسی لایەنکان بگۆڕدرێ.
پێچەوانەی ئەم بۆچونە هەرووڵات وسیاسیەک داوای پاراستنی یەکپارچەی خاکی عیراق ونەمانی ئیسرائیل و مافی فەلەستینیەکان پشتگۆبخات دوژمنی سەرسەختی گەلانی عیراق وئاسایش وئارامی ناوچەکەومافی ڕەسەنی مرۆڤە .
وێنەی ئەم بابەتە دەچێت بۆ :
• کۆنگریسی ئەمەریکی
• پەرلەمانی ئەوروپی
• پەرلەمانی ڕووسیا دووما
• کنیسی ئیسرائیلی
• جامعە دول العربیە
• Der Spiegel/ BBC/.الحیاە
2007/04/29
فلندا…هیلسنکی




ئایا پ.ک.ک بەشێک لە پرۆژەی میتە بۆ پێکهێنانی ئیمراتووری عوسمانیە؟

ڕۆژان عەدڵ نیا

خەڵکانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین، زۆربەی کاتەکان، دوای چەند ساڵ لە ڕووداوەکان ڕادەمێنن و خوێندنەوەیان بۆ دەکەن، یەکێک لەو ڕووداوانە کە خەریکە ئەمڕۆی کورد بەرەو کاولستان دەبات.

و بۆ چەند سەدەی تریش لە مافە زەوت کراوەکانی خۆی دوور دەکاتەوە، پەیامەی نەورۆزیی ساڵی ٢٠١٣ـەی بەڕێز عەبدووڵا ئۆجەلان، سەرۆکی بەندکراوی پارتی کرێکارانی کوردستانە کە بە گرێدانەوەی بە ڕادەست کرانی عەفرین بە تورکیە، پرۆژەی نوێی کۆدار و پژاک و جووڵاندنی ئەو دواییانەی هێزی یەکێتیی نیشتمانی بۆ دەڤەری ڕاپەڕین و ئامادەبوونی چڕی گریلاکانی پەکەکە (نەک پژاک یان کۆدار) لە سەرجەم ناوچە کوێستانی و سەیرانگاکانی ڕۆژهەڵات، ناوەرۆک و مەبەستی ئەو پەیامەمان بۆ دەردەخات.

تا ئێستا لەمەڕ هاوکاریی پارتی کرێکارانی کوردستان لەگەڵ ڕژیمە داگیرکەرەکانی کوردستان و بەتایبەتی ئێران زۆر نووسراوە و باس کراوە و کەسانی لایەنگری ئەو حیزبەش پاساوی خۆی بۆ دێننەوە، بەڵام ئەوەی کە پارتی کرێکارانی کوردستان ساز کراوی میت بێت یان ئەوەتا دواتر لەلایەن میت و تورکیەوە لە خزمەت ئامانجەکانی ئەردۆغانیزم خرابێ، زۆر بە کەمی ورووژاوە و بەتایبەتی کە بەستێنی سەرەکیی چالاکیی پەکەکە، کوردستانی باکووری بندەستی تورکیایە، کەمتر ئەو گریمانە و گومانە ساز دەکات، بەڵام چاو لێ کردنێک لە پەیامی نەورۆزی ٢٠١٣ـەی ئۆجەلان لەلایەک و فرۆشترانی کۆماری کوردستانی سوور لە لایەکی تر و دژایەتی لەگەڵ هاتنە ئارای دەوڵەتی کوردی لە ڕۆژاوای کوردستان و بە کورد نەزانینی هەورامی و ئێزیدی و عەلەویەکان لەلایەکی تر، بەو قەناعەتەمان دەگەیێنێ کە پارتی کرێکارانی کوردستان لەگەڵ میتی تورکی پەیوەندیی چڕی هەیە و فرۆشترانی کوردستانی سوور بە چوار ملیۆن دۆلار و هەندێک هەوڵ بۆ پەرتەوازە بوونی بەشێک لە کوردی باکوور بەرەو شارە تورکەکانی تورکیە و بە کۆچبەر ناساندنی کوردەکانی ڕۆژاوا لە لایەن خودی ئۆجەلانەوە، بەو قەناعەتەمان دەگەیێنێ کە پەکەکە لە بنەڕەتەوە، پرۆژەیەکی تورکیە بەڵام ئەوەی لێرەدا بە ڕوونی باسی دەکەین ئەوەیە کە ئەو پرۆژەیە بۆ بنیات نانەوەی ئیمپراتووریەتی عوسمانی ساز کراوە و ئێستا بە نیازە ڕۆژهەڵاتیش بخاتە بەر چەتری خۆی و دواتر لە هێرشێکی تورکیەدا، هەر نەبێ بەشێک لە ڕۆژهەڵات بچتەوە سەر ئەو ئیمپراتووریەتە خەیاڵیە. کەواتە لێرەدا پەکەکە بە ئاشکرا و بە شێوەیەکی تاکتیکی و تەنانەت ستراتژیکی، گەمە بە ڕژیمی ئێرانیش دەکا، ئەوە لە کاتێکدایە کە ڕژیمی ئێران لای وایە بە تەواوی پەکەکەی لە ژێر ڕکێفی خۆی ناوە بەڵام لە درێژخایەندا و لە ئەگەری سەرکەوتنی پیلانەکانی پەکەکە، دەردەکەوێ کە پەکەکە، لە بنەڕەتدا لەگەڵ ڕژیمی ئێران کێشەی هەیە و دەیهەوێ بەشێک لە خاکی ئێرانی ئێستا بخاتەوە سەر تورکیە و لە ڕاستیدا پێش بە ئیمپراتووریەتی سەفەوی و پرۆژەکەی بگرێ.

