لە ئابوریی جیهانییەوە بۆ ئابوریی میلشیایی

میلیشیا بە هەڵوەشانەوەی بەهای نیشتیمانیی دەست پێ دەکات
کاریان ئەوەیە چۆن نیشتمان لەت لەت بكەن 
ئەمڕۆ نیشتیمان جانتایەکە بە کۆڵەوە
هەر لەگەڵ روخانی دیواری بەرلین لە نێوان دوو جیهانی جیاواز بە هەموو رِەهەندە فكریی، فەرهەنگیی، عقڵیی، سستمی سیاسیی و ئابورییەوەو كۆتایی هاتنی هەموو شەرەكانی ئەم دوو جیهانە (سوسیاالستی و سەرمایەداریی) بە شكستی جیهانی سوسیالزم، ئەم پرسانە لای هەر كەس و بەتایبەت ناوەندە فكرییەكان دروست بوو:
ئیتر دنیا چۆن ئەبێت؟ بە كۆتاییهاتنی كێشەو شەرِی ئایدۆلۆجیی ئیتر چ كیشەو شەرِیكی تر لەسەر ئاستی ناوچەیی و جیهانی ئەشێت سەرهەڵبدات، لەمەش گرنگتر دنیای سەرمایەداریی رۆژئاوا وەك پێشەنگی جیهانیی شارستانیی، فەرهەنگیی، تەكنەلۆژیی و سەرمایەداریی چۆن بەرپرسیاریەتیی دنیای تازە ئەكات وەك لایەنى سەركەوتوو؟
بۆ خۆئامادەكردن بەرەو جیهانی تازە بەمانا سیاسیی، ئابوریی، فكریی و شارستانییەكەى بوو بە باسی هەموو ناوەندەكانی سیاسیی، راگەیاندن و ئەكادیمییەكان.
1- لەسەر ئاستی سیاسیی، دەسەڵاتی سیاسیی، ئابوریی و میدیای بانگەشە بۆ نەزمی جیهانیی تازە كرا كە پایەیەكی ئازادیی، دیموكراسیی، بازارِی ئازاد كە هەموو تاكەكان و گەلانی جیهان بتوانن ئازادبن لە چالاكییە ئابورییەكانیاندا بە گوێرەی پێوەری بازارِ، واتە ئازادیی لە كێبرِكێ و هەلی یەكسان بۆ هەمووان كە بەشداربن لەم نەزمی جیهانی تازەیەدا كە رۆحەكەی و پایەكەی بازارِی ئازادە.
2- لەسەر ئاستی فكریی، دنیای دوایی شەرِی بلۆكی رِۆژهەلآت و رِۆژئاوا وەكو كۆتایی میژوو (the end of history ) پێناسە ئەكرا لەلایەن فۆكۆمایەوە ، كە ئەمەش بۆ خۆی پاڵپشتیەكی فكریی بوو بۆ وتارە سیاسییەكەى دەسەڵاتدارانی رۆژئاوا كە پێی ئەوترا و ئەڵێن نەزمی نوێی جیهانیی.
3- لەسەر ئاستی ئابوریی، شارستانیی و فەرهەنگیی هەر دوای روخانی بلۆكی رۆژهەلآت، زۆر لە نوسەران، شیكەرەوان، بیرمەندان و ئاكادیمیستەكانى رۆژئاوا باس و شرۆڤەی ئەم هەرەشەو بەرەوڕوبوونەوە تازانە یان ئەكرد كە دوای كۆتایی هاتنی بلۆكی رۆژهەلآت روو بە رووى رۆژئاواو ئاشتىیی و ئاسایشى جیهان ئەبنەوە. دیارترینى ئەم كەسانە لە سەر ئاستى ئابوورىی و دیمۆگرافىی بریتى بوو لە پاول كەندی، كە لە كتیبی ئامادەبون بۆ چەرخی21 (preparing for the twenty first century) كە لە سەرەتای نەوەدەكانی سەدەی رابردوودا نوسیبووی بە شیكارییەوە لە سەر رەهەندی ئابوریی، دیمگرافیی و رێژەی خویندەواریی لە ولآتانی جیهانی سێ لەگەڵ باسی ئەم هۆكارانە كە ئەبنە هەڕەشە بۆ جیهانی رۆژئاواو مرۆڤایەتیى، گرنگترینی ئەم هۆكارانە وەك ئاماژەی پێ درا هەژاریی بە هۆى وێرانیى ئابوریی، زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان و زۆربوونی رێژەی نەخویندەواریی لە جیهانی دەرەوەی ولآتانی رۆژئاوا.