ئەگەر لە پێشەکیی زۆرتر واز بێنین، پێویستە بەشێک لە پەیامی نەورۆزیی ئۆجەلان بخەینە ڕوو و پشکنینی بۆ بکەین و دواتر پەیوەندیی نێوان ئەو پەیامە لەگەڵ “مەجلیسی کەبیر” بخەینە بەر باس.

ئۆجەلان، پەیامەکەی خۆی بە سڵاو لە پێکەوە ژیانی دوو گەلی تورک و کورد دەست پێدەکا و لێرەدا لە سەرۆکی گەلی کوردەوە تا ئاستی کۆترێکی ئاشتیی برایەتیی گەلانی تورک و کورد دێتە خوارێ. دواتر ئۆجەلان کە لە یەکەم کتێبی خۆیدا باس لەوە دەکا کە مێزۆپۆتامیا یەکەم لانکەی ژیانە و کوردستان لانکەی مرۆڤایەتیە، دەنووسێ: “ڕووبارەکانی دیجلە و فورات، برای دوو ڕووباری ساکاریا و مریجی ـن و چیاکانی ئاگری و جودی، هاوڕێی کوێستانەکانی کاچکار و ئەرجیە ـن و گۆوەند و دەلێ لۆش، هاوڕەگەز و هاوخوێنی زیبک ـن. واتە ئۆجەلان، کورد و تورک دەکا بە برای خوێنی و کوردستان دەباتە ژێر ڕکێفی ئەو برایەوە.

سەرۆکی بەندکراوی پارتی کرێکارانی کوردستان، دواتر وەک خوویەکی چەپەکان، هێرش دەکاتە سەر ئیمپریالیزم و بە تاوانباری دەزانێ کە دووسەد ساڵە، وڵاتیان داگیر کردووین و چەمکێکی بێ واتایان بە ناوی دەوڵەت نەتەوە داتاشیوە و بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی خۆیان، سنووری دەستکردیان دروست کردوون. مەبەستە سەرەکیەکەی ئاپۆ لێرەوە دەست پێدەکا کە سنوورەکان بە دەستکرد دەزانێ و نەتەوە بە چەمکێکی دەستکردی دەستە بۆگەنەکانی ئێمپریالیزم. واتە ئۆجالان لێرەدا، دەیهەوێ باس لە پێویستیی سڕینەوەی سنوورەکانی بە وتەی ئەو دەستکردی ئێمپریالیزم بکات نەک سڕینەوەی سنوورە دەستکردنەکانی نێوان چوار پارچەی کوردستان، کوردستانێکی گەورە کە هەم خەڵکیان پێ هەڵخەڵەتاند و هەم شەڕێکی خوێناویان بەسەر پارتی و یەکێتی و تەنانەت حدکاشدا سەپاند کە لە ڕوانگەی ئەوانەوە بە هۆی ئەوەی کە بە فیدرالیزم ڕازی ببوون، دژە کورد بوون و کوشتنیان و ڕشتنی خوێنیان ڕەوا بوو.

ئەوەی کە ئامانجی سەرەکیی منی نووسەر لە نووسینی ئەو بابەتەیە و بە دروستی دەریدەخا کە پەکەکە و ئۆجەلان بە دوای ساز کردنی ئێمپراتووریەتی عوسمانین و لە بنەڕەتدا پرۆژەیەکی میت و تورکن ئێرەیە کە دەڵێ: “دوو گەلی کورد و تورک لە “چانک کالە”، پێکەوە شەڕی ئازادیان داهێنا و لە تەنیشت یەکتری شەهید بوون و لە ساڵی ١٩٢٠ دا پێکەوە “مەجلیسی کەبیر”ـیان ساز کرد.

مخابن لە سەردەمی بڵاو بوونەوەی ئەو پەیامەدا، نە هیچ حیزب و نە هیچ سیاسی و نە هیچ لێکۆڵەرێک، سرنجی بەو بەشە نەدا و هەموو چاومان لە دەسرەی سەرچۆپیی چۆپی کێشەکانی فستیڤاڵی نەورۆزیی دیاربەکر بوو و بە هۆی ئەو تێڕانەمانەش، ئەمڕۆ هەم ڕۆژاوای کوردستان کوردێکی ئەوتۆی تێدا نەماوە و زۆربەی شار و گوندەکانی لەلایەن هێزەکانی سووریای دێموکراتیکەوە تەعریب کراون و عەڕەبیان هاوردە کراوە و هەم ڕۆژهەڵاتیش خەریکە بە پلانێکی سێ قۆڵیی نێوان ئێران-پەکەکە-یەکێتی بەو ئاقارە دەڕوات و جێگیر بوونی ساکاری هێزەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان لە سەرجەم هەوارگەکانی کوردستانی ڕۆژهەڵات، ئەو ڕاستیە تاڵەمان بۆ دەردەخات.

ئۆجەلان لە دوای ئاماژە دان بە “مەجلیسی کەبیر” و پێویستیی ساز کرانەوەی ئەو مەجلیسە دەڵێ: “هەروەک لە ڕابردووی نزیکدا و لە چوارچێوەی هاوپەیمانەتیی نەتەوەیی بە هاوکاریی تورک و کورد، خەباتی ئازادیخوازانە گررتراوەتە بەر، ئەمڕۆش لە لایەنگەلی بەربڵاوتر و قووڵتردا دەبێ ببین بە میراتهەڵگری ئەو هاوئاراستەییە”.

ئۆجەلان لێرەدا بە تەواوی ئامانج و مەبەستە دژە کوردانەکەی خۆی کە ڕێک ئامانجی ئەردۆغانیزم و ئاکەپە بۆ پێکهێنانی ئیمپراتووریەتی عوسمانیە دەخاتە ڕوو، لێ بۆ ئەوەی کە خوێنەر باشتر لە مەجلیسی کەبیر و ئامانجی ئۆجەلان و پەکەکە تێبگا، لێرەدا مەجلیسی کەبیر دەخەینە بەر باس.

مەجلیسی نەتەوەیی کەبیری تورکیە یان مەجلیسی نەتەوەی گەورەی تورکیە: Türkiye Büyük Millet Meclisi) تەنیا ناوەندی یاسادانەریی تورکیەیە، ئەو مەجلیسە لە ساڵی ١٩٢٠ و لە ناوەڕاستی شەڕی سەربەخۆیی تورکیە دامەزرا. ئەو مەجلیسە دەورێکی سەرەکی لە هەوڵەکانی کەماڵ ئاتاتۆرک و هاوکارەکانی بۆ ساز کردنی حکومەتێک لە پاشماوەکانی ئیمپراتووریەتی عوسمانی لە دوای شەڕی یەکەمی جیهانی هەبوو.

وەک لە سەرەوە ئاماژەی پێکراوە، ئۆجەلان لە پەیامەکەی نەورۆزی ٢٠١٣ـەی خۆی باس لە شەڕی “چانک کالە” دەکا و دەڵێ: “دوو گەلی کورد و تورک لە “چانک کالە”، پێکەوە شەڕی ئازادیان داهێنا و لە تەنیشت یەکتری شەهید بوون و لە ساڵی ١٩٢٠دا پێکەوە “مەجلیسی کەبیر”ـیان ساز کرد.