لەسەر ئاستی شارستانیی و فەرهەنگیی، پێشەنگی ئەوانەی كە دژی ئەو رایانە بوون كە پێیان وابوو دوای نەمانی سۆسیالیزم وەك دەسەلآتی سیاسیی ئیتر كۆتایی ململانێی نێوان مرۆڤەكان و گەلانە ، ئیتر هەموو كەسێک ئەبیتە هاولآتییەكی جیهانیی لە ژێر چەترى بازارِی ئازاد و سستمی نوێی جیهانیی و ئابوریی جیهانی كە پایەكانى ئازادىی و دیمكراسىی و مافى مرۆڤن. “سەموئیل هینتگتۆن” بوو كە لە كتیبی بەیەكداچونی شارستانییەكاندا ( clash of civilizations ) و ئەمجار ئێمە كێین (who are we) نەك هەر هاولآتیبوونی جیهانیی و هاوكاری جیهانیی بە مەبەستی بەرژەوەندیی هاوبەشی خەڵكان و گەلان رەت دەكاتەوە بەڵكو لای وایە كە لە بنەرڕەتدا كەسەكان و گەلان دابەشبوون بە سەر شارستانیی، ئاینیی و فەرهەنگیی جیاوازو دژ بە یەكدا. بەتایبەت جەخت لەسەر جیاوازیی شارستانیی ئیسلامیی و رۆژئاوا ئەكاتەوە، هەر لە سەرەتای نەوەدەكانەوە لە وتارەكانیدا باسی هەڕەشەی ئیسلامیی یان شارستانیی ئیسلامیی و عەربیی بۆ سەر رۆژئاوا ئەكرد تا ئەو ئاستە لە یەكێک لە وتارەكانیدا باسی لە هێرشی ناوەكی ولآتانی ئیسلامیی و عەربی باكوری ئەفریقیای ئەكرد بۆ سەر فەرەنسا و ولآتانی تری ئەوروپی.
لە خاڵیكدا سموئیل هینتگتۆن راست دەكات، كە بەراستی هەر واشە دوای رمانی سستمی سوسیالزم و نەمانی شەری سەرمایەداریی و سۆسیالزم كەسەكان خەڵكان و میللەتانیك كە وەفادارییان بۆ یەكێک لەم دوو سستەمە هەبوو، لە رِێگەی یەكێک لەم دوو سستەمەوە لە روانگەیەكی جیهانییەوە خۆی لە بەرەیەكی كێشەكاندا ئەدۆزیەوە، بەلآم پاش تەواوبوونی شەڕو كێشەی سۆسیالزم و لیبرالیزمی سەرمایەداریی، ئەمانە هەموو ئاوڕیان دایەوە بۆ پێشینەی ئاینی، تایفیی و نەتەوەیی و هەتا خیڵەكىی خۆیان. هەر دواى نەمانى بلۆكى رۆژهەلات بینیمان كێشەى مەزهەبیى و نەتەوەیى لە رۆژهەلاتى ئەوروپا و كۆمارەكانی یەكیتی سۆڤیەت (بۆ ماوەیەك) دروست بوو. ئەمجار سەرهەڵدانی مەیلی بنیادگەرایی ئاینی و مەیلی ناسیۆنالیستی لە زۆربەی ولآتانی دنیا بوو بە دیاردەیەكی هاوچەرخ كە ئیستا لە وەلاتانى ئیسلامیى و عەرەبییدا ئەو پەڕیەتى.
روخانی یەكیتی سۆڤیەت و ئازادبوونی گەلانی ژێر دەستی سستمی سۆسیالیزم بۆ ماوەیەك هیوایەك دروست بوو لای گەلانی جیهانی سێ هەم كە ئیتر دەورانی دیموكراسىی، ئازادیی، دادپەروەریی و مافی تاك و كۆمەڵ دەست پێ ئەكات هەر لەبەر ئەم هیوایەش بوو كە خەڵكانێك زۆر لە جیهان لایەنگری لابردنی رژێمی بەعسیان دەكرد وەك سمبولێكی سستمی تۆتالیتاریی سۆسیالستی بە مەیلی پان عەرەبیزم.