شەڕی چاناک کالە یان چالان قەڵا، ٢٥ی ئاوریلی ساڵی ١٩١٥ ڕووی دا و بۆ تورکەکان وەک سەرەتای دووبارە ژیانەوەیەک ئەژماری بۆ دەکرێ کە بە شەڕی “گالی پوولی”ـیش بەناوبانگە. ئەو شەڕە لە نێوان هێزەکانی ئیمپراتووریی عوسمانی و موتەفقین و بریتانیا، ئانزاکەکان و فەڕانسە لە باریکەی داردانێل هاتە ئاراوە و زیاتر لە سەد هەزار کەسی تێدا کوژرا. تورکەکان هەموو ساڵێک لە مانگی مارس دا، سەردانی ئەو قەڵایە دەکەن و لە ڕاستیدا ئەو سەردانەیان وەک پەیمان نوێ کردنەوە لەگەڵ سەربازە تورکەکانە کە لەو شەڕەدا کوژراون. کەچی ئۆجەلان داوا لە کورد دەکاتەوە، جارێکی تر لە دژی ئێمپریالیزم، شان بە شانی برا تورکەکانیان، ئەو پەیمانە نوێ بکەنەوە و بەرگری لە مانەوە و بوونی تورکیە و لە ڕاستیدا سەرهەڵدانەوەی ئیمپراتووریەتی عوسمانی بکەن.

دەوڵەتی تورک و تورکەکان هەموو ساڵێک، یادی ئەو شەڕە دەکەنەوە و لە راستیدا وەک بەهێز کردنی هەستی نەتەوایەتیی تورکەکان، یادی دەکەنەوە کە لە ڕوانگەی ئەوانەوە و بەپێی ڕای بەشێک لە نووسەرانی مێژوو، بە هۆی ئەوەی کە لەو شەڕەدا، کەماڵ ئاتاتۆرک، هیزێکی زۆری گرت و دەورەکەی زەق کرایەوە، گرنگیەکی تری هەیە و ئەو گرنگیە کاتێک دەردەکەوێ کە ئاتاتۆرک، هەشت ساڵ دوای ئەو شەڕە و لە دوای تێکڕمانی ئیمپراتووریەتی عوسمانی، دەوڵەتی تورکیەی بنیات نا و کوردیش دواتر کوشت و بڕ کرا و لە دوای لەناو چوونی شۆڕشی دێرسیم، تورکەکان وێنەیەکیان ساز کرد کە تێیدا گۆرێک دەبیندرا کە خاچێکی لەسەرە و لە سەر گۆڕەکە نووسرابوو کورد، واتا ئیتر ەو ڕۆژەوە کوردمان بۆ هەمیشە بنەبڕ کرد، ئێستاش سەرۆکی پارتی کرێکارانی کوردستان بە ئاشکرا نونەری میتە بۆ گەشاندنەوە و بنیات نانەوەی ئێمپراتووریەتی عوسمانی و کوردیش ئاوردووی ئەو ئاگرەیە. لە ڕاستیدا ئۆجەلانی ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە لە دوای گیرانەکەی، وەک لە ڤیدیۆکەی میت ـدا دەردەکەوێ دەیهەوێ هەر کەس کە کوردستان ساز دەکا، لە ناوی بەرێ و دەڵێ “مەسعوود و جەلال مەترسین، ئەوان دەیانهەوێ کوردستان ساز بکەن، من ئازاد بکەن هەموویان لە ناو دەبەم، ئەوانە مەترسین.”

ئەگەر ئەو باسە لەگەڵ هێرشی تورک بۆ عەفرین و پاشەکشەی گریلاکانی پەکەکە لەو شارە و ڕادەست کرانی بە تورکیە، پێکەوە گرێ بدەین دەبینین کە ئەو پاشەکشەیەش، پلان بۆ داڕێژراوە و لە بنەڕەتدا دوژمنایەتیی نێوان پەکەکە و تورکیە، یاریەکی سیاسیە و پەکەکە بچتە هەر شوێنیک تورکیە هێرشی دەکاتە سەر و پەکەکەش پاشەکشەی بۆ دەکا و ئەو شوێنە دەکەوێتەوە سەر خاکی تورکیە کە دەیهەوێ ببێتەوە بە ئێمپراتووریی عوسمانی وەک ئێستا عەفرین و دارە زەیتوونەکانی هەموو وەک بەشێک لە خاکی تورکیە ئەژماریان بۆ دەکرێ و خەڵکەکەی پاسپۆرتی تورکیان دراوەتێ و بە زمانی تورکی و لە ژێر ئاڵای تورکیەدا دەخوێنن.

لەلایەکی تریشەوە لە ماوەی ڕابردوودا، کۆدار و پێژاک، بەناو پرۆژەیەکیان بە ناوی پرۆژەی کۆدار و پێژاک بۆ دێموکراتیزە کردنی ئێران دا دەرێ کە بە ئاشکرا بە شان و باڵی ئێراندا هەڵکوتنە و دژایەتی لەگەڵ ویستی کورد، بەڵام تاکتیکی بوونی ئەو لێدوان و پرۆژەیە لە دژ بە یەک بوونی لیدوانی بەرپرسانی پژاک دەردەکەوێ، یەکیان دەڵێ ئێمە ناتوانی لەئەگەری شەڕی نێوان ئەمریکا و ئیران بێ لایەن بین و لای ئێران هەڵدەبژێرین و ئەوی تر دەڵێ، چاوەڕوانی شەڕ نابین و پلانی خۆمان هەیە، ئەوە واتا، ئەوان لەگەڵ ڕژمی ئێرانیش ڕاست نین و ڕژیمی ئێران هەڵخەڵەتاوە و لە کاتێکدا وادەزانێ لەگەڵ پەکەکە دۆستە و پەکەکە هێزێکی سەر بە ئەوە، پەکەکە بە نیازە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بگرێ و بیگەرێنێتەوە سەر تورکیە، ئەوە لە ماوەی چەند ساڵی داهاتوو و لە ئەگەری سەرکەوتنی پیلانەکانی پەکەکە لە ڕۆژهەڵات دەردەکەوێ کە بە دەردی عەفرینی دەبەن، ئەگەریش چاوێک لە شوێنی بڵاو بوونەوەی هێزەکانی پەکەکە لە ئێستای ڕۆژهەڵاتدا بکەین دەبینین کە تەنیا نوچە سوننە نشینەکانی گرتۆتەوە.

هەڵمەت مەعرووفی، ڕۆژنامەنووس و چاوەدێری سیاسیی کورد لە لاپەڕەی فەیسبووکیی خۆیدا باسێکی ورووژاندووە و لە زمان نووسەرێکی سیاسیی کوردەوە دەنووسێ: “ئەو نووسەرە گوتی: “ساڵی ٢٠١٥ بوو، یەکێک لە دەست ڕۆیشتووە کوردەکانی ئاکەپە لە باکوور، پەیوەندی پێوە کردم و داوای لێکۆڵینەوەیەک لەسەر کوردی لێکردم و گوتی هەرچی پارەی داوای بکەی و هەرچی پێویستی بتهەوێ دەتدەینێ بەو مەرجەی کە لێکۆڵینەوەکەت بەرەو ئەو ئاقارە ببەی کە دەبێ کورد لە بری ئیمپراتووریی سەفەوی، بگەڕێتەوە سەر ئیمپراتووریی عوسمانی“.

ئەو نووسەرە سیاسیکارە گوتی: “من لە وڵامدا پێم گوت، دەتهەوێ ببم بە ئیدریس بدلیسی؟“.

ئێستا ڕۆژهەڵات بە چڕی لە ژێر هەڕەشەی بە ڕۆژاوا بوون دایە، ڕۆژاوایەک کە بەپێچەوانەی ئەوەی کە بانگەشەی بۆ دەکرێ، هیچی وەک کوردستان بۆ نەکراوە، من سەرم سووڕ دەمێنێ لەوانەی کە تەنانەت لەگەڵ باشوور بەراوردی دەکەن. ئەو کەسانە مخابن هەر لە رێگای میدیاکانەوە، ڕۆژاوا دەناسن و تەنانەت لە جوغرافیاکەشی شارەزا نین چ بگا بە دۆخەکەی.