بێ گومان، نەمانى بلۆكى رۆژهەلات و هاتنە كایەى جیهانیكى نوێ (لەگەڵ چەندەها تێبینى) تاودانێكى گەورەى دا بە بزافى ئازادىی، دیمكراسیی، دروستبوونى دەوڵەتى یاسا بۆ هەمووان و چارەسەركردنى كێشەكان و تێگەیشتنەكان (concepts) بۆ تاك، كۆمەل، نەتەوە، ئازادیى، یاسا، دادپەروەریى و سستەمى ئابوریی و سیاسىی لە ئەوروپاى رۆژهەڵات، رۆژهەلاتى ئاسیا، ئەفریقیا و ئەمریكاى لاتینیى .ئەم شوێنانە كەم یا زۆر لە سەر ئاستى دەوڵەت توانیان لە سەر بنەماى نیشتیمانیى لە رووى سستەمى سیاسىی، ئابوریىەوە هەتا عەقڵ و فەرهەنگییەوە تەكامل لەگەڵ سستەمى ئابوریى جیهان و جیهانگیرى (Globalism)دا بكەن . لەگەڵ ئەمەشدا، ئەوەی لە واقیعدا ئە بینرێت تەنها لەسەر ئاستی ئابوریی، بەرژەوەندیی ئابوریی و سەرمایە جیهان لەیەك نزیك بۆتەوەو هاولآتیبوونی جیهانی تەنها لە سەر بنەماى ئابوریی و سەرمایە دروست بووە، ئەوەتا هەموو دەروازەكانی دنیا بۆ بازرگانی و سەرمایەداریی و سەرمایەدارانی گەورەی ولآتانی پیشەسازیی كراوەتەوە هەتا دەرگاكانى روسیاو دیوارى چین. بەلآم هاولآتیبوونی جیهانیی بۆ خەڵكانی دەرەوەی جیهانی سەرمایەداریی پێشكەوتوو نەك هەر فەراهەم نەبووە، لەكاتی ئیستادا بە تایبەت لە ولآتانی جیهانیی عەربی و ئیسلامی ئەمانە هەتا بێ بەشن لە ماف و مانای هاولآتیبوون لە نیشتمانەكەی خۆشیاندا.
وەكو رۆژانە ئەبینین، هەموو ولآتانی رۆژهەلآتی ناوەراست لە باكوری ئەفریقاوە تا نزیك ئاسیای ناوەراست هەڵبەتە بە خۆرهەلآتی ناوەراستیشەوە ئەوەی پێی ئەوترێت نیشتمان بۆتە ئاگرو رۆڵەكانی خۆى ئەسوتێنێت و ناچار بە كۆچ و هەلآتن دەكات بۆ هەر شوێنێک تەنها گیانی روتیان رزگار بكەن. ئەگەر ئەم گیانە روتەش شانسی هەبێت لە دەریاكان نەبێتە خۆراكی نەهەنگەكان وەكو هەمیشە لە هەواڵەكاندا تراجیدیای ژێرئاوكەوتنی دەیان و سەدان و هەزاران مرۆڤ ئەبیستین كە كەس خاوەنداریەتی گیانە روت و بێ كەسەكان ناكات جگە لە دەمی نەهەنگەكانی دەریا. ئەمرِۆ نیشتمان بۆ خەڵكی ئاسایی بۆتە جانتایەك یان راخەرێک كە بە كۆڵیەوەیەتى و هیچ پەیوەندییەك لە نێوان خەڵك و خاك نەماوە . لەم شوینانە نەك هەر هیچ شتێک نیە بە ناوى تكاملكردن لەگەڵ سستەمى ئابوریى جیهانى و رەهەندەكانى گلۆبالیزم بەڵكو ماناى نیشتیمان و نیشتیمانیبوونیش تەنها بە ناو هەیە. دەسەلاتى نیشتیمانىی بۆتە دەسەلاتى گروپە میلیشیاكان، كە كاریان تەنها ئەوەیە كە چۆن نیشتمان لەت لەت بكەن، ئابوریی هەراج بكەن، سامانی سروشتیی و فەرهەنگیی و مێژوییەكان تاڵان و بە قاچاخ ببەن، هەموو تێگەیشتن و مانایەكی ئابوریی بۆتە دەستكەوتی خیرای دارایی بۆ میلیشیاكان هەر لە ئەفغانستانەوە تا سوریا، یەمەن، عیراق و باكوری ئەفریقیا. ئەمرِۆهەموو بەهاكان لە حاڵی روخانى بەردەوام و هەڵوەشانەوەدان هەر لە ماناو بوونى نیشتیمان، هاولآتیبون، ئاسایش بە هەموو رەهەندەكانیەوە تا ئابوریی و ژیان و بەرژەوەندیى گشتىی و هاوبەش، لەبری ئەمە دوژمنی، رِق و تۆڵەى كوێرانە و یەكترسرِینەوەی وەحشیانە دیارترین دیاردەی رۆژانەی ژیانە بۆ ئەو گەل و كەسانەی كە رۆژێک لە رۆژان هیوای ژیانیكی ئازادو شادیان هەبوو.
ئەم روداوە پرِ تراجیدیانە هەموو ئەمە ئەسەلمینن، لە هەر كات و هەر شوێنێک میلیشیا دروست بوو، بوو بە خاوەن ئابوریی و دەستی بەسەر كایەكانی ئابورییدا گرت، ئەوا یەكەم هەنگاوی بە هەڵوەشانەوەى بەهاى نیشتمان و نیشتمانیبوون دەست پێ دەكات و ماناو بەهاى وەفاداریی، سۆزو خەم بۆ خە لك و خاك نامێنێت. دووبارە دروستكردنەوەو ژیانەوەى بەهاكان لەژێر دەسەلآتی ئابوریی میلیشیایی نەك هەر ئەستەمە بەڵكو مەحاڵە چونكە كاراكتەرو مەرجى میلیشیابوون بۆ خۆی تاوان و شێواندن و نە هیشتنى بەهاكانە، دابران و لەتكردن و بچوككردنەوەی بەها نیشتیمانییەكانى ئابورىی و ژیانە، و بێ ماناكردنى مانای نەتەوە و یەكیەتى نەتەوەییە. لەبەرئەوە، لەگەڵ میلیشیادا، ولآت، نەتەوە، ئابوریی و بەهاكان نیشتمانیبوونیان نا مێنن و هەموو شتەكان میلشیایی ئەبن. ئەنجامى ئەمەش، واتە ئابورتى میلشیایی، نەك هەر دابرانى نیشتیمان، گەل، ئابوریى و ژیانە بە هەموو رەهەندەكانییەوە لە ئابوریی و ژیانى تازەى جیهانىی بەلكو دابران و رێگریشە لە هەر هەولێک بۆ یەكێتى و تكاملى ئابوریى نیشتیمانیى و نەتەوەیی. لیرەدا، پێویستە سەرنج بدرێت كە ولاتانى رۆژئاوا بەرپرسیاریەتى زۆریان هەیە لە تراجیدیاى بە میلشیابوونى ولاتانى ئیسلامى و عەرەبیى بە پێدانى دەسەڵات و پشتگیریكردنى كەس و گروپى گەندەڵ، دیكتاتۆر، پاوانخوازو نەشیاو بۆ بەرپرسیاریەتى و دژ بە میللەت و وەلاتى خۆیان .وە هەروەها پێ دانەگیریى ولاتانى رۆژئاوا لە سەر ئازادیی، دیموكراسى و دەستاودەستكردنى دەسەڵات بە شێوەیەكى ئاشتییانە وەك مەرج بۆ هەر هاوكارییەك لەگەڵ بە ناو دەسەلاتدارانى ئەم شوێنانەى كە خەلك پەراو ێز خراوە، بە هەمان جۆر كە لەگەڵ بەشەكانى ترى جیهان پەیرەوى ئەكەن و كردویانە وەك ئەوروپاى رۆژ هەڵات. هەتا روسیاو چین، ئەفریقیا، ئاسیاو ئەمریكاى لاتینى. بەڵام وا دیارە دنیاى ئێمە تەنها وەك چەند بیرە نەوتێک ئە بینرىَت بە دەست هە ندێک جەردەى مورتەزقەوە نەك وەک بەردەوامبوونێکی مێژوویی، ئینسانىی، شارستانىی و فەرهەنگىی كە مرۆڤ لەم شوێنانە هەیەو ژیانى پێویستە.
تێبینی:
بۆ دەوڵەمەندكردنى بابەت ئەم لینكە سەیر بفەرموون، وتارێكى بەندە كە بەر 13 ساڵ لە رۆزنامەى دانیماركى INFORMATION بلاوكرابۆوە برادەرێک بە ناوى هەلۆ لە زمانى هۆلەندیەوە كردویەتە كوردى.

About mohamadamin