من، وەک نووسەری ئەو بابەتە، لێرەدا بەتەواوی لەگەڵ هەڵمەت مەعرووفی هاوڕام کە دەڵێ: “قەیرانی سەرەکی ئەوەیە کە پەکەکە، نایهەوێ ڕۆژهەڵات بۆ ئێران ڕابگرێ، پەکەکە تەنانەت لەگەڵ ڕژیمی ئێرانیش سیاسەت دەکا، ئامانجی سەرەکیی پەکەکە، بە تورکیەوە لکاندنی ڕۆژهەڵاتە، لانیکەم بەشی سوننەکەی. پەکەکە، دوای ماوەیەک ڕێگا بۆ هاتنی تانک و فڕۆکەی تورکی خۆش دەکا و بۆخۆی دەکشێتەوە بەشی شیعەنشینی ڕۆژهەڵات و تا ساز بوونی مەئمووریەتێکی تر لەوێ خۆسەریەک بۆخۆی ساز دەکا.
باسەکە زۆر لەوەی قووڵترە کە ئەقڵی سیاسیی ڕووکەشی پێیبگا، نەقشەی داگیرکەران زۆر لەوەی قووڵترە کە ئێمەی نووستوو بیری لێ دەکەینەوە.“

لەو ناوەدا یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانیش، بەشێکە لەو قەیرانە، یەکێتی، لە ماوەی چەند ڕۆژی ڕابردوودا، هێزێکی چەکداری زۆری خۆی بۆ دەڤەری ڕاپەڕین ناردووە کە بەپێی ڕوانگەی شارەزایانی سیاسی و چاوەدێرانی سیاسیی کوردی ڕۆژهەڵات لایان وایە کە، ئەوە بەشێکە لە پرۆژەی بە ڕۆژاوایی کردنی کوردستانی ڕۆژهەڵات و ڕادەست کردنی ڕۆژهەڵات بە پارتی کرێکارانی نزیک لە ئێران و سەرکوت کردنی هێزەکانی ڕۆژهەڵاتی و پێش گرتن بە ئەگەری جووڵاندنی هێز بەتایبەتی پارتی دێموکراتی کوردستان بەرەو ڕۆژهەڵات لە ئەگەری شڵەژانی ئێران و لە لایەکی تریشەوە، بەو شێوەیە پێش بە هەر چەشنە هێرشێکی سەربازی لە رێگای ویشکانیەوە بەرەو ئێران دەگیردرێ بەتایبەتی کە حەشدی شەعبی و گرووپە چەکدارە شیعەکانی تریش لە دەڤەری کەرکووک و گەرمیان هەن و ئامادەسازیی خۆیان کردووە.

ئەگەر بە وردی چاو لە پرۆژەی کۆدار بۆ دێموکراتیزاسیۆنی ئێران بکەین، ،دەتوانن باش لەوە تێبگەین کە ئەو پرۆژەیە لە ئارا دایە و کۆدار و پژاکی سەر بە پەکەکە، ئامادەی بەڕێوە بردنی ئەو پرۆژەیەن.”

کۆتا قسە ئەوەیە کە، پەکەکە لەگەڵ یەکێتی لە ئێستادا، بە ڕواڵەت، پیلانی ئێران جێ بە جێ دەکەن کە هەڵبەت گومان لەوەدا نیە کە یەکێتی هەر ئەو نیازەی هەیە بەڵام پەکەکە لە ئەنجامدا نیازێکی تری هەیە کە بریتیە لە بە تورکیەوە لکاندنی کوردستانی ڕۆژهەڵات و پێکهێنانی خەونی نەتەوەیی و هەمیشەیی تورکەکان کە بریتیە لە پێکهێنانی ئیممپراتووری عوسمانی، لەو ناوەدا تەنیا کورد و کوردستان دەبنە دەستەچیلەی ئاگر، وەک هەمیشەی مێژوو.

حیزبەکانی ڕۆژهەڵات، تا ئێستا لە هەمبەر ئەو هەواڵ و زانیاریانە وەک هەمیشە بێدەنگن و کورد گوتەنی پێدەچێ مێشێکیشیان میوان نەبێ و هیچ پلانێکیان بۆ ئەو پیلانە نەبێ و چاوەڕوانیی ئەوەیان هەبێ کە خەڵکی دەست بەتاڵ، پێش بە پیلانەکان بگرێ یانیش بە دەست قەزا و قەدەر و موقەدەری بسپێرن، ئەوەش بە واتای لە بیر خۆ بردنەوەی ئەرکی مێژووییانە.

ڕۆژان عەدڵ نیا، ڕۆژنامەنووس و کارناسی باڵای مافناسی